Beitragsseiten

. กิพฺพิธานกณฺฑ

 

เตกาลิก

 

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนย

 

อถ ธาตูหิเยว ภาวกมฺมกตฺตุกรณาทิสาธนสหิตํ กิพฺพิธานมารภียเต.

ตตฺถ กิจฺจกิตกวเสน ทุวิธา หิ ปจฺจยา, เตสุ กิจฺจสญฺญาย ปฐมํ วุตฺตตฺตา,

กิจฺจานมปฺปกตฺตา จ กิจฺจปฺปจฺจยา ตาว วุจฺจนฺเต.

ภู สตฺตายํ, “ภูยเต, อภวิตฺถ, ภวิสฺสเต วา เทวทตฺเตนา”ติ วิคฺคเห—

ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ”ติ อิโต “ธาตุยา”ติ สพฺพตฺถ ปจฺจยาทิวิธาเน วตฺตเต, “ปรา, ปจฺจยา”ติ จ อธิกาโร.

 

๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ.

โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ.

 

ตตฺถ—

อกมฺมเกหิ ธาตูหิ, ภาเว กิจฺจา ภวนฺติ เต;

สกมฺมเกหิ กมฺมตฺเถ, อรหสกฺกตฺถทีปกา.

เต จ—

 

๕๔๖. ณาทโย เตกาลิกา.

ติกาเล นิยุตฺตา เตกาลิกา, เย อิธ ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา อนิทฺทิฏฺฐกาลา าทโย ปจฺจยา, เต เตกาลิกา โหนฺตีติ ปริภาสโต กาลตฺตเยปิ โหนฺติ.

สีหคติยา “กฺวจี”ติ วตฺตเต.

 

๕๔๗. ยถาคมมิกาโร.

ยถาคมํ ยถาปโยคํ ชินวจนานุปโรเธน ธาตูหิ ปโร อิการาคโม โหติ กฺวจิ พฺยญฺชนาทิเกสุ กิจฺจกิตกปฺปจฺจเยสุ, “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิ, “โอ อว สเร”ติ อวาเทโส, “นเย ปรํ ยุตฺเต”ติ ปรํ เนตพฺพํ.

 

๕๔๘. เต กิจฺจา.

เย อิธ วุตฺตา ตพฺพานียณฺย เตยฺย ริจฺจปฺปจฺจยา, เต กิจฺจสญฺญาโหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ตโต “อญฺเญกิติ”ติ วจนโต กิจฺจปฺปจฺจยานมกิตกตฺตา นามพฺยปเทเส อสมฺปตฺเต “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา”ติ เอตฺถ คฺคหเณน นามพฺยปเทโส, ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. ภาเว ภาวสฺเสกตฺตา เอกวจนเมว, “สิ”นฺติ อมาเทโส. ภวิตพฺพํ ภวตา ปญฺเญน, ภวนียํ.

อิธ พฺยญฺชนาทิตฺตาภาวา อนุวตฺติตกฺวจิคฺคหเณน อิการาคมาภาโว. ภาเว กิจฺจปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺเม ติลิงฺคา.

กมฺมนิ อภิปุพฺโพ, อภิภูยเต, อภิภูยิตฺถ, อภิภูยิสฺสเตติ อภิภวิตพฺโพ โกโธ ปณฺฑิเตน, อภิภวิตพฺพา ตณฺหา, อภิภวิตพฺพํ ทุกฺขํ, เอวํ อภิภวนีโย, อภิภวนียา, อภิภวนียํ, ปุริส กญฺญา จิตฺตสทฺทนเยน เนตพฺพํ, เอวํ สพฺพตฺถ.

 

เอตฺถ หิ—

ตพฺพาทีเหว กมฺมสฺส, วุตฺตตฺตาว ปุนตฺตนา;

วตฺตพฺพสฺส อภาวา น, ทุติยา ปฐมา ตโต.

 

อาส อุปเวสเน, อาสียิตฺถ, อาสียเต, อาสียิสฺสเตติ อาสิตพฺพํ ตยา, อาสนียํ.

กมฺเม อุปาสิตพฺโพ ครุ, อุปาสนีโย.

สี สเย, อสียิตฺถ, สียเต, สียิสฺสเตติ สยิตพฺพํ ภวตา, สยนียํ, “เอ อยา”ติ อยาเทโส, อติสยิตพฺโพ ปโร, อติสยนีโย.

ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชิตฺถ, อุปฺปชฺชเต, อุปฺปชฺชิสฺสเตติ อุปฺปชฺชิตพฺพํ เตน, อุปฺปชฺชนียํ,

เอตฺถ จ “กตฺตรี”ติ อธิการํ วินา “ทิวาทิโต โย”ติ วินาธิการโยควิภาเคน ปฺปจฺจโย, “ตสฺส จวคฺคยการ”อิจฺจาทินา วคฺโค, “ปรทฺเวภาโว ฐาเน”ติ ทฺวิภาโว, ปฏิปชฺชิตพฺโพ มคฺโค, ปฏิปชฺชนีโย.

พุธ อวคมเน, อพุชฺฌิตฺถ, พุชฺฌเต, พุชฺฌิสฺสเตติ พุชฺฌิตพฺโพ ธมฺโม, พุชฺฌนีโย.

สุ สวเณ, อสูยิตฺถ, สูยเต, สูยิสฺสเตติ โสตพฺโพ ธมฺโม, อิธ ยถาคมคฺคหเณน อิการาคมาภาโว, สุณิตพฺโพ, “สฺวาทิโต ณุ ณา อุณา จา”ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณาปจฺจโย, สวณีโย.

กร กรเณ, กรียิตฺถ, กรียติ, กรียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพา’นียา.

อนฺตสฺส, กรสฺส, , ตตฺต”นฺติ จ วตฺตเต.

 

๕๔๙. ตุํตุนตพฺเพสุ วา.

กรอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส การสฺส การตฺตํ โหติ วา ตุํ ตุน ตพฺพอิจฺเจเตสุ ปจฺจเยสุ ปเรสุ. กตฺตพฺโพ ภวตา ธมฺโม, กตฺตพฺพา ปูชา, กตฺตพฺพํ กุสลํ, ตตฺตาภาเว “กโรติสฺสา”ติ วตฺตมาเน “ตเวตุนาทีสุ กา”ติเอตฺถ อาทิสทฺเทน ตพฺเพปิ กาเทโส, กาตพฺพํ หิตํ.

 

๕๕๐. รหาทิโต ณ.

การการาทฺยนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส อนานียาทิการสฺส กาโร โหติ.

อาทิสทฺเทน รมุ อป ญา ตาทิโตปิ.

 

รหาทิโต ปรสฺเสตฺถ, นการสฺส อสมฺภวา;

อนานียาทินสฺเสว, สามถฺยายํ ณการตา.

 

กรณีโย ธมฺโม, กรณารโหติ อตฺโถ, กรณียา, กรณียํ.

ภร ภรเณ, ภรียตีติ ภริตพฺโพ, ภรณีโย.

คห อุปาทาเน, อคยฺหิตฺถ, คยฺหติ, คยฺหิสฺสตีติ คเหตพฺโพ, เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อิการสฺเสกาโร, สงฺคณฺหิตพฺโพ, “คหาทิโต ปฺปณฺหา”ติ วินาธิการโยควิภาเคน ณฺหาปจฺจโย, หโลปสรโลปาทิ, สงฺคณฺหณีโย, คหณีโย.

อาทิคฺคหเณน รมุ กีฬายํ, รมียิตฺถ, รมียติ, รมียิสฺสตีติ รมิตพฺโพ, รมณีโย วิหาโร.

อป ปาปุณเน, อุณาปจฺจโย, ปาปียตีติ ปาปุณิตพฺโพ, “คุปาทีนญฺจา”ติ ธาตฺวนฺตสฺส โลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ปตฺตพฺโพ, ปตฺเตยฺโย, ปาปุณณีโย, ปาปณีโย.

อนฺตสฺส, วา”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๕๑. คม ขน หนาทีนํ ตุํตพฺพาทีสุ น.

คม ขน หนอิจฺเจวมาทีนํ การการนฺตานํ ธาตูนมนฺตสฺส กาโร โหติ วา ตุํ ตพฺพ ตเว ตุน ตฺวาน ตฺวาอิจฺเจวมาทีสุ การาทิปฺปจฺจเยสุ ปเรสุ.

อคจฺฉียิตฺถ, คจฺฉียติ, คจฺฉียิสฺสตีติ คนฺตพฺโพ มคฺโค, คมิตพฺพํ, คมนียํ.

ขนุ อวทารเณ, อขญฺญิตฺถ, ขญฺญติ, ขญฺญิสฺสตีติ ขนฺตพฺพํ อาวาฏํ, ขนิตพฺพํ, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ขนนฺตสฺส ตฺตญฺจ, ขณิตพฺพํ, ขณณียํ, ขนนียํ วา.

หน หึสาคตีสุ, อหญฺญิตฺถ, หญฺญเต, หญฺญิสฺสเตติ หนฺตพฺพํ, หนิตพฺพํ, หนนียํ.

มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถ, มญฺญเต, มญฺญิสฺสเตติ มนฺตพฺโพ, มนิตพฺโพ, ยปฺปจฺจเย จวคฺคาทิ, มญฺญิตพฺพํ, มญฺญนียํ.

ปูช ปูชายํ, อปูชียิตฺถ, ปูชียติ, ปูชียิสฺสตีติ อตฺเถ ตพฺพานียา. “จุราทิโต เณ ณยา”ติ อกตฺตริปิ เณณยา, อิการาคมานีเยสุ “สรโลโป”ติอาทินา การิตสรสฺส โลโป, ปูเชตพฺโพ, ปูชยิตพฺโพ, ปูชนีโย ภควา.

ตพฺพานียา”ติ โยควิภาเคน กตฺตุกรเณสุปิ, ยา ปาปุณเน, นิยฺยาตีติ นิยฺยานีโก มคฺโค. คจฺฉนฺตีติ คมนียา โภคา. นห โสเจ, นหายติ เอเตนาติ นหานียํ จุณฺณํ.

ภาวกมฺเมสู”ติ อธิกาโร.

 

๕๕๒. ณฺโย จ.

ภาวกมฺเมสุ สพฺพธาตูหิ ณฺยปฺปจฺจโย โหติ, คฺคหเณน “ญาเตยฺย”นฺติอาทีสุ เตยฺยปฺปจฺจโย จ.

 

๕๕๓. การิตํ วิย ณานุพนฺโธ.

อนุพนฺโธ อปฺปโยคี, การานุพนฺโธ ปจฺจโย การิตํ วิย ทฏฺฐพฺโพติ การิตพฺยปเทโส, “การิตานํ โณ โลป”นฺติ โลโป, “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธิ, อิการาคโม, กตฺตพฺพํ การิยํ.

หร หรเณ, อหรียิตฺถ, หรียติ, หรียิสฺสตีติ วา หริตพฺพํ หาริยํ. ภร ภรเณ, ภริตพฺพํ ภาริยํ. ลภ ลาเภ, ลภิตพฺพํ ลพฺภํ, “ยวตํ ตลน”อิจฺจาทิสุตฺเต การคฺคหเณน ยวโต การสฺส กาโร, ทฺวิตฺตํ.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สาสิตพฺโพ สิสฺโส, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อาการสฺสิกาโร.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ณฺยปฺปจฺจยาทิมฺหิ กเต “อนฺตานํ, ณานุพนฺเธ”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๕๔. กคา จชานํ.

จชอิจฺเจเตสํ ธาตฺวนฺตานํ การการาเทสา โหนฺติ ณการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเรติ สฺส าเทโส. วจนียํ วากฺยํ.

ภช เสวายํ, ภชนียํ ภาคฺยํ, สฺส าเทโส.

จิ จเย, อจียิตฺถ, จียติ, จียิสฺสตีติ เจตพฺพํ เจยฺยํ, อิการสฺเสกาโร วุทฺธิ, การสฺส ทฺวิตฺตํ, วินิปุพฺโพ “โท ธสฺส จา”ติ สุตฺเต คฺคหเณน การสฺส กาโร, วินิจฺเฉยฺยํ, วินิจฺฉิตพฺพํ, วินิจฺฉนียํ. “กิยาทิโต นา”ติ วินาธิการโยควิภาเคน ตพฺพานียตุํตุนาทีสุ จ นาปจฺจโย, วินิจฺฉินิตพฺพํ, วินิจฺฉินนียํ.

นี ปาปุณเน, อนียิตฺถ, นียติ, นียิสฺสตีติ เนยฺโย, เนยฺยา, เนยฺยํ. เนตพฺพํ.

ณฺยคฺคหณํ ฉฏฺฐียนฺตวเสนานุวตฺตเต, มณฺฑูกคติยา อนฺตคฺคหณญฺจ ตติยนฺตวเสน.

 

๕๕๕. ภูโตพฺพ.

ภูอิจฺเจตสฺมา ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส สห ธาตฺวนฺเตน อพฺพาเทโส โหติ.

ภวิตพฺโพ ภพฺโพ, ภพฺพา, ภพฺพํ.

ณฺยสฺส, อนฺเตนา”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๕๖. วท มท คมุ ยุช ครหาการาทีหิ ชฺชมฺมคฺคยฺเหยฺยาคาโร วา.

วท มท คมุ ยุช ครหอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ, อาการนฺเตหิ จ ปรสฺส ณฺยปฺปจฺจยสฺส ธาตฺวนฺเตน สห ยถากฺกมํ ชฺช มฺม คฺค ยฺห เอยฺยอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, ครสฺส จ คาราเทโส, ครหสฺส ครสฺเสวายํ คาโร. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท.

วท วิยตฺติยํ วาจายํ, อวชฺชิตฺถ, วชฺชติ, วชฺชิสฺสตีติ วา วชฺชํ วทนียํ, รสฺสตฺตํ. วชฺชํ โทโส.

มท อุมฺมาเท, อมชฺชิตฺถ, มชฺชเต, มชฺชิสฺสติ เอเตนาติ มชฺชํ มทนียํ. มทคฺคหเณน กรเณปิ ณฺยปฺปจฺจโย.

คมุ สปฺป คติมฺหิ, คนฺตพฺพํ คมฺมํ.

ยุช โยเค, อยุชฺชิตฺถ, ยุชฺชเต, ยุชฺชิสฺสตีติ โยคฺคํ, นิโยชฺโชวา.

ครห นินฺทายํ, อครยฺหิตฺถ, ครหียติ, ครหียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน สห ยฺหาเทโส, ครสฺส คาราเทโส จ, คารยฺโห, คารยฺหา, คารยฺหํ, ครหณียํ.

อาทิสทฺเทน อญฺเญปิ ทมชนฺตา คยฺหนฺเต.

คท วิยตฺติยํ วาจายํ, คชฺชเต, คทนียํ วา คชฺชํ.

ปท คติมฺหิ, ปชฺชนียํ ปชฺชํ คาถา.

ขาท ภกฺขเณ, ขชฺชเตติ ขชฺชํ ขาทนียํ.

ทมุ ทมเน, อทมฺมิตฺถ, ทมฺมเต, ทมียิสฺสตีติ ทมฺโม ทมนีโย.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, อภุชฺชิตฺถ, ภุชฺชติ, ภุชฺชิสฺสตีติ โภคฺคํ, โภชฺชํ วา, การคฺคหเณน สฺส กาโร. คเหตพฺพํ คยฺหมิจฺจาทิ.

อาการนฺตโต ปน ทา ทาเน, อทียิตฺถ, ทียติ, ทียิสฺสตีติ อตฺเถ ณฺยปฺปจฺจโย,

ตสฺสิมินา ธาตฺวนฺเตน อากาเรน สห เอยฺยาเทโส, เทยฺยํ, ทาตพฺพํ. อนีเย “สรโลโป”ติอาทินา ปุพฺพสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตตฺเถว ตุคฺคหเณน นิเสเธตฺวา “สรา สเร โลป”นฺติ อากาเร ลุตฺเต ปรสรสฺส ทีโฆ, ทานียํ.

ปา ปาเน, อปียิตฺถ, ปียติ, ปียิสฺสตีติ เปยฺยํ, ปาตพฺพํ, ปานียํ.

หา จาเค, อหียิตฺถ, หียติ, หียิสฺสตีติ เหยฺยํ, หาตพฺพํ, หานียํ.

มา มาเน, อมียิตฺถ, มียติ, มียิสฺสตีติ เมยฺยํ, มาตพฺพํ, มินิตพฺพํ, เมตพฺพํ วา.

ญา อวโพธเน, อญฺญายิตฺถ, ญายติ, ญายิสฺสตีติ เญยฺยํ, ญาตพฺพํ, ญาเตยฺยํ.

ญาสฺส ชา ชํ นา”ติ ชาเทเส “กิยาทิโต นา”ติ วินาธิการโยควิภาเคน นาปจฺจโย, อิการาคโม จ, ชานิตพฺพํ, วิชานนียํ.

ขฺยา ปกถเน, สงฺขฺยาตพฺพํ, สงฺขฺเยยฺยํ อิจฺจาทิ.

 

๕๕๗. กรมฺหา ริจฺจ.

กรธาตุโต ริจฺจปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

 

๕๕๘. รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน.

การานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร สพฺโพ ธาตฺวนฺโต ราทิ ปจฺจยรการมริยาโท โน โหติ, โลปมาปชฺชเตติ อตฺโถ. รนฺโตติ เอตฺถ รกาโร สนฺธิโช, กตฺตพฺพํ กิจฺจํ.

ริจฺจา”ติ โยควิภาเคน ภราทิโตปิ ริจฺจปฺปจฺจโย, ยถา, ภรียตีติ ภจฺโจ, สรโลโป.

อิ คติมฺหิ, ปติ เอตพฺโพ ปฏิจฺโจ.

 

๕๕๙. เปสาติสคฺคปตฺตกาเลสุ กิจฺจา.

เปส อติสคฺค ปตฺตกาลอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจปฺปจฺจยา โหนฺติ.

เปสนํ นาม “กตฺตพฺพมิทํ ภวตา”ติ อาณาปนํ, อชฺเฌสนญฺจ.

อติสคฺโค นาม “กิมิทํ มยา กตฺตพฺพ”นฺติ ปุฏฺฐสฺส วา “ปาโณ น หนฺตพฺโพ”ติอาทินา

ปฏิปตฺติทสฺสนมุเขน วา กตฺตพฺพสฺส อนุญฺญา. ปตฺตกาโล นาม สมฺปตฺตสมโย โย อตฺตโน กิจฺจกรณสมยมนุปปริกฺขิตฺวา น กโรติ, ตสฺส สมยาโรจนํ, น ตตฺถ อชฺเฌสนมตฺถีติ.

เต จ “ภาวกมฺเมสุ กิจฺจตฺตกฺขตฺถา”ติ วุตฺตตฺตา ภาวกมฺเมสฺเวว ภวนฺติ.

เปสเน ตาว— กรียตุ ภวตา กมฺมนฺติ อตฺเถ อิมินา ตพฺพานียา, เสสํ วุตฺตนยเมว,

กตฺตพฺพํ กมฺมํ ภวตา, กรณียํ กิจฺจํ ภวตา.

อติสคฺเค ภุชฺชตุ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพาทิ, “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิ.

ตสฺสา”ติ วตฺตเต.

 

๕๖๐. ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ.

ภุชอิจฺเจวมาทีนํ ชการาทิอนฺตานํ ธาตูนมนฺโต โน โหติ, ปรสฺส กิจฺจกิตกปฺปจฺจยตการสฺส จ ทฺเวภาโว โหติ.

โภตฺตพฺพํ โภชนํ ภวตา, โภชนียํ โภชฺชํ ภวตา.

อิการาคมยุตฺตตกาเร ปน— “นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี”ติ เอตฺถ “อนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี”ติ โยควิภาเคน ธาตฺวนฺตโลปาทินิเสโธ, “รุธาทิโต นิคฺคหีตปุพฺพ”นฺติ วินาธิการโยควิภาเคน, “นิคฺคหีตญฺจา”ติ วา นิคฺคหีตาคโม, ภุญฺชิตพฺพํ ตยา, ยุญฺชิตพฺพํ.

สมยาโรจเน ปน— อิ อชฺฌยเน อธิปุพฺโพ, อธียตํ ภวตาติ อตฺเถ ตพฺพานียาทิ, อิการาคมวุทฺธิอยาเทสอชฺฌาเทสา จ, ณฺยปฺปจฺจเย ตุ วุทฺธิ, การสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, อชฺฌยิตพฺพํ, อชฺเฌยฺยํ ภวตา, อชฺฌยนียํ ภวตา.

อวสฺสํ กตฺตพฺพนฺติ วากฺเย ปน “กิจฺจา”ติ อธิกิจฺจ “อวสฺสกาธมิเณสุ ณี จา”ติ อวสฺสกาธมิณตฺเถ จ ตพฺพาทโย, กตฺตพฺพํ เม ภวตา เคหํ, กรณียํ, การิยํ. เอวํ ทาตพฺพํ เม ภวตา สตํ, ทานียํ, เทยฺยํ.

ธร ธารเณ, จุราทิตฺตา เณณยา, วุทฺธิ, อิการาคโม จ, ธาเรตพฺพํ, ธารยิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จา”ติ สการิเตหิปิ ยุณฺวูนมาเทสวิธานโตเยว ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ กิจฺจกิตกปฺปจฺจยา ภวนฺตีติ ทฏฺฐพฺโพ. เตน ติติกฺขาปียตีติ ติติกฺขาเปตพฺโพ.

เอวํ ติกิจฺฉาเปตพฺโพ ติกิจฺฉาปนีโย. อภาวียิตฺถ, ภาวียติ, ภาวียิสฺสตีติ ภาเวตพฺโพ มคฺโค. ภาวยิตพฺโพ, ภาวนีโย, ภาวนียํ, ภาวนียา, อการียิตฺถ, การียติ, การียิสฺสตีติ กาเรตพฺพํ, การยิตพฺพํ, การาเปตพฺพํ, การาปยิตพฺพํ, การาปนียมิจฺจาทิ จ สิทฺธํ ภวติ.

 

กตฺตพฺพํ กรณียญฺจ, การิยํ กิจฺจมิจฺจปิ;

กาเรตพฺพํ ตถา การา-, เปตพฺพํ กิจฺจสงฺคโห.

 

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนโย.


เตกาลิก

 

กิตกปฺปจฺจยนฺตนย

 

อิทานิ กิตกปฺปจฺจยา วุจฺจนฺเต.

กร กรเณ, ปุเร วิย ธาตุสญฺญาทิ.

กุมฺภอิจฺจุปปทํ, ตโต ทุติยา.

กุมฺภํ กโรติ, อกาสิ, กริสฺสตี”ติ วา วิคฺคเห—

ปรา, ปจฺจยา”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๖๑. ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ.

กมฺมสฺมึ อาทิมฺหิ สติ ธาตุยา ปโร ปฺปจฺจโย โหติ.

โส จ—

 

๕๖๒. อญฺเญกิต.

ตติเย ธาตฺวาธิกาเร วิหิตา กิจฺเจหิ อญฺเญปจฺจยา กิติจฺเจว สญฺญา โหนฺตีติ กิตฺสญฺญา กตา.

 

๕๖๓. กตฺตริ กิต.

กตฺตริ การเก กิตปจฺจโย โหตีติ นิยมโต กตฺตริ ภวติ,

โส จ “ณาทโย เตกาลิกา”ติ วุตฺตตฺตา กาลตฺตเย จ โหติ. ปุเร วิย การิตพฺยปเทสณโลปวุทฺธิโย, ปจฺจยนฺตสฺสาลิงฺคตฺตา สฺยาทิมฺหิ อสมฺปตฺเต “ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จา”ติ กิตกนฺตตฺตา นามํว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ตโต กุมฺภํ กโรตีติ อตฺเถ “อมาทโย ปรปเทภี”ติ ทุติยาตปฺปุริสสมาโส,

นามาน”นฺติอาทินา สมาสสญฺญา, “เตสํ วิภตฺติโย โลปา จา”ติ วิภตฺติโลโป, “ปกติ จสฺส สรนฺตสฺสา”ติ ปกติภาโว, ปุน สมาสตฺตา นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

 

โส กุมฺภกาโร, เต กุมฺภการา อิจฺจาทิ. อิตฺถิยํ กุมฺภการี, กุมฺภการิโย อิจฺจาทิ, ตถา กมฺมํ กโรตีติ กมฺมกาโร. เอวํ มาลากาโร, กฏฺฐกาโร, รถกาโร, สุวณฺณกาโร, สุตฺตกาโร, วุตฺติกาโร, ฏีกากาโร. คห อุปาทาเน, ปตฺตํ อคณฺหิ, คณฺหาติ, คณฺหิสฺสตีติ วา ปตฺตคฺคาโห. เอวํ รสฺมิคฺคาโห, รชฺชุคฺคาโห. เว ตนฺตสนฺตาเน, ตนฺตํ อวายิ, วายติ, วายิสฺสตีติ วา ตนฺตวาโย, “เต อาวายา การิเต”ติ อายาเทโส, วากฺเย ปเนตฺถ “เต อาวายา”ติ โยควิภาเคน อายาเทโส. เอวํ ตุนฺนวาโย.

มา ปริมาเณ, ธญฺญํ อมินิ, มินาติ, มินิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณปฺปจฺจเย กเต—

ณมฺหี”ติ วตฺตเต.

 

๕๖๔. อาการนฺตานมาโย.

อาการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อายาเทโส โหติ การานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ.

ธญฺญมาโย. เอวํ ทานํ ททาตีติ ทานทาโย.

กมุ กนฺติมฺหิ, ธมฺมํ อกามยิ, กามยติ, กามยิสฺสตีติ วา ธมฺมกาโม ปุริโส, ธมฺมกามา กญฺญา, ธมฺมกามํ จิตฺตํ. เอวํ อตฺถกาโม, หิตกาโม, สุขกาโม, ธมฺมํ ปาเลตีติ ธมฺมปาโล อิจฺจาทิ.

ทมุ ทมเน, “อรึ อทมิ, ทเมติ, ทมิสฺสตี”ติ วิคฺคเห “ธาตุยา”ติ อธิกาโร,

กมฺมาทิมฺหี”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๖๕. สญฺญายมนุ.

กมฺมูปปเท อาทิมฺหิ สติ สญฺญายํ คมฺยมานายํ ธาตุยา ปฺปจฺจโย โหติ,

อุปปทนฺเต นุการาคโม จ. เอตฺถ จ “นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต”ติ สุตฺเต “ปทนฺเต”ติ วจนโต อุปปทนฺเตเยว นุการาคโม โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา อุการโลโป. อยํ ปน นฺวาคโม สมาสํ กตฺวา อุปปทวิภตฺติโลเป กเตเยว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

 

๕๖๖. นุ นิคฺคหีตํ ปทนฺเต.

อุปปทภูตนามปทนฺเต วตฺตมาโน นุการาคโม นิคฺคหีตมาปชฺชเต, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, เสสํ สมํ, วุทฺธาภาโวว วิเสโส, อรินฺทโม ราชา.

ตถา ตร ตรเณ, เวสฺสํ ตรตีติ เวสฺสนฺตโร, ตณฺหํ กโรติ หึสตีติ ตณฺหงฺกโร ภควา. เอวํ เมธงฺกโร, สรณงฺกโร, ทีปงฺกโร.

อาทิมฺหิ, อ”อิติ จ วตฺตเต.

 

๕๖๗. ปุเร ททา จ อึ.

ปุรสทฺเท อาทิมฺหิ สติ “ทท ทาเน”อิจฺเจตาย ธาตุยา ปฺปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺเท การสฺส อิญฺจ โหติ. เอตฺถ จ “ตทนุปโรเธนา”ติ ปริภาสโต ปุรสทฺทนฺตสฺเสว อึ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ณาทีนํ เตกาลิกตฺเตปิ อุปปทตฺถวิเสเสน อตีเตเยวายมปฺปจฺจโย โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุเร ทานํ อททีติ ปุรินฺทโท สกฺโก. อิธาปิ วิภตฺติโลเป กเตเยว อึอาเทโส.

กมฺมาทิมฺหิ, อ”อิติ จ วตฺตเต.

 

๕๖๘. สพฺพโต ณฺวุ ตฺวาวี วา.

สพฺพโต ธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา สติ อ ณฺวุ ตุ อาวีอิจฺเจเต จตฺตาโร ปจฺจยา โหนฺติ. วาคฺคหณํ “อกมฺมาทิมฺหิ วา”ติ วิกปฺปนตฺถํ.

อปฺปจฺจเย ตาว— ธร ธารเณ, ธมฺมํ อธริ, ธรติ, ธริสฺสตีติ วา ธมฺมธโร. เอวํ วินยธโร. ตถา ตํ กโรตีติ ตกฺกโร, ทฺวิตฺตํ. เอวํ หิตกโร, ทิวสกโร, ทินกโร, ทิวากโร, นิสากโร, ธนุํ คณฺหาตีติ ธนุคฺคโห. เอวํ กฏคฺคโห, สพฺพกามํ ททาตีติ สพฺพกามทโท, สพฺพทโท.

อาโต ปน— อนฺนํ อทาสิ, ททาติ, ททิสฺสตีติ อนฺนโท. เอวํ ธนโท, สจฺจํ สนฺทหตีติ สจฺจสนฺโธ. ปา ปาเน, มชฺชํ ปิวตีติ มชฺชโป. ตา ปาลเน, ควํ สทฺทํ ตายตีติ โคตฺตํ. เอวํ กตฺตริ.

อกมฺมาทิมฺหิ ปน “ยสฺมา ทเปตี”ติ สุตฺเต ภยคฺคหเณน เสสสาธเนปิ ปฺปจฺจโย.

นี ปาปุณเน วิปุพฺโพ, วิเนสิ, วิเนติ, วิเนสฺสติ เอเตน, เอตฺถาติ วา วินโย, “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิ, อยาเทโส จ, นยนํ นโย. สิ เสวายํ นิปุพฺโพ, นิสฺสียิตฺถ, นิสฺสียติ, นิสฺสียิสฺสตีติ วา นิสฺสโย. สิ สเย, อนุสยิ, อนุเสติ, อนุเสสฺสตีติ วา อนุสโย.

อิ คติมฺหิ ปติปุพฺโพ, ปฏิจฺจ เอกสฺมา ผลเมตีติ ปจฺจโย, สมุทโย. จิ จเย, วินิจฺฉียเต อเนน, วินิจฺฉยนํ วา วินิจฺฉโย, อุจฺจยนํ อุจฺจโย, สญฺจโย, ธมฺมํ วิจินาตีติ ธมฺมวิจโย. ขี ขเย, ขยนํ ขโย. ชิ ชเย, วิชยนํ วิชโย, ชโย. กี ทพฺพวินิมเย, วิกฺกยนํ วิกฺกโย, กโย. ลี สิเลสเน, อลฺลียติ เอตฺถาติ อาลโย, ลโย. เอวํ อิวณฺณนฺตโต.

อาสุณนฺตีติ อสฺสวา, อวาเทโส, ปฏิสฺสวนํ ปฏิสฺสโว. สุ คติมฺหิ, อาภวคฺคา สวนฺตีติ อาสวา. รุ สทฺเท, รวตีติ รโว. ภวตีติ ภโว. ปภวติ เอตสฺมาติ ปภโว. ลู เฉทเน, ลวนํ ลโว. เอวํ อุวณฺณนฺตโต.

นิคฺคณฺหาติ, นิคฺคหณํ วา นิคฺคโห, ปคฺคโห, สงฺคณฺหาติ เตน, สงฺคหณํ วา สงฺคโห. วร วรเณ, สํวรณํ สํวโร. ทร อาทเร, อาทรณํ อาทโร. อาคจฺฉติ, อาคมนนฺติ วา อาคโม, อาคมียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา อตฺถาติ อาคโม ปริยตฺติ. สปฺปตีติ สปฺโป. ทิพฺพตีติ เทโว. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมนํ, ปกฺกมตีติ วา ปกฺกโม. เอวํ วิกฺกโม.

จร จรเณ, วเน จรตีติ วนจโร, กาโม อวจรติ เอตฺถาติ กามาวจโร โลโก, กามาวจรา สญฺญา, กามาวจรํ จิตฺตํ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, ฉฏฺฐีตปฺปุริโส.

ปาเทน ปิวตีติ ปาทโป. เอวํ กจฺฉโป, ตติยาตปฺปุริโส.

รุห ชนเน, สิรสฺมึ รุหตีติ สิโรรุโห, คุหายํ สยตีติ คุหาสยํ จิตฺตํ. เอวํ กุจฺฉิสยา วาตา. ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ปพฺพเต อฏฺฐาสิ, ติฏฺฐติ, ฐสฺสตีติ วา ปพฺพตฏฺโฐ ปุริโส, ปพฺพตฏฺฐา นที, ปพฺพตฏฺฐํ โอสธํ. เอวํ ถลฏฺฐํ, ชลฏฺฐํ, สตฺตมีตปฺปุริโส.

 

๕๖๙. คหสฺสุปธสฺเส วา.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อุปธสฺส เอตฺตํ โหติ วา, อุปธาติ อนฺตกฺขรโต ปุพฺพกฺขรสฺส ปรสมญฺญา, คยฺหตีติ เคหํ, คหํ วา.

ณฺวุปฺปจฺจเย รถํ กโรตีติ อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, โส จ “อญฺเญกิต”ติกิตสญฺญตฺตา “กตฺตริ กิต”ติ กตฺตริเยว ภวติ, ตโต การิตพฺยปเทส ณโลปวุทฺธิโย.

 

๕๗๐. อนกา ยุณฺวูนํ.

ยุณฺวุอิจฺเจเตสํ ปจฺจยานํ อน อกอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ อกาเทโส. เสสํ กุมฺภการสทฺทสมํ, รถการโก. ตถา อนฺนํ ททาตีติ อนฺนทายโก, “อาการนฺตานมาโย”ติอายาเทโส, “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจโย, เตสุ วุทฺธี”ติอาทินา การสฺส อิกาโร, อนฺนทายิกา กญฺญา, อนฺนทายกํ กุลํ. โลกํ เนตีติ โลกนายโก, วิเนติ สตฺเตติ วินายโก, “เต อาวายา การิเต”ติ อายาเทโส.

อกมฺมูปปเท กโรตีติ การโก, การิกา, การกํ. ททาตีติ ทายโก, ทายิกา, ทายกํ. เนตีติ นายโก, นายิกา, นายกํ. ภควโต โอวาทานุสาสนึ อสุณิ, สุณาติ, สุณิสฺสตีติ วา สาวโก, สาวิกา, อาวาเทโส. ลุนาตีติ ลาวโก. ปุ ปวเน, ปุนาตีติ ปาวโก, ภวตีติ ภาวโก, อุปาสตีติ อุปาสโก, อุปาสิกา. คณฺหาตีติ คาหโก. ปจตีติ ปาจโก. อยชิ, ยชติ, ยชิสฺสตีติ วา ยาชโก.

เอตฺถ หิ “กคา จชาน”นฺติ จชานํ คตฺเต สมฺปตฺเต —

 

๕๗๑. น กคตฺตํ จชา ณฺวุมฺหิ.

ธาตฺวนฺตภูตา การการา การการตฺตํ นาปชฺชนฺเต ณฺวุปฺปจฺจเย ปเรติ ปฏิสิทฺธตฺตา น ภวติ.

ชน ชนเน, ชเนตีติ ชนโก, ชนิกา, “ฆฏาทีนํ วา”ติ เอตฺถ วาคฺคหเณน วุทฺธิ น โหติ.

เอวํ ขนตีติ ขนโก, สเมตีติ สมโก, คเมตีติ คมโก, ทเมตีติ ทมโก, อหนิ, หนฺติ, หนิสฺสตีติ วา วธโก, “วโธ วา สพฺพตฺถา”ติ หนสฺส วธาเทโส, หนฺตีติ ฆาตโก, หนสฺส ฆาโต”ติ ณฺวุมฺหิ ฆาตาเทโส, คาโว หนตีติ โคฆาตโก, รุนฺธตีติ รุนฺธโก, นิคฺคหีตาคโม, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ โหติ. เอวํ ภุญฺชตีติ ภุญฺชโก, กิณาตีติ กายโก, ปาเลตีติ ปาลโก, ปูเชตีติ ปูชโก.

 

๕๗๒. นุทาทีหิ ยุณฺวูนมนานนากานนกา สการิเตหิ จ.

นุทาทีหิ ธาตูหิ, สการิเตหิ จ ธาตูหิ ปเรสํ ยุณฺวุปฺปจฺจยานํ ยถากฺกมํ อน อานน อก อานนกอิจฺเจเต

อาเทสา โหนฺติ.

เอตฺถ หิ—

 

สการิเตหิ ยุณฺวูนํ, การิยสฺส วิธานโต;

กิจฺจกิตฺถมฺภโว ธาตุปฺ-ปจฺจเยหิปิ เวทิโย.

 

นุท เขเป ปุพฺโพ, ปนุทิ, ปนุทติ, ปนุทิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย,

ตสฺสิมินา อกาเทโส, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา นุทิสฺส ทีโฆ, ปนูทโก.

สูท ปคฺฆรเณ, สูทตีติ สูทโก. ญา อวโพธเน, อญฺญาสิ, ชานาติ, ชานิสฺสตีติ วา อตฺเถ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสาเนน อานนกาเทโส, “ญาสฺส ชาชํนา”ติ ชาเทโส, สรโลปาทิ, ชานนโก.

 

สการิเตหิ ปน อาณ เปสเน, อาณาเปสิ, อาณาเปติ, อาณาเปสฺสตีติ วา อตฺเถ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ ณฺวุปฺปจฺจโย, ตสฺสิมินา อกาเทโส, สรโลปาทิ, อาณาปโก, สญฺญาเปตีติ สญฺญาปโก, สญฺชานนโก, เอตฺถ อานนกาเทโส, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา การิตโลโป.

ตถา ทาเปตีติ ทาปโก, “อนกา ยุณฺวูน”นฺติ อกาเทโส, ปติฏฺฐาเปตีติ ปติฏฺฐาปโก, นิพฺพานํ สมฺปาเปตีติ นิพฺพานสมฺปาปโก, การาเปตีติ การาปโก, การาปิกา อิจฺจาทิ.

 

ตุปฺปจฺจเย อกาสิ, กโรติ, กริสฺสตีติ วา อตฺเถ “สพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วา”ติ ตุปฺปจฺจโย, โส จ กิตสญฺญตฺตา ณฺวุปฺปจฺจโย วิย สพฺพตฺถ กตฺตริเยว ภวติ.

อนฺตสฺสา”ติ วตฺตเต.

 

๕๗๓. กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมึ.

รอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตสฺส การสฺส การตฺตํ โหติ ตุปฺปจฺจเย ปเร.

สทฺเทน ภราทีนญฺจ, ตโต นามมิว กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, “สตฺถุปิตาทีนมาสิสฺมึ สิโลโป จา”ติ อาตฺตํ, สิโลโป, ตสฺส กตฺตา ตกฺกตฺตา, ฉฏฺฐีสมาโส. ตถา ภรตีติ ภตฺตา. หร หรเณ, หรตีติ หตฺตา, ภินฺทตีติ เภตฺตา, เภทิตา วา, ฉินฺทตีติ เฉตฺตา, ททาตีติ ทาตา, โภชนสฺส ทาตา โภชนทาตา, สนฺทหตีติ สนฺธาตา, อวจิ, วจติ, วกฺขตีติ วา วตฺตา, “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ, ภุญฺชตีติ โภตฺตา, อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา พุชฺฌิตา, ยการิการาคมา, ชานาตีติ ญาตา, ชินาตีติ เชตา, สุณาตีติ โสตา, คณฺหาตีติ คเหตา, ภวตีติ ภวิตา, สรตีติ สริตา, คจฺฉตีติ คนฺตา.

คม ขน หนาทีนํ ตุํ ตพฺพาทีสุ น”อิติ ธาตฺวนฺตสฺส ตฺตํ. เอวํ ขนตีติ ขนฺตา, หนตีติ หนฺตา, มญฺญตีติ มนฺตา, ปาเลตีติ ปาเลตา, ปาลยิตา.

การิเต ภาเวตีติ ภาเวตา, ภาวยิตา. เอวํ สาเรตา, สารยิตา, ทาเปตา, ทาปยิตา, หาเปตา, หาปยิตา, นิโรเธตา, นิโรธยิตา, โพเธตา, โพธยิตา, ญาเปตา, ญาปยิตา, สาเวตา, สาวยิตา, คาเหตา, คาหยิตา, กาเรตา, การยิตา, การาเปตา, การาปยิตา อิจฺจาทิ.

 

อาวีปจฺจเย ทิส เปกฺขเน, ภยํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ วา อตฺเถ อาวีปจฺจโย, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทิสสฺส ทสฺสาเทโส, ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีว เนยฺยํ. อิตฺถิยํ ภยทสฺสาวินี. นปุํสเก ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, สเทวกํ โลกํ ทิฏฺฐธมฺมิกาทิวเสน สาสตีติ อตฺเถ—

 

๕๗๔. สาสาทีหิ รตฺถุ.

สาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รตฺถุปฺปจฺจโย โหติ.

รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน”ติ าทิโลโป, สรโลปาทิ, นามพฺยปเทโส, สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, อาตฺตํ, สิโลโป. สตฺถา, สตฺถาโร.

ปา รกฺขเณ, ปุตฺตํ ปาตีติ อตฺเถ—

 

๕๗๕. ปาทิโต ริตุ.

ปาอิจฺเจวมาทิโต ธาตุคฺคณโต ริตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป สรโลปาทิ.

ปิตา. ธร ธารเณ, มาตาปิตูหิ ธรียตีติ ธีตา, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อิการสฺส ทีโฆ.

มาน ปูชายํ, ธมฺเมน ปุตฺตํ มาเนตีติ อตฺเถ—

 

๕๗๖. มานาทีหิ ราตุ.

มาน ภาสอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ราตุปฺปจฺจโย โหติ, ราทิโลโป, มาตา.

ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ปุพฺเพ ภาสตีติ ภาตา อิจฺจาทิ.

 

วิส ปเวสเน ปุพฺโพ, ปาวิสิ, ปวิสติ, ปวิสิสฺสตีติ วา อตฺเถ—

 

๕๗๗. วิส รุชปทาทิโต ณ.

วิสรุชปทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ปฺปจฺจโย โหตีติ ปฺปจฺจโย.

โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ, การิตพฺยปเทสณโลป วุทฺธิโย, ปเวโส.

ตถา รุช โรเค, อรุชิ, รุชติ, รุชิสฺสตีติ วา โรโค, “กคา จชาน”นฺติ การสฺส กาโร, อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท. ผุส ผุสเน, อผุสิ, ผุสติ, ผุสิสฺสติ, ผุสนฺติ วา เตน สมฺปยุตฺตาติ ผสฺโส, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ผุสสฺส ผสฺโส, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ. ภวตีติ ภาโว. อุจ สมวาเย, อุจตีติ โอโก, การสฺส กาโร. อย คติมฺหิ, อยิ, อยติ, อยิสฺสติ, อยติ วา อิโตติ อาโย.

พุธ อวคมเน, สมฺมา พุชฺฌตีติ สมฺโพโธ, อาหรตีติ อาหาโร, อุปหนตีติ อุปฆาโต, “หนสฺส ฆาโต”ติ ฆาตาเทโส.

รนฺช ราเค, รนฺชตีติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย.

 

๕๗๘. นิคฺคหีต สํโยคาทิ โน.

สํโยคสฺมึ อาทิภูโต กาโร นิคฺคหีตมาปชฺชเต. นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํ, การสฺส ตฺตํ, รงฺโค.

 

๕๗๙. ณมฺหิ รนฺชสฺส โชภาวกรเณสุ.

รนฺชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส อนฺตภูตสฺส นฺชสฺส การาเทโส โหติ ภาวกรณอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ วิหิเต

การวติปฺปจฺจเย ปเร.

เอตฺถ หิ—

 

ณมฺหิ รนฺชสฺส กรเณ, ชาเทสสฺส วิธานโต;

อกตฺตริปิ วิญฺเญยฺโย, การเก ณสฺส สมฺภโวติ.

 

รนฺชนฺติ อเนนาติ ราโค, รญฺชียติ อเนนาติ วา ราโค, สยํ รญฺชตีติปิ ราโค. “ณมฺหิ รนฺชสฺส โช”ติ โยควิภาเคน กาโร. ปชฺชเต อเนนาติ ปาโท, ปตุชฺชเต อเนนาติ ปโตโท, ชรียติ อเนนาติ ชาโร. เอวํ ทาโร. ตถา กมฺมาทีสุ, ภุชฺชตีติ โภโค. เอวํ ภาโค, ภาโร, ลพฺภตีติ ลาโภ, โวหรียตีติ โวหาโร, ทียตีติ ทาโย, วิหญฺญติ เอตสฺมาติ วิฆาโต, วิหรนฺติ เอตฺถาติ วิหาโร, อารมนฺติ เอตสฺมินฺติ อาราโม. เอวํ ปปาโต อิจฺจาทิ.

ณ”อิติ วตฺตเต.

 

๕๘๐. ภาเว จ.

ภาวตฺเถ ภาวาภิเธยฺเย ธาตูหิ ปฺปจฺจโย โหติ.

ภูยเต, ภวนํ วา ภาโว, ปจฺจเต, ปจนํ วา ปาโก, “กคา จชาน”นฺติ าเทโส.

สิจ ปคฺฆรเณ, เสจนํ เสโก. สุจ โสเก, โสจนํ โสโก. จช หานิมฺหิ, อจชฺชิตฺถ, จชฺชเต, จชฺชิสฺสเต, จชนํ วา จาโค. ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถ, อิชฺชเต, อิชฺชิสฺสเต, ยชนํ วา ยาโค, ยุญฺชนํ โยโค. ภช เสวายํ, อภชฺชิตฺถ, ภชฺชเต, ภชฺชิสฺสเต, ภชนํ วา ภาโค, อรชฺชิตฺถ, รชฺชเต, รชฺชิสฺสเต, รชนํ วา ราโค, สฺส กาโร.

ทห ภสฺมีกรเณ, ปริฑยฺหิตฺถ, ปริฑยฺหติ, ปริฑยฺหิสฺสติ, ปริฑยฺหนํ วาติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย.

ณมฺหิ, วา”ติ จ วตฺตเต.

 

๕๘๑. ทหสฺส โท ลํ.

ทหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส กาโร ตฺตมาปชฺชเต ปฺปจฺจเย ปเร วา. ปริฬาโห, ปริทาโห.

ภนฺช อวมทฺทเน, ภญฺชนํ ภงฺโค. สนฺช สงฺเค, สญฺชนํ สงฺโค, นสฺส นิคฺคหีตํ.

ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียติ, สงฺขรียติ เตน วาติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา, สงฺขรณนฺติ อตฺเถ “ภาเว จา”ติ วา ปฺปจฺจโย.

ณมฺหี”ติ วตฺตเต.

 

๕๘๒. ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จ.

ปุร สํ อุป ปริอิจฺเจเตหิ ปรสฺส กโรติสฺส ธาตุสฺส ข ขรอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา ปฺปจฺจเย, ปฺปจฺจเย จ ปเร. “ตปฺปจฺจเยสู”ติ พหุวจนนิทฺเทเสน ตุํ ตฺวาทีสุปิ. ธาตฺวาเทสสฺสาปิ ฐาโนปจาเรน ธาตุโวหารโต “อสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเต”ติ วุทฺธิ, สงฺขาโร. เอวํ ปริกฺขาโร, ปุเรกฺขาโร.

วาติ กึ? อุปกาโร.

ลุภ คิทฺธิมฺหิ, ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. ทุส อปฺปีติมฺหิ, ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. มุห เวจิตฺเต, มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห อิจฺจาทิ กตฺตุกรณภาเวสุ ยถารหํ โยเชตพฺพํ.

คห อุปาทาเน, คยฺหตีติ อตฺเถ วิสรุชปทาทินา กมฺมนิ ปฺปจฺจโย.

 

๕๘๓. คหสฺส ฆร เณ วา.

คหอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส ฆราเทโส โหติ วา ปฺปจฺจเย ปเร, สรโลปาทิ, ฆรํ, ฆรานิ.

วาติ กึ? คณฺหาติ, คหณํ วา คาโห.

สมฺภวตีติ อตฺเถ—

 

๕๘๔. กฺวิ จ.

สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหติ, โส จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวติ.

 

๕๘๕. กฺวิโลโป จ.

กฺวิโน สพฺพสฺส โลโป โหติ. กิตนฺตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺติ, สิโลโป, สมฺภู.

เอวํ วิภวตีติ วิภู, อภิภู, สยมฺภู. ตถา ธู กมฺปเน, สนฺธุนาตีติ สนฺธู. ภา ทิตฺติมฺหิ, วิภาตีติ วิภา, ปภาตีติ ปภา, สห, สงฺคมฺม วา ภนฺติ, ภาสนฺติ วา เอตฺถาติ สภา, สหสฺส าเทโส, นิคฺคหีตโลโป จ.

ภุเชน คจฺฉตีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

 

๕๘๖. ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหิ.

ธาตฺวนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส โลโป โหติ กฺวิปฺปจฺจเย ปเร. กฺวิโลโป, ภุชโค.

เอวํ อุรสา คจฺฉตีติ อุรโค, ตุรํ สีฆํ ตุริตตุริโต คจฺฉตีติ ตุรโค, เข คจฺฉตีติ ขโค, วิหายเส คจฺฉตีติ วิหโค, วิหาเทโส, น คจฺฉตีติ อโค, นโค. ขนุ อวธารเณ สํปุพฺโพ, สงฺขนิ, สงฺขนติ, สงฺขนิสฺสตีติ วา สงฺโข. รมุ กีฬายํ, กุญฺเช รมตีติ กุญฺชโร.

ชน ชนเน, กมฺมโต ชาโตติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย,ธาตฺวนฺตสฺส โลปาทิ ปุริมสมํ, ปญฺจมีตปฺปุริโสว วิเสโส. กมฺมโช วิปาโก, กมฺมชา ปฏิสนฺธิ, กมฺมชํ รูปํ. เอวํ จิตฺตชํ, อุตุชํ, อาหารชํ, อตฺตโช ปุตฺโต. วาริมฺหิ ชาโต วาริโช. เอวํ ถลโช, ปงฺกชํ, ชลชํ, อณฺฑชํ, สิรชํ, สตฺตมีสมาโส. ทฺวิกฺขตฺตุํ ชาโต ทฺวิโช, ปจฺฉา ชาโต อนุโชอิจฺจาทิ.

วิท ญาเณ, โลกํ อเวทีติ อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

กฺวิมฺหี”ติ วตฺตเต.

 

๕๘๗. วิทนฺเต อู.

วิทธาตุโน อนฺเต อูการาคโม โหติ กฺวิมฺหิ, กฺวิโลโป. โลกวิทู.

ทิส เปกฺขเณ, อิมมิว นํ อปสฺสิ, ปสฺสติ, ปสฺสิสฺสตีติ, อยมิว ทิสฺสตีติ วา อตฺเถ กฺวิปฺปจฺจโย.

ธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหี”ติ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต—

 

๕๘๘. อิยตมกิเอสานมนฺตสฺสโร ทีฆํ กฺวจิ ทิสสฺส คุณํ โท รํ สกฺขี จ.

อิม ย ต อมฺห กึ เอต สมานอิจฺเจเตสํ สพฺพนามานํ อุปมานุปปทภาเวน ทิสสฺส ธาตุสฺส คุณภูตานํ อนฺโต สโร กฺวจิ ทีฆมาปชฺชเต, ทิสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺสอนฺตสฺส ส กฺข อีอิจฺเจเต อาเทสา จ โหนฺติ.

ทิสสฺส กาโร การมาปชฺชเตติ กฺวิมฺหิ ธาตฺวนฺตสฺส สทฺทาเทสํ กตฺวา กฺวิโลปาทิมฺหิ จ กเต อิอิติ นิปาตเนน อิมสทฺทสฺสิกาเร, ตสฺสิมินา ทีเฆ จ กเต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ.

อีทิโส ปุริโส, อีทิสา กญฺญา, อีทิสี วา, อีทิสํ จิตฺตํ.

ตถา ยมิว นํ ปสฺสติ, โย วิย ทิสฺสตีติ วา ยาทิโส, ยาทิสา, ยาทิสี, ยาทิสํ.

ตมิว นํ ปสฺสติ, โส วิย ทิสฺสตีติ วา ตาทิโส, ตาทิสา, ตาทิสี, ตาทิสํ.

มมิว นํ ปสฺสติ, อหํ วิย โส ทิสฺสตีติ วา มาทิโส, มาทิสา, มาทิสี, มาทิสํ, มอิติ นิปาตเนน อมฺหสทฺทสฺส สทฺทาเทโส.

กิมิว นํ ปสฺสติ, โก วิย ทิสฺสตีติ วา กีทิโส, กีทิสา, กีทิสี, กีทิสํ.

เอตมิว นํ ปสฺสติ, เอโส วิย ทิสฺสตีติ วา เอทิโส, เอตาทิโส วา, เอทิสา, เอทิสี, เอทิสํ, เออิติ นิปาตเนน เอตสทฺทสฺส เอกาโร.

สมานํ กตฺวา นํ ปสฺสติ, สมาโน วิย ทิสฺสตีติ สาทิโส, สทิโส, สอิติ นิปาตเนน สมานสฺส าเทโส, ตทนฺตสฺส วา ทีโฆ, สาทิสา, สาทิสี, สทิสา, สทิสี, สาทิสํ, สทิสํ.

การสฺส การาเทเส ปน อีริโส, ยาริโส, ตาริโส, มาริโส, กีริโส, เอริโส, สาริโส, สริโส.

กฺขาเทเส อีทิกฺโข, ยาทิกฺโข, ตาทิกฺโข, มาทิกฺโข, กีทิกฺโข, เอทิกฺโข, สาทิกฺโข, สทิกฺโข.

รการาเทเส สาริกฺโข, สริกฺโข, อีการาเทเส อีที, ยาที, ตาที, มาที, กีที, เอที, สาที.

สทฺเทน ตุมฺหาทิอุปปเทปิ ตุมฺเห วิย ทิสฺสตีติ ตุมฺหาทิโส, ตุมฺหาทิสี, ขนฺธา วิย ทิสฺสนฺตีติ ขนฺธาทิสา อิจฺจาทิ.

ธร ธารเณ, อปาเยสฺวปตมาเน อธิคตมคฺคาทิเก สตฺเต ธาเรติ, ธรนฺติ เตนาติ วา, สลกฺขณํ ธาเรติ วา, ปจฺจเยหิ ธรียติ วาติ อตฺเถ—

 

๕๘๙. ธราทีหิ รมฺโม.

ธรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รมฺมปฺปจฺจโย โหติ.

โส จ—

 

กมฺมคฺคหณโต ภาว-, กมฺเมสูเตตฺถ เวทิโย;

อกตฺตริปิ โหตีติ, การเก รมฺมปฺปจฺจโย.

 

ราทิโลโป, ธมฺโม, เอวํ กรียตีติ กมฺมํ. วร วรเณ, วมฺมํ.

 

สํส ปสํสเน ปุพฺโพ, ปิยอิจฺจุปปทํ, ปิยํ ปสํสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ปิยํ ปสํสนสีโล, ปิยํ ปสํสนธมฺโม, ปิยํ ปสํสเน สาธุการีติ วา อตฺเถ—

 

๕๙๐. ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ.

สีลํ ปกติ, ตสฺสีล ตทฺธมฺม ตสฺสาธุการีสฺวตฺเถสุ คมฺยมาเนสุ สพฺพธาตูหิ ณี ตุ อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ กตฺตริ ณีปจฺจโย, สํโยคนฺตตฺตา น วุทฺธิ. เสสํ เนยฺยํ.

ปิยปสํสี ราชา. อถ วา ปิยํ ปสํสิ, ปสํสติ, ปสํสิสฺสติ วา สีเลน วา ธมฺเมน วา สาธุ วาติ ปิยปสํสี, ปิยปสํสินี, ปิยปสํสิ กุลํ. พฺรหฺมํ จริตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา พฺรหฺมํ จรติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ พฺรหฺมจารี, พฺรหฺมจารินี, พฺรหฺมจาริ. เอวํ สจฺจวาที, ธมฺมวาที, สีฆยายี, ปาปการี, มาลาการี อิจฺจาทิ.

สทฺเทน อตฺตมาเนปิ ณี, ปณฺฑิตํ อตฺตานํ มญฺญตีติ ปณฺฑิตมานี พาโล, พหุสฺสุตมานี อิจฺจาทิ.

วตุ วตฺตเน ปุพฺโพ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลํ ยสฺสาติ อตฺเถ อิมินา ตุปฺปจฺจโย, ปสยฺหปวตฺตา.

อถวา วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, ปสยฺห ปวตฺติตุํ สีลมสฺสาติ ปสยฺหปวตฺตา, ปสยฺหปวตฺตาโร, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, เสสํ กตฺตุสมํ.

ภยํ ปสฺสิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภยํ ทสฺสนสีโล, ภยํ ทสฺสนธมฺโม, ภยํ ทสฺสเน สาธุการีติ วา ภยทสฺสาวี, ภยทสฺสาวินี, ภยทสฺสาวิ จิตฺตํ. เอวํ อาทีนวทสฺสาวี.

ตสฺสีลาทีสู”ติ อธิกาโร.

 

๕๙๑. สทฺท กุธ จล มณฺฑตฺถ รุจาทีหิ ยุ.

สทฺทกุธจลมณฺฑตฺเถหิ ธาตูหิ, รุจาทีหิ จ ยุปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

ฆุส สทฺเท, โฆสิตุํ สีลํ อสฺสาติ วา โฆสนสีโลติ วา อโฆสยิ, โฆสยติ, โฆสยิสฺสติ สีเลน, ธมฺเมน, สาธุ วาติ อตฺเถ อิมินา ยุปฺปจฺจโย, ตสฺส “อนกา ยุณฺวูน”นฺติ อนาเทโส, “อญฺเญสุ จา”ติ วุทฺธิ, โส โฆสโน, สา โฆสนา.

ภาส วิยตฺติยํ วาจายํ, ภาสิตุํ สีลมสฺสาติ วา ภาสนสีโล, ภาสนธมฺโม, ภาสเน สาธุการีติ วา ภาสโน.

กุธ โกเป, กุชฺฌิตุํ สีลมสฺสาติ วา กุชฺฌนสีโลติ วา โกธโน, โกธนา, โกธนํ.

รุส โรเส, โรสิตุํ สีลมสฺสาติ วา โรสนสีโลติ วา โรสโน.

จล กมฺปเน, จลิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา จลติ สีเลนาติ วา จลโน.

กปิ จลเน, กมฺปิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา อกมฺปิ, กมฺปติ, กมฺปิสฺสติ สีเลนาติ วา กมฺปโน, อิการานุพนฺธิธาตุสรโต “กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา, “นิคฺคหีตญฺจา”ติ วา นิคฺคหีตาคโม.

ผทิ กิญฺจิจลเน, ผนฺทิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ผนฺทติ สีเลนาติ วา ผนฺทโน.

มฑิ ภูสายํ, มณฺฑยิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา มณฺฑยติ สีเลนาติ วา มณฺฑโน.

ภูส อลงฺกาเร, ภูสนสีโลติ วา อภูสยิ, ภูสยติ, ภูสยิสฺสติ สีเลนาติ วา ภูสโน, ภูสนา, ภูสนํ.

รุจ ทิตฺติมฺหิ, อรุจฺจิ, รุจฺจติ, รุจฺจิสฺสติ สีเลนาติ วา โรจโน.

ชุต ทิตฺติมฺหิ, อโชติ, โชตติ, โชติสฺสติ สีเลนาติ วา โชตโน.

วฑฺฒ วฑฺฒเน, วฑฺฒิตุํ สีลมสฺสาติ วฑฺฒโน อิจฺจาทิ.

 

๕๙๒. ปาราทิคมิมฺหา รู.

ปาราทิอุปปเทหิ ปรสฺมา คมิอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปโร รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริเยว.

ปาโร อาทิ เยสํ เต ปาราทโย, ปาราทีหิ คมิ ปาราทิคมิ. ราทิโลโป, ภวปารํ คนฺตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา ภวปารํ คมนสีโล, ภวปารํ คมนธมฺโม, ภวปารํ คมเน สาธุการีติ วา ภวปารคู, ภวปารคุโน. อนฺตํ คมนสีโล อนฺตคู. เอวํ เวทคู, อทฺธคู.

รู”ติ วตฺตเต.

 

๕๙๓. ภิกฺขาทิโต จ.

ภิกฺขอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ รูปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ.

ภิกฺข ยาจเน, ภิกฺขิตุํ สีลํ ยสฺสาติ วา อภิกฺขิ, ภิกฺขติ, ภิกฺขิสฺสติ สีเลนาติ วา ภิกฺขนธมฺโมติ วา ภิกฺขเน สาธุการีติ วา ภิกฺขุ, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา รสฺสตฺตํ. อิกฺข ทสฺสนงฺเกสุ, สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติปิ ภิกฺขุ. วิชานิตุํ สีลํ ยสฺส, วิชานนสีโลติ วา วิญฺญู, สพฺพํ ชานาตีติ สพฺพญฺญู. เอวํ มตฺตญฺญู, ธมฺมญฺญู, อตฺถญฺญู, กาลญฺญู, กตญฺญู อิจฺจาทโย.

 

๕๙๔. หนตฺยาทีนํ ณุโก.

หนตฺยาทีนํ ธาตูนมนฺเต ณุกปฺปจฺจโย โหติ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ กตฺตริ,

อนฺตาเปกฺขายํ ฉฏฺฐี, ณกาโร วุทฺธตฺโถ. อาหนนสีโล อาฆาตุโก, ฆาตาเทโส, สรโลปาทิ,

กรณสีโล การุโก สิปฺปิ. ภี ภเย, ภายนสีโล ภีรุโก, รการาคโม. อว รกฺขเณ, อาวุโก ปิตา.

 

๕๙๕. สํหนญฺญาย วา โร โฆ.

สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา, อญฺญาย จ ธาตุยา ปโร ปฺปจฺจโย โหติ,

หนสฺส โฆ. วาคฺคหณํ สมฺปิณฺฑนตฺถํ, วิกปฺปนตฺถํ วา, เตน สงฺฆาโตติปิ สิทฺธํ โหติ.

 

หนสฺเสวายํ โฆ โหติ, อภิธานานุรูปโต;

อสํปุพฺพา จ โร เตน, ปฏิโฆติปิ สิชฺฌติ.

 

หน หึสาคตีสุ สํปุพฺโพ, สํหนติ สมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉติ, สมฺมเทว กิเลสทรเถ หนตีติ วา สงฺโฆ, ราทิโลโป, สมนฺตโต นครสฺส พาหิเย ขญฺญตีติ ปริขา, อิตฺถิยํ อาปจฺจโย, อนฺตํ กโรตีติ อนฺตโก มจฺจุ.

ภาวกมฺเมสู”ติ วตฺตเต.

 

๕๙๖. นนฺทาทีหิ ยุ.

นนฺทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปโร ยุปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺเมสุ.

อนกา ยุณฺวูน”นฺติ ยุปฺปจฺจยสฺส อนาเทโส, นนฺท สมิทฺธิมฺหิ, นนฺท นนฺทเน วา. ภาเว— นนฺทียเต นนฺทนํ. กมฺเม— อนนฺทียิตฺถ, นนฺทียติ, นนฺทียิสฺสติ, นนฺทิตพฺพนฺติ วา นนฺทนํ วนํ, คยฺหติ, คหณียํ วา คหณํ, คณฺหนํ วา, จริตพฺพํ จรณํ, ภูยเต ภวนํ, หูยเต หวนํ. รุนฺธิตพฺพํ รุนฺธนํ, โรธนํ วา, ภุญฺชิตพฺพํ ภุญฺชนํ, โภชนํ วา. พุชฺฌิตพฺพํ พุชฺฌนํ, โพธนํ วา. สูยติ, สุติ วา สวณํ, ปาปียตีติ ปาปุณนํ, ปาปนํ วา, ปาลียตีติ ปาลนํ อิจฺจาทิ.

ยู”ติ วตฺตเต.

 

๕๙๗. กตฺตุกรณปเทเสสุ จ.

กตฺตุกรณปเทสอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ จ สพฺพธาตูหิ ยุปฺปจฺจโย โหติ.

เอตฺถ จ ปเทโสติ อธิกรณการกํ วุจฺจติ. กตฺตริ ตาว— รชํ หรตีติ รโชหรณํ โตยํ.

อารมณํ วิชานาตีติ วิญฺญาณํ, วิชานนํ วา, อานนชาเทสา. ฆา คนฺโธปาทาเน, ฆายตีติ ฆานํ, เฌ จินฺตายํ, ฌายตีติ ฌานํ, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา อาตฺตํ.

 

กรเณกร กรเณ, กโรติ เตนาติ กรณํ, ยถาสรูปํ สทฺทา พฺยากรียนฺติ เอเตนาติ พฺยากรณํ. ปูร ปูรเณ, ปูรยติ เตนาติ ปูรณํ. ทียติ อเนนาติ ทานํ, ปมียติ อเนนาติ ปมานํ, วุจฺจติ อเนนาติ วจนํ, ปนุทติ, ปนุชฺชเต อเนนาติ วา ปนูทโน. สูท ปคฺฆรเณ, สูทติ, สุชฺชเต อเนนาติ วา สูทโน, สุณาติ, สูยติ เอเตนาติ วา สวณํ. ลู เฉทเน, ลุนาติ, ลูยติ อเนนาติ วา ลวนํ, ลวณํ, โลณํ วา. นยติ, นียติ เอเตนาติ วา นยนํ. ปู ปวเน, ปุนาติ, ปูยเต อเนนาติ วา ปวโน, สเมติ, สมียติ วา ปาปํ อเนนาติ สมโณ, สมณํ วา. ตถา ภาเวติ, ภาวียติ เอตายาติ วา ภาวนา. เอวํ ปาจนํ, ปาจาปนํ อิจฺจาทิ.

 

อธิกรเณฐา คตินิวตฺติมฺหิ, ติฏฺฐติ ตสฺมินฺติ ฐานํ. เอวํ สยนํ, เสนํ วา, อาสนํ, อธิกรียติ เอตฺถาติ อธิกรณํ.

สทฺเทน สมฺปทานาปาทาเนสุปิ— สมฺมา ปกาเรน ททาติ อสฺสาติ สมฺปทานํ, อเปจฺจ เอตสฺมา อาททาตีติ อปาทานํ.

 

๕๙๘. สญฺญายํ ทาธาโต อิ.

สญฺญายํ คมฺยมานายํ ทาธาอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ อิปฺปจฺจโย โหติ, ภาวกมฺมาทิอธิกาเรวายํ, สรโลปาทิ.

ทา ทาเน อาปุพฺโพ, อาทียตีติ อาทิ. เอวํ อุปาทิ. ธา ธารเณ, อุทกํ ทธาตีติ อุทธิ, เตสุ วุทฺธิโลปาทินา สญฺญายํ อุทกสฺส อุทาเทโส. ชลํ ธียเต อสฺมินฺติ ชลธิ, วาลานิ ทธาติ ตสฺมินฺติ วาลธิ, สนฺธียติ, สนฺทธาตีติ วา สนฺธิ, นิธียตีติ นิธิ. เอวํ วิธียติ, วิทธาติ, วิธานํ วา วิธิ, สมฺมา, สมํ วา จิตฺตํ อาทธาตีติ สมาธิ.

 

๕๙๙. อิตฺถิยมติยโว วา.

อิตฺถิยํ อภิเธยฺยายํ สพฺพธาตูหิ การติยุอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ วา ภาวกมฺมาทีสุ.

ปฺปจฺจเย ตาว ชร วโยหานิมฺหิ, ชีรติ, ชีรณนฺติ วา ชรา, “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย”ติ อาปจฺจโย, ปฏิสมฺภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทา. ปฏิปชฺชติ เอตายาติ ปฏิปทา. เอวํ สมฺปทา, อาปทา. อุปาทียตีติ อุปาทา. สญฺชานาตีติ สญฺญา, ปชานาตีติ ปญฺญา. อุเปกฺขตีติ อุเปกฺขา. จินฺตนํ จินฺตา. ปติฏฺฐานํ ปติฏฺฐา. สิกฺข วิชฺโชปาทาเน, สิกฺขนํ, สิกฺขียตีติ วา สิกฺขา. เอวํ ภิกฺขา. เฌ จินฺตายํ, ปรสมฺปตฺตึ อภิมุขํ ฌายตีติ อภิชฺฌา, หิเตสิตํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฌายตีติ อุปชฺฌา, อุปชฺฌาโย, สมฺมา ฌายติ เอตฺถาติ สชฺฌา.

อิสุ อิจฺฉายํ, เอสนนฺติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย, “อิสุ ยมูนมนฺโต จฺโฉ วา”ติ จฺฉาเทโส, อิจฺฉา.

ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, ปุจฺฉนํ ปุจฺฉา, ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, ฆสิตุมิจฺฉา ชิฆจฺฉา, ติติกฺขา, พุภุกฺขา, ปาตุมิจฺฉา ปิปาสา, มณฺฑูกคติยา วาธิการโต าเทสาภาโว. พฺยาปิตุมิจฺฉา วิจฺฉา อิจฺจาทิ.

ติปฺปจฺจเย สมฺภวนํ สมฺภูติ. วาธิการโต ติปฺปจฺจยมฺหิ น วุทฺธิ, สวณํ สุติ, นยนํ, นียติ เอตายาติ วา นีติ. มน ญาเณ, มญฺญตีติ มติ.

เต, โน, ติมฺหี”ติ จ วตฺตเต.

 

๖๐๐. คมขนหนรมาทีนมนฺโต.

คม ขน หน รมอิจฺเจวมาทีนํ การการนฺตานํ ธาตูนํ อนฺโต พฺยญฺชโน โน โหติ ปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จาติ ธาตฺวนฺตโลโป. คมนํ, คนฺตพฺพาติ วา คติ, อุปหนนํ อุปหติ, รมนฺติ ตาย, รมณํ วา รติ. ตนุ วิตฺถาเร, ตนนํ ตติ. ยมุ อุปรเม, นิยมนํ นิยติ. “รมโต, รมตี”ติอาทีสุ ปน อการพฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป, ภุญฺชนํ ภุตฺติ, ยุญฺชนํ ยุตฺติ, “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ. สมาปชฺชนํ, สมาปชฺชเตติ วา สมาปตฺติ, สมฺปตฺติ, “คุปาทีนญฺจา”ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา หาทิโต ติสฺส นิ โหติ. หานิ, ชานิ อิจฺจาทิ.

ยุปฺปจฺจเย จิต สญฺเจตเน, เจตยตีติ อตฺเถ ยุปฺปจฺจโย, อนาเทสวุทฺธี, อาปจฺจโย, เจตนา. วิท อนุภวเน, เวทยตีติ เวทนา. ทิสี อุจฺจารเณ, เทสียตีติ เทสนา, ภาวียตีติ ภาวนา อิจฺจาทิ.

อิตฺถิยํ, วา”ติ จ วตฺตเต.

 

๖๐๑. กรโต ริริย.

กรธาตุโต อิตฺถิยมนิตฺถิยํ วา อภิเธยฺยายํ ริริยปฺปจฺจโย โหติ, าทิโลโป.

กตฺตพฺพา กิริยา. กรณียํ กิริยํ.

กตฺตรี”ติ วตฺตเต.

 

๖๐๒. ชิโต อิน สพฺพตฺถ.

ชิอิจฺเจตาย ธาตุยา ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล กตฺตริ.

ชิ ชเย, ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อชินิ, ชินาติ, ชินิสฺสตีติ วา ชิโน.

อินา”ติ วตฺตเต.

 

๖๐๓. สุปโต จ.

สุปอิจฺเจตาย ธาตุยา จ ปโร อินปฺปจฺจโย โหติ.

สุป สเย, สุปติ, สุปนนฺติ วา สุปิโน, สุปินํ.

สี สเย, “อีสํ”อิติ อุปปทํ, อีสํ สียติ ภวตาติ อตฺเถ—

 

๖๐๔. อีสํทุสูหิ ข.

อีสํทุสุอิจฺเจเตหิ อุปปเทหิ ปเรหิ ธาตูหิ ปฺปจฺจโย โหติ.

โส จ—

 

๖๐๕. ภาวกมฺเมสุ กิจฺจกฺตกฺขตฺถา.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ กิจฺจ-กฺต-กฺขตฺถอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ นิยมโต ภาวกมฺเมสฺเวว โหติ.

กฺวจิ ธาตู”ติ กฺขการานุพนฺธสฺส โลโป, วุทฺธิ, อยาเทสทฺวิตฺตานิ, อีสสฺสโย ภวตา, ทุกฺเขน สียติ ทุสฺสโย, สุเขน สียติ สุสฺสโย.

กมฺเม— อีสํ กรียตีติ อีสกฺกรํ กมฺมํ ภวตา. เอวํ ทุกฺเขน กรียตีติ ทุกฺกรํ หิตํ ภวตา, สุกรํ ปาปํ พาเลน, ทุกฺเขน ภรียตีติ ทุพฺภโร มหิจฺโฉ. สุเขน ภรียตีติ สุภโร อปฺปิจฺโฉ. ทุกฺเขน รกฺขิตพฺพนฺติ ทุรกฺขํ จิตฺตํ. ทุกฺเขน ปสฺสิตพฺโพติ ทุทฺทโส ธมฺโม. สุเขน ปสฺสิตพฺพนฺติ สุทสฺสํ ปรวชฺชํ. ทุกฺเขน อนุพุชฺฌิตพฺโพติ ทุรนุโพโธ ธมฺโม. สุเขน พุชฺฌิตพฺพนฺติ สุโพธมิจฺจาทิ.

พุธ อวคมเน, สพฺเพ สงฺขตาสงฺขตสมฺมุติเภเท ธมฺเม อพุชฺฌิ, พุชฺฌติ, พุชฺฌิสฺสตีติ วา อตฺเถ—

ต”อิติ วตฺตเต.

 

๖๐๖. พุธคมาทิตฺเถ กตฺตริ.

พุธคมุอิจฺเจคมาทีหิ ธาตูหิ ตทตฺเถ คมฺยมาเน กตฺตริ ปฺปจฺจโย โหติ สพฺพกาเล.

ตสฺสา”ติ วตฺตเต.

 

๖๐๗. ธฒภเหหิ ธ ฒา จ.

ธฒนฺตภหนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปจฺจยการสฺส ยถากฺกมํ ธการฒการาเทสาโหนฺตีติ ธภโต การสฺส กาโร, “หจตุตฺถาน”นฺติ เอตฺถ หการคฺคหณโต การโตปิ กฺวจิ ตฺตํ, อพฺยวธาเน จายํ, เตน “รุนฺธติ, อาราธิโต, วฑฺฒิโต, ลภิตฺวา, คหิโต”ติอาทีสุ ปจฺจยาคมพฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

 

๖๐๘. หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ.

การวคฺคจตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตภูตานํ การาเทโส โหติ กาเร ปเร.

พุทฺโธ ภควา. สรณํ อคจฺฉิ, คจฺฉติ, คจฺฉิสฺสตีติ วา สรณงฺคโต อุปาสโก, “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺตโลโป. เอวํ ชานาตีติ ญาโต. อิ คติมฺหิ, อุเปตีติ อุเปโต. จินฺต จินฺตายํ, จินฺเตตีติ จิตฺตํ, “คุปาทีนญฺจา”ติ ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ. สนฺช สงฺเค, รูปาทีสุ อสชฺชิ, สชฺชติ, สชฺชิสฺสตีติ วา สตฺโต, “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.

สญฺญาย”มิติ วตฺตเต.

 

๖๐๙. ติกิจฺจาสิฏฺเฐ.

สญฺญายมภิเธยฺยายํ อาสิฏฺเฐ คมฺยมาเน ธาตูหิ ติปฺปจฺจโย โหติ, กิตปจฺจโย จ.

ชิโน เอนํ พุชฺฌตูติ ชินพุทฺธิ, การการาเทสา, ธนมสฺส ภวตูติ ธนภูติ.

กิตปจฺจเย ภวตูติ ภูโต, ธมฺโม เอนํ ททาตูติ ธมฺมทินฺโน, “ภิทาทิโต อินฺน อนฺน อีณา วา”ติ ปฺปจฺจยสฺส อินฺนาเทโส. วฑฺฒตูติ วฑฺฒมาโน, “ภูวาทิโต อ”อิติ มานนฺเตสุ ปฺปจฺจโย, นนฺทตูติ นนฺทโก, ชีวตูติ ชีวโก อิจฺจาทิ.

 

๖๑๐. อาคมา ตุโก.

อาปุพฺพา คมิโต ตุกปฺปจฺจโย โหติ, กิตกตฺตา กตฺตริ. อาคจฺฉตีติ อาคนฺตุโก.

คมา”ติ วตฺตเต.

 

๖๑๑. ภพฺเพ อิก.

คมิโต อิกปฺปจฺจโย โหติ ภพฺพตฺเถ. คนฺตุํ ภพฺโพติ คมิโก ภิกฺขุ.

 

เตกาลิกปฺปจฺจยนฺตนโย.


อตีตปฺปจฺจยนฺตนย

 

๖๑๒. อตีเต ต ตวนฺตุ ตาวี.

อตีเต กาเล สพฺเพหิ ธาตูหิ ต ตวนฺตุ ตาวี อิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺติ.

เอเต เอว ปรสมญฺญาย นิฏฺฐสญฺญกาปิ, เต จ กิตสญฺญตฺตา กตฺตริ ภวนฺติ.

อภวีติ ภูโต, ภูตา, ภูตํ, “อญฺเญสุ จา”ติ เอตฺถานุวตฺติตวาคฺคหเณน ต ตวนฺตุตาวีสุ วุทฺธิ น โหติ.

หุ ทานาทนหพฺยปฺปทาเนสุ, อหวีติ หุโต อคฺคึ.

ตวนฺตุปฺปจฺจเย— “อา สิมฺหี”ติ อากาโร, อคฺคึ หุตวา, หุตวนฺโต อิจฺจาทิ คุณวนฺตุสมํ.

ตาวีมฺหิ— อคฺคึ หุตาวี, อคฺคึ หุตาวิโน อิจฺจาทิ ทณฺฑีสมํ. อิตฺถิยํ อินีปจฺจโย— หุตาวินี,

นปุํสเก— รสฺสตฺตํ หุตาวิ.

วส นิวาเส, วสฺสํ อวสีติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย, การนฺตตฺตา “สาทิสนฺต”อิจฺจาทินา ฐาเทเส สมฺปตฺเต—

ตสฺสา”ติ อธิกาโร, “สาที”ติ จ.

 

๖๑๓. วสโต อุตฺถ.

วสอิจฺเจตสฺมา ธาตุมฺหา ปรสฺส ตการสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน อุตฺถาเทโสว โหติ, สรโลปาทิ.

วสฺสํ วุตฺโถ, วุตฺถา สา, “สรโลโป”ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว “อธิวตฺถา เทวตา, วตฺถพฺพ”นฺติอาทีสุ ปรโลโป.

วสสฺสา”ติ วิปริณาเมน วตฺตเต.

 

๖๑๔. วสฺส วา วุ.

วสอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส การสฺส ตกาเร ปเร อุกาโร โหติ, ตตฺถ การาคโม จ วา โหติ.

นิฏฺฐตกาเร เอวายํ. อถ วา “วู”ติ เอตฺถ วกาโร สนฺธิโช, ตนฺตญาเยน ทุติยญฺเจตฺถ วาคฺคหณมิจฺฉิตพฺพํ, เตน การสฺสปิ อุกาโร สิทฺโธ ภวติ, อุสิโต พฺรหฺมจริยํ, วุสิโต, ตถา วุสิตวา, วุสิตาวี, อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา อุตฺถาเทโส น ภวติ.

ภุช ปาลนพฺยวหรเณสุ, โอทนํ อภุญฺชีติ อตฺเถ ตตวนฺตุตาวี, “ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จา”ติ ธาตฺวนฺตโลโป, การสฺส ทฺวิตฺตญฺจ, ภุตฺโต, ภุตฺตวา, ภุตฺตาวี. ตถา รนฺช ราเค, อรญฺชีติ รตฺโต, รตฺตา, รตฺตํ. ยุช โยเค, อยุญฺชีติ ยุตฺโต, ยุตฺตา, ยุตฺตํ. วิจ วิเวจเน วิปุพฺโพ, วิวิจฺจีติ วิวิตฺโต, วิวิตฺตา, วิวิตฺตํ.

มุจ โมจเน, อมุจฺจีติ พนฺธนา มุตฺโต. ตถา ติปฺปจฺจเยปิ อิมินา ธาตฺวนฺตโลปทฺวิตฺตานิ, อาสชฺชนํ อาสตฺติ, วิมุจฺจนํ, วิมุจฺจติ เอตายาติ วา วิมุตฺติ.

กุธ โกเป, อกุชฺฌีติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย, ตสฺส “ธฒภเหหิ ธฒา จา”ติ ธตฺตํ, “หจตุตฺถานมนฺตานํ โท เธ”ติ การสฺส กาโร, กุทฺโธ. ยุธ สมฺปหาเร, อยุชฺฌีติ ยุทฺโธ, ยุทฺธํ.

สิธ สํสิทฺธิมฺหิ, อสิชฺฌีติ สิทฺโธ. อาปุพฺโพ รภ ราภสฺเส, อารภีติ อารทฺโธ คนฺตุํ.

นห พนฺธเน สํปุพฺโพ, สนฺนยฺหีติ สนฺนทฺโธ, “ธฒภเหหิ ธฒา จา”ติ นหาทิโต ตการสฺส ธกาโร.

วฑฺฒ วฑฺฒเน, อวฑฺฒีติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย, ตสฺส ฒตฺตํ, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธาตฺวาการสฺสุตฺตํ, ฑโลโป จ.

หจตุตฺถานมนฺตาน”นฺติ วตฺตเต.

 

๖๑๕. โฑ ฒกาเร.

จตุตฺถานํ ธาตฺวนฺตานํ การาเทโส โหติ กาเร ปเร. วุฑฺโฒ, วุฑฺฒา, “โพ วสฺสา”ติ พตฺเต พุฑฺโฒ. ติปฺปจฺจเย— พุชฺฌนํ, พุชฺฌติ วา เอตายาติ พุทฺธิ. เอวํ สิทฺธิ, วฑฺฒิ.

ตพฺพปฺปจฺจเย— โพทฺธพฺพมิจฺจาทิ.

อนฺโต, โน”ติ จ อธิกาโร.

 

๖๑๖. ตราทีหิ อิณฺโณ.

ตรอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส อิณฺณาเทโส โหติ,

ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ, สรโลปาทิ. ตร ตรเณ, สํสารณฺณวํ อตรีติ ติณฺโณ ตาเรยฺยํ.

เอวํ อุตฺติณฺโณ, ติณฺณํ วา. ปูร ปูรเณ, สํปูรีติ สํปุณฺโณ, “สรโลโป”ติอาทิสุตฺเต ตุคฺคหณโต ปุพฺพโลปาภาเว อุวณฺณโต ปรสฺส “วา ปโร อสรูปา”ติ โลโป, สํโยเค รสฺสตฺตํ. ตุร เวเค, อตุรีติ ตุณฺณํ, ตุริตํ วา. ชร วโยหานิมฺหิ, ปริชีรีติ ปริชิณฺโณ. กิร วิกิรเณ, อากิรีติ อากิณฺโณ อิจฺจาทิ.

 

๖๑๗. สุส ปจ สกโต กฺขกฺกา จ.

สุส ปจ สกอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส กฺขกฺกาเทสา โหนฺติ,

อนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ. สทฺเทน มุจาทิโต กฺกาเทโส. สุส โสสเน, อสุสฺสีติ สุกฺโข รุกฺโข.

อปจฺจีติ ปกฺกํ ผลํ. สก สามตฺเถ, อสกฺขีติ สกฺโก อสฺส, โอมุจฺจีติ โอมุกฺกา อุปาหนา.

ปจิตุํ, ปจิตพฺพ”นฺติอาทีสุ ปน น ภวติ, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา. เอวํ สพฺพตฺถ พฺยวธาเน น ภวติ.

สีหคติยา ติคฺคหณมนุวตฺตเต.

 

๖๑๘. ปกฺกมาทีหิ นฺโต จ.

ปกฺกมอิจฺเจวมาทีหิ มการนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส นฺตาเทโส โหติ, ธาตฺวนฺโต จ โน โหติ. สทฺเทน ติปฺปจฺจยสฺส นฺติ จ โหติ. กมุ ปทวิกฺเขเป, ปกฺกมีติ ปกฺกนฺโต. เอวํ สงฺกนฺโต, นิกฺขนฺโต,

โท ธสฺส จา”ติ สุตฺเต คฺคหเณน กสฺส ขตฺตํ. ภมุ อนวฏฺฐาเน, วิพฺภมีติ วิพฺภนฺโต, ภนฺโต.

ขมุ สหเน, อกฺขมีติ ขนฺโต. สมุ อุปสเม, อสมีติ สนฺโต. ทมุ ทมเน, อทมีติ ทนฺโต.

ติมฺหิ— สงฺกมนํ สงฺกนฺติ. เอวํ โอกฺกนฺติ, วิพฺภนฺติ, ขนฺติ, สนฺติ ทนฺติ อิจฺจาทิ.

 

๖๑๙. ชนาทีนมา ติมฺหิ จ.

ชนอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺตสฺส พฺยญฺชนสฺส อาตฺตํ โหติ ปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ.

โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ. ชน ชนเน, อชนีติ ชาโต, วิชายีติ ปุตฺตํ วิชาตา, ชนนํ ชาติ.

ตปฺปจฺจเย สติปิ ตกาเร ปุน ติคฺคหณกรณํ ปจฺจยนฺตรตกาเร อาตฺตนิวตฺตนตฺถํ,

ยถา— ชนฺตุ. “ชนิตฺวา, ชนิตุ”นฺติอาทีสุ ปน อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

อา, ติมฺหิ, จา”ติ จ วตฺตเต.

 

๖๒๐. ฐาปานมิอี จ.

ฐา ปาอิจฺเจเตสํ ธาตูนํ อนฺตสฺส อาการสฺส ยถากฺกมํ อิการอีการาเทสาโหนฺติ ปฺปจฺจเย, ติมฺหิ จ. สทฺเทน อญฺญตฺราปิ กฺวจิ.

ฐา คตินิวตฺติมฺหิ, อฏฺฐาสีติ ฐิโต, อุปฏฺฐิโต ครุํ, ฐิตวา, อธิฏฺฐิตฺวา, ฐานํ ฐิติ.

ปา ปาเน, อปายีติ ปีตา, ยาคุํ ปีตวา, ปานํ ปีติ, ปีตฺวา.

 

๖๒๑. หนฺเตหิ โห หสฺส โล วา อทหนหานํ.

การนฺเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส, ติสฺส จ การาเทโส โหติ, สฺส จ ธาตฺวนฺตสฺส กาโร โหติ วา ทหนเห วชฺเชตฺวา, ฒตฺตาปวาโทยํ.

รุห ชนเน, อรุหีติ อารุฬฺโห รุกฺขํ. ลฬานมวิเสโส, อารุลฺโห วา, รุหนํ รุฬฺหี.

คาหุ วิโลฬเน, อคาหีติ คาฬฺโห, อชฺโฌคาฬฺโห มหณฺณวํ.

พห วุทฺธิมฺหิ, อพหีติ พาฬฺโห, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทีโฆ.

มุห เวจิตฺเต, อมุยฺหีติ มูฬฺโห.

คุห สํวรเณ, อคุหีติ คูฬฺหํ.

วห ปาปุณเน, อุปวหีติ อุปวุฬฺโห, “วจ วสวหาทีนมุกาโร วสฺสา”ติ โยควิภาเคน อุตฺตํ.

อทหนหานนฺติ กิมตฺถํ? ทฑฺโฒ, สนฺนทฺโธ.

วาติ กึ? ทุทฺโธ, สินิทฺโธ. “คหิตํ, มหิต”นฺติอาทีสุ ปน อิการาคเมน พฺยวหิตตฺตา น ภวติ.

ธาตุปฺปจฺจยนฺตโตปิ “อตีเต ต ตวนฺตุตาวี”ติ ปฺปจฺจโย, อพุภุกฺขีติ พุภุกฺขิโต. เอวํ ชิฆจฺฉิโต, ปิปาสิโต อิจฺจาทิ.

เอวํ กตฺตริ นิฏฺฐนโย.

อตีเต”ติ วตฺตเต.

 

๖๒๒. ภาวกมฺเมสุ ต.

อตีเต กาเล คมฺยมาเน สพฺพธาตูหิ ตปฺปจฺจโย โหติ ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ.

ภาเว ตาว— เค สทฺเท, คายนํ, อคายิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

 

๖๒๓. สพฺพตฺถ เค คี.

เคอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส คีอาเทโส โหติ สพฺพตฺถ, ตปฺปจฺจยติปจฺจเยสฺเววายํ.

ตสฺส คีตํ, คายนํ, คายิตพฺพาติ วา คีติ.

ภาเว— ตปฺปจฺจยนฺตา นปุํสกา. กมฺมนิ— ติลิงฺคา.

นต คตฺตวินาเม, นจฺจนํ, อนจฺจิตฺถาติ วา อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

 

๖๒๔. ปจฺจยา ทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺติ.

เย อิธ สปฺปจฺจยา สทฺทา ปจฺจเยหิ น นิฏฺฐํ คตา, เต นิปาตนโต สิชฺฌนฺตีติ ธาตฺวนฺเตน สห ปฺปจฺจยสฺส จฺจ ฏฺฏาเทสา. นจฺจํ, นฏฺฏํ. หส หสเน, หสนํ หสิตํ, อิการาคโม. คมนํ คตํ. เอวํ ฐิตํ, สยิตํ, วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตาวุทฺธิ. รุท อสฺสุวิโมจเน, อรุชฺฌิตฺถาติ โรทิตํ, รุณฺณํ วา อิจฺจาทิ.

กมฺมนิ—อภิภูยิตฺถาติ อภิภูโต โกโธ ภวตา, อภิภูตา, อภิภูตํ.

ภาส พฺยตฺติยํ วาจายํ, อภาสิตฺถ เตนาติ ภาสิโต ธมฺโม, ภาสิตา คาถา, ภาสิตํ สุตฺตํ.

ทิสี อุจฺจารเณ, จุราทิตฺตา เณ. อเทสียิตฺถาติ เทสิโต ธมฺโม ภควตา, อิการาคเม การิตสรโลโป.

ชิ ชเย, อชียิตฺถาติ ชิโต มาโร. นี ปาปุณเน, อนียึสูติ นีตา คามมชา, สุโต ตยา ธมฺโม, ญาโต.

สาส อนุสิฏฺฐิมฺหิ, อนุสาสียิตฺถาติ อตฺเถ ตปฺปจฺจโย.

 

๖๒๕. สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ.

สาสทิสอิจฺเจเตหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส ริฏฺฐาเทโส โหติ, สทฺเทน ติสฺส ริฏฺฐิ จ, ทิสโต กิจฺจตการตุํตฺวาทีนญฺจ รฏฺฐ รฏฺฐุํ รฏฺฐาเทสา จ โหนฺติ, ราทิโลโป, อนุสิฏฺโฐ โส มยา, อนุสิฏฺฐา สา, อนุสิฏฺฐํ. ทิส เปกฺขเณ, อทิสฺสิตฺถาติ ทิฏฺฐํ เม รูปํ. ติมฺหิ— อนุสาสนํ อนุสิฏฺฐิ, ทสฺสนํ ทิฏฺฐิ.

กิจฺจาทีสุ — ทสฺสนียํ ทฏฺฐพฺพํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปสฺสิตุนฺติ ทฏฺฐุํ คจฺฉติ, ปสฺสิตฺวาติ เนกฺขมํ ทฏฺฐุํ, ทฏฺฐา, อิการาคเมน อนฺตริกสฺส น ภวติ, ยถา— อนุสาสิตํ, อนุสาสิตพฺพํ, อนุสาสิตุํ, อนุสาสิตฺวา, ทสฺสิตํ อิจฺจาทิ.

ตุส ปีติมฺหิ, อตุสฺสีติ อตฺเถ กตฺตริ ปฺปจฺจโย.

ตสฺสา”ติ อธิกาโร.

 

๖๒๖. สาทิ สนฺตปุจฺฉภนฺชหํสาทีหิ ฏฺโฐ.

อาทินา สห วตฺตตีติ สาทิ. สการนฺเตหิ, ปุจฺฉ ภนฺช หํสอิจฺเจวมาทีหิ จ ธาตูหิ ปรสฺส อนนฺตริกสฺส การสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน ธาตฺวนฺเตน ฏฺฐาเทโส โหติ. หนฺสสฺส สติปิ สนฺตตฺเต ปุนคฺคหณํ กฺวจิ ฏฺฐาเทสสฺส อนิจฺจตาทีปนตฺถํ, เตน “วิทฺธสฺโต อุตฺรสฺโต”ติอาทีสุ น โหติ.

ตุฏฺโฐ, สนฺตุสิโต. ภส ภสฺสเน, อภสฺสีติ ภฏฺโฐ, ภสฺสิโต. นส อทสฺสเน, นสฺสีติ นฏฺโฐ.

ทํส ทํสเน, อทํสียิตฺถาติ ทฏฺโฐ สปฺเปน, ฑํสิโต วา, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทสฺส ฑตฺตํ.

ผุส ผสฺสเน, อผุสียิตฺถาติ ผุฏฺโฐ โรเคน, ผุสฺสิโต วา.

อิสุ อิจฺฉายํ, เอสียิตฺถาติ อิฏฺโฐ, อิจฺฉิโต, เอสิโต. มส อามสเน, อามสียิตฺถาติ อามฏฺโฐ.

วส เสจเน, อวสฺสีติ วุฏฺโฐ เทโว, ปวิสียิตฺถาติ ปวิฏฺโฐ, อุทฺทิสียิตฺถาติ อุทฺทิฏฺโฐ.

ปุจฺฉ ปุจฺฉเน, อปุจฺฉียิตฺถาติ ปุฏฺโฐ ปญฺหํ, ปุจฺฉิโต. ภนฺช อวมทฺทเน, อภญฺชียิตฺถาติ ภฏฺฐํ ธญฺญํ.

หํส ปีติมฺหิ, อหํสีติ หฏฺโฐ, ปหฏฺโฐ, ปหํสิโต.

อาทิสทฺเทน ยช เทวปูชาสงฺคติกรณทาเนสุ, อิชฺชิตฺถาติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย, ตสฺส ฏฺฐาเทโส.

 

๖๒๗. ยชสฺส สรสฺสิ ฏฺเฐ.

ยชอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส สรสฺส อิการาเทโส โหติ ฏฺเฐ ปเร. ยิฏฺโฐ มยา ชิโน.

สช วิสฺสคฺเค สํปุพฺโพ, สํสชฺชิตฺถาติ สํสฏฺโฐ เตน, วิสฺสฏฺโฐ. มชสุทฺธิมฺหิ, อมชฺชีติ มฏฺโฐ อิจฺจาทิ.

กิจฺจตการาทีสุ ตุสฺสิตพฺพํ โตฏฺฐพฺพํ, ผุสิตพฺพํ โผฏฺฐพฺพํ, ปุจฺฉิตุํ ปุฏฺฐุํ, ยชิตุํ ยิฏฺฐุํ, อภิหริตุํ อภิหฏฺฐุํ, โตสนํ ตุฏฺฐิ, เอสนํ เอฏฺฐิ, วสฺสนํ วุฏฺฐิ, วิสฺสชฺชนํ วิสฺสฏฺฐิ อิจฺจาทิ

ตสฺส, สาที”ติ จ วตฺตเต.

 

๖๒๘. ภนฺชโต คฺโค จ.

ภนฺชโต ธาตุมฺหา ปฺปจฺจยสฺส สหาทิพฺยญฺชเนน คฺโค อาเทโส โหติ. ภคฺโค

ราโค อเนน. วส นิวาเส, ปริวสียิตฺถาติ ปริวุฏฺโฐ ปริวาโส, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, อุฏฺฐ อุอาเทสา.

วส อจฺฉาทเน, นิวสียิตฺถาติ นิวตฺถํ วตฺถํ, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา สฺตการสํโยคสฺส ตฺถตฺตํ, เอวํ นิวตฺถพฺพํ. สํส ปสํสเน, ปสํสียิตฺถาติ ปสตฺโถ ปสํสิโต, ปสํสนํ ปสตฺถิ.

พธ พนฺธเน, อพชฺฌิตฺถาติ พทฺโธ รญฺญา, อลภียิตฺถาติ ลทฺธํ เม ธนํ, ธตฺตทตฺตานิ.

รภ ราภสฺเส, อารภียิตฺถาติ อารทฺธํ วีริยํ. ทห ภสฺมีกรเณ, อทยฺหิตฺถาติ ทฑฺฒํ วนํ,

อภุชฺชิตฺถาติ ภุตฺโต โอทโน, ภุชาทิตฺตา ธาตฺวนฺตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจ.

จช หานิมฺหิ, ปริจฺจชียิตฺถาติ ปริจฺจตฺตํ ธนํ, อมุจฺจิตฺถาติ มุตฺโต สโร.

วจ วิยตฺติยํ วาจายํ, อวจียิตฺถาติ อตฺเถ ปฺปจฺจโย.

อนฺโต, โน, ทฺวิ, จา”ติ จ อธิกาโร.

 

๖๒๙. วจ วา วุ.

จตุปฺปทมิทํ. วจอิจฺเจตสฺส ธาตุสฺส การสฺส อุการาเทโส โหติ วา,

ธาตฺวนฺโต จ จกาโร โน โหติ, ตปฺปจฺจยสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ. วาคฺคหณมวธารณตฺถํ,

ธาตฺวาทิมฺหิ การาคโม. วุตฺตมิทํ ภควตา, อุตฺตํ วา.

 

๖๓๐. คุปาทีนญฺจ.

คุปอิจฺเจวมาทีนํ ธาตูนมนฺโต จ พฺยญฺชโน โน โหติ, ปรสฺส การสฺส จ ทฺวิภาโว โหติ.

คุป โคปเน, สุโคปียิตฺถาติ สุคุตฺโต, สุโคปิโต, อิกาเรน พฺยวหิตตฺตา น ธาตฺวนฺตโลโป,

อญฺเญสุ จา”ติ สุตฺเต วาธิการสฺส ววตฺถิตวิภาสตฺตา นิฏฺฐตกาเรปิ กฺวจิ วุทฺธิ. โคปนํ คุตฺติ.

ลิป ลิมฺปเน, อลิมฺปียิตฺถาติ ลิตฺโต สุคนฺเธน. ตป สนฺตาเป, สนฺตปียิตฺถาติ สนฺตตฺโต เตเชน.

ทีป ทิตฺติมฺหิ, อาทีปียิตฺถาติ อาทิตฺโต อคฺคินา, รสฺสตฺตํ, ทีปนํ ทิตฺติ.

อป ปาปุณเน, ปาปียิตฺถาติ ปตฺโต คาโม, ปาปุณีติ ปตฺโต สุขํ, ปาปุณนํ ปตฺติ, ปตฺตพฺพํ.

มท อุมฺมาเท, ปมชฺชีติ ปมตฺโต. สุป สยเน, อสุปีติ สุตฺโต อิจฺจาทิ.

จร จรเณ, อจรียิตฺถาติ จิณฺโณ ธมฺโม, อิณฺณาเทโส, จริโต วา. เอวํ ปุณฺโณ, ปูริโต.

นุท เขเป, ปนุชฺชิตฺถาติ ปณุนฺโน, สฺส ตฺตํ, ปนุทิโต.

ทา ทาเน, อาทียิตฺถาติ อาทินฺโน, อตฺโต วา, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ทาสทฺทสฺส กาโร, รสฺสตฺตํ.

 

๖๓๑. ภิทาทิโต อินฺนอนฺนอีณา วา.

ภิทอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ปรสฺส ปฺปจฺจยสฺส อินฺน อนฺน อีณอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วา, อนฺโต จ โน โหติ. ววตฺถิตวิภาสตฺโถยํ วาสทฺโท, สรโลปาทิ.

ภิทิ วิทารเณ, อภิชฺชิตฺถาติ ภินฺโน ฆโฏ ภวตา, ภิชฺชีติ วา ภินฺโน เทวทตฺโต.

ฉิทิ ทฺวิธากรเณ, อฉิชฺชิตฺถาติ ฉินฺโน รุกฺโข, อจฺฉินฺนํ จีวรํ, อุจฺฉิชฺชีติ อุจฺฉินฺโน.

อทียิตฺถาภิ ทินฺโน สุงฺโก. สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นิสีทีติ นิสินฺโน. ขิท อุตฺตาสเน, ขิท ทีนภาเว วา, อขิชฺชีติ ขินฺโน.

อนฺนาเทเส ฉท อปวารเณ, อจฺฉาทียิตฺถาติ ฉนฺโน, ปฏิจฺฉนฺนํ เคหํ, ปสีทีติ ปสนฺโน. ปท คติมฺหิ, อุปฺปชฺชีติ อุปฺปนฺโน, ฌานํ สมาปนฺโน. รุทิ อสฺสุวิโมจเน, รุณฺโณ, ปรโลโป.

ขี ขเย อีณาเทโส, อขียีติ ขีโณ โทโส, ขีณา ชาติ, ขีณํ ธนํ. หา จาเค,กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา หาทิโต อีณาเทเส การสฺส ตฺตํ, ปหียิตฺถาติ ปหีโน กิเลโส, ปริหายีติ ปริหีโน.

อาส อุปเวสเน, อจฺฉีติ อาสีโน. ลี สิเลสเน, ลียีติ ลีโน, นิลีโน.

ชิ ชเย, ชิยีติ ชีโน วิตฺตมนุโสจติ, ชิโต วา. ที ขเย, ทีโน.

ปี ตปฺปเน, ปีโน. ลู เฉทเน, ลูยิตฺถาติ ลูโน อิจฺจาทิ.

วมุ อุคฺคิรเณ, วมียิตฺถาติ วนฺตํ, วมิตํ, “ปกฺกมาทีหิ นฺโต”ติ นฺตาเทโส. อคจฺฉียิตฺถาติ คโต คาโม ตยา, คามํ คโต วา, “คมขนหนรมาทีนมนฺโต”ติ ธาตฺวนฺตโลโป. อขญฺญิตฺถาติ ขโต กูโป, อุปหญฺญิตฺถาติ อุปหตํ จิตฺตํ, อรมีติ รโต, อภิรโต. มน ญาเณ, อมญฺญิตฺถาติ มโต, สมฺมโต. ตนุ วิตฺถาเร, อตนิตฺถาติ ตตํ, วิตตํ. ยมุ อุปรเม, นิยจฺฉีติ นิยโต.

โน, ตมฺหิ, ติมฺหี”ติ จ วตฺตเต.

 

๖๓๒. รกาโร จ.

กาโร จ ธาตูนมนฺตภูโต โน โหติ ปฺปจฺจเย, ติปฺปจฺจเย จ ปเร.

ปกรียิตฺถาติ ปกโต กโฏ ภวตา, กตา เม รกฺขา, กตํ เม ปุญฺญํ.

โท ธสฺส จา”ติ เอตฺต สทฺเทน โฏ ตสฺส, ยถา— สุกฏํ, ทุกฺกฏํ, ปุเร อกรียิตฺถาติ ปุรกฺขโต,

ปุรสมุปปรีหิ กโรติสฺส ขขรา วา ตปฺปจฺจเยสุ จา”ติ ขกาโร, ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กรียิตฺถาติ สงฺขโต, อภิสงฺขโต, อุปกรียิตฺถาติ อุปกฺขโต, อุปกฺขโฏ, ปริกรียิตฺถาติ ปริกฺขโต.

ติปฺปจฺจเย ปกรณํ ปกติ. สร คติจินฺตายํ, อสรีติ สโต, วิสรีติ วิสโฏ, สรณํ,

สรติ เอตายาติ วา สติ, นีหรียิตฺถาติ นีหโฏ. ธร ธารเณ, อุทฺธรียิตฺถาติ อุทฺธโฏ, อภรียิตฺถาติ ภโต, ภรณํ, ภรติ เอตายาติ วา ภติ.

อิการาคมยุตฺเตสุ “คมิโต”ติอาทีสุ ธาตฺวนฺตโลเป สมฺปตฺเต—

โลโป”ติ วตฺตเต.

 

๖๓๓. นมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ.

การ การ การ การานํ ธาตฺวนฺตานํ โลโป น โหติ อิการาคมยุตฺเต ตกาเร ปเรติ โลปาภาโว.

อคจฺฉี, คมียิตฺถาติ วา คมิโต, รมิตฺถาติ รมิโต. เอวํ วมิโต, นมิโต. สกิ สงฺกายํ, สงฺกิโต, สริโต, ภริโต. ตถา ขนิตพฺพํ, หนิตพฺพํ, คมิตพฺพํ, รมิตพฺพํ อิจฺจาทิ.

นิธียิตฺถาติ นิหิโต, กฺวจิ ธาตู”ติอาทินา ธิสฺส หิ ปฺปจฺจเย. เอวํ วิหิโต.

 

การิเต อภาวียิตฺถาติ อตฺเถ “ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ ตปฺปจฺจโย, “ยถาคมมิกาโร”ติ อิการาคโม, สรโลปาทิ, ภาวิโต มคฺโค เตน, ภาวยิโต, อปาจียิตฺถาติ ปาจิโต โอทนํ ยญฺญทตฺโต เทวทตฺเตน, ปาจยิโต,

ปาจาปิโต, ปาจาปยิโต, กมฺมํ การียิตฺถาติ การิโต, การยิโต, การาปิโต, การาปยิโต อิจฺจาทิ.

 

ภาวกมฺเมสุ ต”อิติ เอตฺถ “ต”อิติ โยควิภาเคน อจลน คติ โภชนตฺถาทีหิ อธิกรเณปิ ตปฺปจฺจโย, ยถา— อาส อุปเวสเน, อธิกรเณ อจฺฉึสุ เอตฺถ เตติ อิทํ เตสํ อาสิตํ ฐานํ.

ภาเว อิธ เตหิ อาสิตํ. กมฺมนิ อยํ เตหิ อชฺฌาสิโต คาโม.

กตฺตริ อิธ เต อาสิตา. ตถา อฏฺฐํสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ฐิตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ฐิตํ, อยํ เตหิ อธิฏฺฐิโต โอกาโส, อิธ เต ฐิตา. นิสีทึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิสินฺนํ ฐานํ, อยํ เตสํ นิสินฺนกาโล, เต อิธ นิสินฺนา.

นิปชฺชึสุ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ นิปนฺนํ ฐานํ, อิธ เต นิปนฺนา.

 

ยา คติปาปุณเน. อยาสุํ เต เอตฺถาติ อยํ เตสํ ยาโต มคฺโค, อิธ เตหิ ยาตํ, อยํ เตหิ ยาโต มคฺโค, อิธ เต ยาตา. ตถา อิทํ เตสํ คตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ คตกาโล, อิธ เตหิ คตํ, อยํ เตหิ คโต คาโม, อิธ เต คตา.

ภุญฺชึสุ เอตสฺมินฺติ อิทํ เตสํ ภุตฺตฏฺฐานํ, อยํ เตสํ ภุตฺตกาโล, อิธ เตหิ ภุตฺโต โอทโน, อิธ เต ภุตฺตา. ปิวึสุ เต เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ปีตํ ฐานํ, อิธ เตหิ ปีตา ยาคุ, อิธ เต ปีตา. ทิสฺสนฺติ เอตฺถาติ อิทํ เตสํ ทิฏฺฐฏฺฐานํ อิจฺจาทิ.

กตฺตริ กิตฺ”ติ อิโต มณฺฑูกคติยา “กตฺตรี”ติ วตฺตเต.

 

๖๓๔.