. อาขฺยาตกณฺฑ

 

ภูวาทิคณ

 

วิภตฺติวิธาน

 

อถ อาขฺยาตวิภตฺติโย กฺริยาวาจีหิ ธาตูหิ ปรา วุจฺจนฺเต.

ตตฺถ กฺริยํ อาจิกฺขตีติ อาขฺยาตํ, กฺริยาปทํ. วุตฺตญฺหิ “กาลการกปุริสปริทีปกํ กฺริยาลกฺขณมาขฺยาติก”นฺติ. ตตฺถ กาโลติ อตีตาทโย, การกมิติ กมฺมกตฺตุภาวา, ปุริสาติ ปฐมมชฺฌิมุตฺตมา, กฺริยาติ คมนปจนาทิโก ธาตฺวตฺโถ, กฺริยาลกฺขณํ สญฺญาณํ เอตสฺสาติ กฺริยาลกฺขณํ, อติลิงฺคญฺจ.

 

วุตฺตมฺปิ เจตํ—

ยํ ติกาลํ ติปุริสํ, กฺริยาวาจิ ติการกํ;

อติลิงฺคํ ทฺวิวจนํ, ตทาขฺยาตนฺติ วุจฺจตี”ติ.

 

กาลาทิวเสน ธาตฺวตฺถํ วิภชนฺตีติ วิภตฺติโย, ตฺยาทโย, ตา ปน วตฺตมานา ปญฺจมี สตฺตมี ปโรกฺขา หิยฺยตฺตนี อชฺชตนี ภวิสฺสนฺตี กาลาติปตฺติ จาติ อฏฺฐวิธา ภวนฺติ.

. กิพฺพิธานกณฺฑ

 

เตกาลิก

 

กิจฺจปฺปจฺจยนฺตนย

 

อถ ธาตูหิเยว ภาวกมฺมกตฺตุกรณาทิสาธนสหิตํ กิพฺพิธานมารภียเต.

ตตฺถ กิจฺจกิตกวเสน ทุวิธา หิ ปจฺจยา, เตสุ กิจฺจสญฺญาย ปฐมํ วุตฺตตฺตา,

กิจฺจานมปฺปกตฺตา จ กิจฺจปฺปจฺจยา ตาว วุจฺจนฺเต.

ภู สตฺตายํ, “ภูยเต, อภวิตฺถ, ภวิสฺสเต วา เทวทตฺเตนา”ติ วิคฺคเห—

ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ”ติ อิโต “ธาตุยา”ติ สพฺพตฺถ ปจฺจยาทิวิธาเน วตฺตเต, “ปรา, ปจฺจยา”ติ จ อธิกาโร.

 

๕๔๕. ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา.

ภาวกมฺมอิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ตพฺพ อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา ปรา โหนฺติ.

โยควิภาเคน อญฺญตฺถาปิ.

 

ตตฺถ—

อกมฺมเกหิ ธาตูหิ, ภาเว กิจฺจา ภวนฺติ เต;

สกมฺมเกหิ กมฺมตฺเถ, อรหสกฺกตฺถทีปกา.