Drucken
Kategorie: สทฺทาวิเสสคนฺถ
Zugriffe: 841

. ภูกณฺฑ

. ภูมิวคฺควณฺณนา

๑๘๐. อิธ ภูกณฺเฑ สางฺโคปางฺเคหิ ภูมฺยาทีหิ ทสหิ, ปาตาเลน จาติ เอกาทสหิ โกฎฺฐาเสหิ กมโต วคฺคา ภูมิวคฺคาทินามกา วคฺคา วุจฺจนฺเตฯ สปฺปธาโนปการกานิ องฺคานิ ขาราทีนิ, องฺคานํ อุปการกานิ จ อุปงฺคานิ อทฺธาทีนิฯ

 

๑๘๑. สาทฺธปชฺเชน ภูมิยา นามานิฯ วสูนิ รตนานิ ธารยตีติ วสุนฺธราฯ ขมุ สหเน, ขสฺส โฉ, ฉมา, อถ วา ฉิ เฉทเน, สตฺตานมโธปตนํ ฉินฺทตีติ ฉมา, โม, อิตฺถิยมา จฯ ภวนฺตฺยสฺสํ ภูตานีติ ภูมิฯ ภู สตฺตายํ, มิฯ ปุถอิติ ปาฎิปทิเก ฐิเต นทาทิ, อี, ปุถสฺส ปุถุอาเทเส, วุทฺธิมฺหิ จ กเต ปุถวีฯ อุสฺสุวาเทเส ปุถุวีฯ ปถาเทเส ตุ ปถวี, อิมสฺมึ ปกฺเข อวาคโม, อถ วา ถว คติยํ, ปถวติ เอตฺถาติ ปถวี, นทาทิ, สพฺพตฺถ ปตฺถรตีติ วา ปถวี, ถร สนฺถรเณ ปปุพฺโพ, รสฺส โว, นทาทิ, ปุถวี, อสฺสุฯ

‘‘มธุโน เกฎภสฺสาปิ, เมทมํสปริปฺลุตา;

เตนายํ เมทินี เทวี, วุจฺจเต พฺรหฺมวาทิภี’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๑.]ฯ –

วจนโต เมทโยคา เมทินี, อี, อินี จฯ มิท สฺเนหเน วา, ยุ, นทาทิ, อิสฺเสตฺตญฺจฯ มห ปูชายํ, นทาทิฯ วิตฺถิณฺณตฺตา อุพฺพี, นทาทิ, อวติ ภูตานีติ วา อุพฺพี, อสฺสุฯ วสูนิ สนฺตฺยสฺสํ วสุมตีฯ คจฺฉนฺติ ยสฺสํ โลกา, สา โค, ปุมิตฺถิยํฯ กา สทฺเท, กายติ เอตฺถ, กายติ มารวิชยกาเลติ วา กุ, อุฯ วสูนิ ธารยตีติ วสุธาฯ สพฺพํ โลกํ ธรยตีติ ธรณี, ยุ, นทาทิฯ ธรตีติ ธรา, อิตฺถิยํ อาฯ คมุ คมเน, คจฺฉนฺตฺยสฺสํ ชคตี, อนฺตปจฺจโย, คสฺส ทฺวิตฺตํ, ชตฺตญฺจ, นโลโป, นทาทิฯ ภู สตฺตายํ, ริ, นทาทิ, กฺวิมฺหิ ภูฯ ภูเต สตฺเต ธรตีติ ภูตโรฯ อว รกฺขเณ, ยุ, นทาทิ, อวนีฯ

 

๑๘๒. ขารา ลวณรสา มตฺติกา อูโสตฺยุจฺจเตฯ ขาทตีติ ขารา, ทสฺส โรฯ ปเทสกตฺตา มตฺเตน ปมาเณน ยุตฺตา มตฺติกาฯ อูส รุชายํ, อูโสฯ อูสโยคา อูสวา, วนฺตุฯ รปจฺจเย อูสโรฯ ทฺเวปิ ตีสุ วตฺตนฺเตฯ

ถล ฐาเน, อธิกรเณ อฯ กิตฺติมํ ถลํ, อกิตฺติมา ถลี, นทาทิฯ ถทฺธลูขมฺหิ ภูภาเค ภูมิปฺปเทเส ชงฺคลสทฺโท วตฺตติฯ ตตฺถ นิชฺชลตฺตา กกฺขฬตฺตา ถทฺโธฯ ติกฺขสกฺขราทิวิทารควาทิขุรคณฺฑุปฺปาทวจฺจาทิสหิตตฺตา ลูโข เวทิตพฺโพฯ คล จวนาโธปตนาทเนสุฯ ชลํ คลติ เอตฺถ, ชเลน วา คลนฺติ เอตฺถาติ ชงฺคโล, นิชฺชโล เทโส, ‘‘ชงฺคโล นิชฺชเล เทเส, ติลิงฺโค ปิสิเต ถิย’’นฺติ [ติกณฺฑเสส ๓..๓๙๓] หิ ติกณฺฑเสโส, ลสฺส โลโป, นิคฺคหีตาคโม จฯ

๑๘๓. เวเทน ปญฺญาย อีหนฺติ เอตฺถาติ เวเทโหฯ โส เอว วิเทโห, อิมํ ทีปมุปาทาย สิเนรุโน ปุพฺพทิสาภาคตฺตา ปุพฺโพ จ โส วิเทโห เจติ ปุพฺพวิเทโหฯ เอวมปรุตฺตเรสุฯ คเวน ยนฺเตฺยตฺถาติ โคยาโนฯ อปโร จ โส โคยาโน เจติ อปรโคยาโนฯ ชมฺพุยา ลกฺขิโต, กปฺปฎฺฐายิตาทิปฺปภาเวน วา ตปฺปธาโนทีโปติ ชมฺพุทีโปฯ ธมฺมตาสิทฺธสฺส ปญฺจสีลสฺส อานุภาเวน กํ สุขํ อุรุ มหนฺตเมตฺถาติ กุรุ, กุํ ปาปํ รุนฺธนฺติ เอตฺถาติ วา กุรุ, กฺวิฯ ทีป ทิตฺติปฺปกาสเนสุ, ชลมชฺเฌ ทิปฺปนฺตีติ ทีปา, ทิปฺปนฺติ เอตฺถ สทฺธมฺมาติ วา ทีปา, ปมาณโต มหนฺตา ทีปา มหาทีปาฯ

 

๑๘๔. กุรุอาทโย เอกวีสติ ชนปทนฺตรา ชนปทวิเสสา, อาทินา สุรมหปจฺจุคฺคตา ตลกุฎา อสฺมากาทโย จ ปุมฺพหุตฺเต ปุลฺลิงฺเค พหุตฺเต จ สิยุํฯ กุรุ นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รูฬฺหีสทฺเทน ‘‘กุรู’’ติ พหุวจเนน วุจฺจติ, เอวํ สพฺพตฺรฯ กุํ ปาปํ รุนฺธตีติ กุรุ, ขตฺติยกุมารา, เตสํ นิวาโส กุรู, ปจฺจยโลปโต น วุทฺธิ, สพฺพตฺเรวํ [ปาณินิ ๑..๕๒ ๔..๘๑ สุตฺเตสุ ปสฺสิตพฺพํ]ฯ อริวิชยโลกมริยาทาติกฺกมาทีสุ สกฺโกนฺตีติ สกฺกาฯ โกสํ ลนฺติ คณฺหนฺติ, กุสลํ ปุจฺฉนฺตีติ วา โกสลาฯ มเคน สทฺธึ ธาวนฺตีติ มคธา, กฺวิ, มํเสสุ คิชฺฌนฺตีติ วา มคธาฯ คิธ อภิกงฺขายํฯ เสวนฺติ เยนาติ สิวิ, สิ เสวายํ, วิฯ สิวํ กโรนฺตีติ วา สิวี, อญฺญตฺเถ อิฯ กล สทฺเท, อิงฺคปจฺจโย, กลิงฺคา , เตสํ นิวาโส กลิงฺคา, อุตฺตราปโถ [‘‘ชคนฺนาถา ปุพฺพภาเค กณฺหาตีรนฺตรํ สิเว กลิงฺคเทโส สํวุตฺโต’’ อิตฺยุตฺตเทเส (โถมนิธิ)], กลึ คณฺหนฺตีติ วา กลิงฺคา, กฺวิ, กลํ มธุรสทฺทํ คายนฺตีติวา กลิงฺคา, อสฺสิตฺตํ, เกน สุเขน ลิงฺคนฺตีติ วา กลิงฺคา, ลิงฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุฯ อตฺตนา ขาทิตํ ลญฺชํ ปราชิเตหิ ยาจิเตปิ ปุน น วมนฺตีติ อวนฺตีฯ ปญฺจาลสฺส ปุตฺตา ปญฺจาลาฯ วชฺเชตพฺพาติ วชฺชี, ‘‘วชฺเชตพฺพา อิเม’’ตฺยาทินา ปวตฺตวจนมุปาทาย วชฺชีติ ลทฺธนามา ราชาโนฯ วชฺชีรฎฺฐสฺส วา ราชาโน วชฺชีฯ รฎฺฐสฺส วา ปน ตํสมญฺญา ตํนิวาสิราชกุมารวเสน เวทิตพฺพาฯ คํ ปถวึ ธาเรนฺตีติ คนฺธารา, กิตฺติคนฺเธน อรนฺตีติ วา คนฺธาราฯ จิต อุสฺสาหเน, เจตนฺติ อุสฺสหนฺติ ยุทฺธกมฺมาทีสูติ เจตโยฯ

 

๑๘๕. วงฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุฯ วิสิฎฺฐานิ เทหานิ เยสํ วิเทหา, ปุพฺพวิเทหทีปโต อาคตตฺตา วา วิเทหาฯ โอช ทิตฺติยํ, กมฺพุนา สมฺพุเกน โอชนฺติ ตสฺสํ โวหารกรณโตติ กมฺโพชา, กมฺพุกโช โอโช พลเมเตสนฺติ วา กมฺโพชาฯ มท มทฺทเน, มทฺทนฺตีติ วา มทฺทา, มํ สิวํ ททนฺตีติ วา มทฺทา, ปญฺจกามคุณาทีหิ โมทนฺตีติ วา มทฺทา, มท หาเสฯ ภญฺช อวมทฺทเน, ภคฺคาฯ องฺค คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุฯ สีหํ ลนฺตีติ สีหฬาฯ กาส ทิตฺติยํ, สมฺปตฺติยา กาสนฺตีติ กสฺมีรา, มีโรฯ กาส ทิตฺติยํ, อิ, กาสีฯ ปฑิ คติยํ, ปณฺฑุ, อุฯ อถ วา กุํ ปาปํ รุนฺธติ เอตฺถาติ กุรุ, อิติ เอโกปิ ชนปโท นิสฺสิตานํ พหุตฺตา พหุวจเนน วุจฺจติฯ เอวํ สพฺพตฺถฯ

 

๑๘๖. ทฺวยํ ภุวเนฯ ลุช อทสฺสเน, ลุชฺชตีติ โลโก, คสฺส โก, ชสฺส โวฯ ภวนฺติ เอตฺถาติ ภุวนํ, ยุฯ ชคติ, วิฎฺฐปาทีนิปิ ภุวนปริยายานิฯ ทฺวยํ เทสสามญฺเญฯ ทิส อติสชฺชเน, อติสชฺชนํ ปโพธนํ, ‘‘อยํ อิตฺถนฺนาโม’’ติ ทิสติ อปทิสตีติ เทโสฯ สิ เสวายํ, สญฺญายํ อ, วิสโยฯ

สิฎฺฐาจารรหิโต มิลกฺขเทโส กามรูปาทิ ปจฺจนฺโต นามฯ มิลกฺข อพฺยตฺติยํ วาจายํ, มิลกฺขนฺติ อพฺยตฺตวาจํ ภาสนฺตีติ มิลกฺขาฯ สิฎฺฐาจารมคฺคทสฺสนตฺถาย ปญฺญาจกฺขุโน อภาวา ราคาทิมลํ อกฺขิมฺหิ เยสนฺติ วา มิลกฺขา, อสฺสิตฺตํ, เตสํ นิวาสฎฺฐานํ มิลกฺขเทโสฯ ปจฺจนฺเต มชฺฌิมเทสสฺส พหิทฺธาภาเค ชาโต ปจฺจนฺโตฯ

พฺยวตฺถา จตุวณฺณานํ, ยสฺมึ เทเส น วิชฺชเต;

มิลกฺขเทโส โส วุตฺโต, มชฺฌภูมิ ตโต ปรํ [จินฺตามณิฎีกา ๑๑.]

อริยาจารภูมิตฺตา มชฺโฌ จ โส เทโส เจติ มชฺฌเทโส, นวโยชนสตปริกฺเขโป มชฺฌิมเทโสฯ

 

๑๘๗. สลิลปฺปาโย พหูทโก เทโส อนูโป นาม, อนุคตา อาปา อตฺราติ อนูโป, อาปสฺส อาทิโน อุตฺตํ, ปรโลโป วาฯ กจ พนฺธเน, โฉ, กจฺฉํฯ อนูปเทโส จฯ อภินโวคฺคมเนน ติเณน ลกฺขิเต หริเต เทเส สทฺทโล, ทล ทิตฺติยํ, ภาเว อฯ วิชฺชติ ทโล ยตฺถ สทฺทโลฯ

 

๑๘๘. นทิยา อาภเตน อมฺพุนา อุทเกน ชีวนฺติ เอตฺถาติ นทฺยมฺพุชีวโน เทโส นที มาตา อสฺสาติ นทีมาติโกติ วุจฺจติ, พหุพฺพีหิมฺหิ โกฯ วุฎฺฐิยา วสฺเสน นิปฺผชฺชติ สสฺสเมตฺถาติ วุฎฺฐินิปฺผชฺชสสฺสโก เทโส เทโว มาตา อสฺสาติ เทวมาติโกติ วุจฺจติ, พหุพฺพีหิมฺหิเยว โก, เทวสทฺโท เจตฺถ วุฎฺฐิมาหฯ

 

๑๘๙. อนูปาทโย เทวมาติกานฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุฯ จนฺทสูราโท จนฺทสูริยสิเนรุปพฺพตาทิมฺหิ สสฺสติสทฺโท อีริโต กถิโตฯ สพฺพทา สรนฺติ คจฺฉนฺตีติ สสฺสติโย, สร คติยํ, สรสทฺทสฺส โส,ติฯ

รฐ คติยํ, รฐนฺติ เอตฺถ นคราทโยติ รฎฺฐํ, โตฯ นาคเรหิ วิชินิตพฺพนฺติ วิชิตํฯ อาฬิยํ ปวตฺตมาโน โย เสตุ, โส ปุริเส ปุลฺลิงฺเค วตฺตติฯ สิ พนฺธเน, ตุฯ อล ภูสเน, อิ, อาฬิ, ตสฺสํ อาฬิยํฯ

นครปพฺพตาทิโน อุปานฺตภู สมีปภูมิ ปริสโร ปริโต สรนฺตฺยตฺราติ, โณฯ

ติกํ วเชฯ คาโว ติฎฺฐนฺตฺยตฺราติ โคฎฺฐํฯ กุล สงฺขฺยาเน, คาโว กุลนฺเตฺยตฺถาติ โคกุลํ, คุนฺนํ กุลํ ฆรนฺติ วา โคกุลํฯ วช คติยํ, วชนฺติ ยํ คาโว นิวาสนตฺถายาติ วโชฯ โคฎฺฐานกํ, โคฎฺฐานนฺติปิ วชสฺส นามานิฯ

 

๑๙๐. สิโลเกน มคฺคสฺส นามานิฯ ปถิเกหิ มชฺชเต นิตฺติณํ กรียเตติ มคฺโค, มชฺช สุทฺธิยํ, โณ, ชสฺส คตฺตํ, ปถิเกหิ มคฺคียเตติ วา มคฺโค, มคฺค อนฺเวสเน, มํ สิวํ คจฺฉติ เอตฺถ, เอเตนาติ วา มคฺโค, ‘‘โม สิเว ปริสายญฺเจ’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเห, สิวํ คมนํ กโรตีตฺยตฺโถ, กฺริยาวิเสสนเมตํฯ ปถิ คติยํ, จุราทิ, นาคโมฯ ปนฺถยนฺติ ยนฺตฺยเนนาติ ปนฺโถ, , การิตโลโปฯ ปถติ ยาตฺยเนนาติ ปโถฯ อท คมเน, อทติ ยตฺถ สา อทฺธา, โธ, อทฺธา มคฺโค, อทฺธาสทฺโทยํ กาเลปิ, สมภาคตฺถวจเน ตุ อทฺธํ, ตสฺมา อทฺธสทฺโท ปุมนปุํสกวเสน ทฺวิลิงฺโค, ราชาทิตฺเต อทฺธา, อราชาทิตฺเต อทฺธํฯ อญฺช คติยํ, อโสฯ วช คติยํ, อุโม, ชสฺส โฎฯ ปท คติยํ, , ทสฺส โช, ทฺวิตฺตํ, ปชฺโชฯ อย คติยํ, ยุ, ปท คติยํ, อโว, นทาทิฯ วตฺต วตฺตเน, วตฺตนํ คมนาทิ, อนิ, นทาทิ, วตฺตนีฯ กนฺตนทณฺเฑ ปุนฺนปุํสกํฯ ปถิเกหิ ปาเทหิ หญฺญเตติ ปทฺธติฯ ปาทสทฺทสมานตฺเถน ปทสทฺเทน นิยตปฺปโยคโต วุตฺตินา สิทฺโธ, ปทสทฺทูปปโท หนธาตุ,ติ, หนสฺส โธ, อโลโปฯ ปทฺธติสหจรณโต วตฺตนี, ตํสหจรณโต ปทวี จ อิตฺถิยํฯ

 

๑๙๑-๑๙๒. ตพฺเภทา ตสฺส มคฺคสฺส วิเสสา ชงฺฆมคฺคาทโย อปถนฺตาฯ ชงฺฆาหิ คโต มคฺโค ชงฺฆมคฺโคฯ สกเฎหิ คโต มคฺโค สกฎมคฺโคฯ เต ชงฺฆมคฺคสกฎมคฺคา มหามคฺเค วตฺตนฺติฯ

เอตฺถ จ ‘‘เตถา’’ติ อถสทฺโท น วตฺตพฺโพ, ‘‘เต จา’’ติ ปน วตฺตพฺโพฯ ‘‘มตาทฺธนี’’ติ ปาเฐ ปน สติ ‘‘เตถา’’ติ วตฺตพฺโพเยว, ตทา เอกปทิเก อทฺธนิ มคฺเค เอกปที มตาติ โยชนา กาตพฺพาฯ คจฺฉตํ เอโก อสหาโย ปาโท ยสฺสํ, น นิสินฺนสฺเสว ยมโกติ เอกปที, สมาสนฺเต นิจฺจมีปจฺจโย, กปจฺจเย เอกปทิโก, อีสฺส รสฺสตฺตํฯ

โจรกณฺฎกาทิโทเส ทุคฺคเม ปเถ กนฺตาโร, ปุนฺนปุํสเก, เกน ปานีเยน ตรนฺติ อติกฺกมนฺติ ยนฺติ กนฺตาโร, ตร ตรเณ, โจรกนฺตาราทีสุ ปนายํ รูฬฺหิวเสน วุตฺโต, อถ วา กติ เฉทเน, สปฺปฎิภยตฺตา กนฺตติ นิจฺจคมนาคมนเมตฺถาติ กนฺตาโร, อาโร, นาคโม จฯ ทุกฺเขน คจฺฉนฺเตฺยตฺถาติ ทุคฺคโมฯ

 

๑๙๓. ทฺวยํ ปฎิมคฺเคฯ ปฎิ อภิมุเขน คนฺตพฺโพ มคฺโค, ปโถ จ ปฎิมคฺโค, ปฎิปโถ จฯ ทีฆมญฺชสํ อติทูโร มคฺโค อทฺธานนฺติ วุจฺจเตฯ อทฺธานํ อยนํ อทฺธานํ, อจฺจายโต มคฺโค, ยถา ‘‘ปทฎฺฐาน’’นฺติ, ยโลโปฯ

ทฺวยํ ปสตฺเถทฺธนิฯ โสภโน ปโถ, ปนฺโถ จาติ วิคฺคโหฯ คนฺตพฺพปถภาวโต อเปตํ อุปฺปถํ, อปถญฺจ, อพฺยยีภาวสมาโส, อสทฺโท อตฺร นิปาโตฯ

 

๑๙๔-๑๙๖. ปรมาณูนํ ฉตฺติํส เอโก อณุ นาม, อณุโตปิ อณุตรตฺตา ปรโม อณุ, อณุโต วา ปรโมติ ปรมาณุ, อณ สทฺทตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, อุฯ เต อณโว ฉตฺติํส ตชฺชารี นาม, ตํ ตํ อตฺตโน นิสฺสยํ มลีนกรณวเสน ชราเปตีติ ตชฺชารี, ชร ชีรเณ, ชร วโยหานิมฺหิ วา, , นทาทิฯ ตาปิ ตชฺชาริโย ฉตฺติํส รถเรณุ นาม, รถานํ สญฺจรณวเสน ปวตฺโต เรณุ รถเรณุฯ เต รถเรณโว ฉตฺติํส ลิกฺขา นามฯ ลกฺข ทสฺสเน, ปกติจกฺขุนาปิ ลกฺขฺยเตติ ลิกฺขา, อสฺสิตฺตํฯ

ตา ลิกฺขา สตฺต อูกา นาม, อูกาติ วุจฺจติ สิโรวตฺตกิมิ, ตปฺปมาณตฺตา อูกาฯ ตา สตฺต อูกา ธญฺญมาโส นาม, ธญฺโญ วีหิเยว ปริมาณิตพฺพตฺตา มาโส จาติ ธญฺญมาโส, มสิ ปริมาเณฯ เต สตฺต ธญฺญมาสา องฺคุลํ นาม, องฺค คมนตฺโถ, อุโล, องฺคุลํ, ปมาณํ, อุลิปจฺจเย องฺคุลิ, กรสาขาฯ อมุทฺวิจฺเฉติ อทุํ ทฺวาทสงฺคุลํ วิทตฺถิ นาม, กณิฎฺฐสหิเตนงฺคุฏฺเฐน วิตฺถารียเต, วิธียเตติ วา วิทตฺถิ, วิปุพฺโพ ตนุ วิตฺถาเรฯ ธา ธารเณ, อุภยตฺราปิติ, ปุพฺพปกฺเข ตสฺส โถ, นสฺส โต, ตสฺส โทฯ ปจฺฉิเม ธสฺส โท, ตสฺส โถ, อสรูปทฺวิภาโว จฯ ตา ทุเว วิทตฺถี รตนํ สิยุํ, รมุ กีฬายํ, ตโน, มโลโปฯ ตานิ สตฺเตว รตนานิ ยฎฺฐิ นาม, ยต ปยตเน,ติ, ตสฺส โฐ, ตสฺส โฎฯ ตา วีสติ ยฎฺฐิโย อุสภํ นาม, อุส ทาเห, อโภฯ เอตฺถ ปน อุสภนทนฺตรํ อุสภํฯ อุสภานํ อสีติปฺปมาณํ คาวุตํ นาม, ควํ, คเวหิ วา ยุตํ คาวุตํฯ ยุช สมาธิมฺหิ, โคนทนฺตเรหิ คหิตปฺปมาณสมาธานนฺตฺยตฺโถ, ตํ จตุคาวุตํ โยชนํ นาม, ยุช สมาธิมฺหิ, ยุ, ‘‘เอตฺตกํ โยชนํ นาม โหตู’’ติ จตุคาวุเตหิ สมาธานนฺตฺยตฺโถฯ

 

๑๙๗. อาโรปิตานํ อาจริยธนูนํ ปญฺจสตํ โกโส นาม, อนาโรปิตานนฺตฺยปเรฯ กุส อวฺหาเน, โณ, กุสนํ อวฺหานํ โกโส, อิธ ปน โกสปฺปมาณตฺตา โกโส, ทฺวิสหสฺสกรปฺปมาโณฯ อญฺญตฺถ ปน –

‘‘จตุกฺกาธิวีสติยา , องฺคุเลหิ กโร ภเว;

ขฺยาตมฎฺฐสหสฺเสหิ, โกสมานํ วิภาวินา’’ตฺยุตฺตํฯ

จตุรมฺพณนฺติ จตุรมฺพณวีหิพีชชาตโรปนโยคฺโย ภูมิปฺปเทโส กรีสํ นาม, กโรนฺติ เอตฺถ กสนโรปนาทิกนฺติ กรีสํ, อีโสฯ จตุรมฺพณพีชชาตานิ โรเปนฺเตฺยตฺถาติ จตุรมฺพณํ, อมฺพณํ เอกาทสโทณมตฺตํ, อญฺเญ ปน ‘‘จตุรมฺพณํ จตุยฎฺฐิกํ ฐานํ กรีสํ นามา’’ติ วทนฺติ, ตํ กรีสพฺภนฺตรานํ ปริยายภาวปฺปสงฺคา น คเหตพฺพํฯ

ปมาณโต หตฺถานมฎฺฐวีสปฺปมาณํ ฐานํ อพฺภนฺตรํ นาม, อพฺภนฺตเร อนฺโตโกฎฺฐาเส ชาตํ, น พหิโกฎฺฐาเสติ อพฺภนฺตรํฯ ยตฺถ ยตฺถ หิ โย โย ฐิโต, นิสินฺโน วา, ตตฺถ ตตฺถ สมนฺตา อฎฺฐวีสติหตฺถปฺปมาณํ ฐานํ ตสฺส ตสฺส อพฺภนฺตรํ ฐานํ นามฯ ภูมฺยาทิตฺตา ภูมิวคฺโค, อถ วา องฺคาเปกฺขาย ภูมิเยว ปธานํ, ปธาเนน จ พฺยปฺปเทโส ภวตีติ ภูมิวคฺคพฺยปฺปเทโสฯ

ภูมิวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ


 

. ปุรวคฺควณฺณนา

๑๙๘. ฉกฺกํ นคเรฯ

‘‘ปฎฺฎนญฺจ อธิฎฺฐานํ, นครํ ปุฎเภทนํ;

ถิโย ปู นครี ปูริโย, ฐานียํ กพฺพฎํ ปุฎ’’นฺติฯ

หิ สิโลกปริยาเยสุ โวปาลิโตฯ

‘‘วิจิตฺตเทวายตนํ , ปาสาทาปณมนฺทิรํ;

นครํ ทสฺสเย วิทฺวา, ราชมคฺโคปโสภิต’’นฺติ [จินฺตามณิฎีกา ๑..]ฯ –

นครลกฺขณํฯ ปุ ปาลเน, ปุร ปาลเนติ จ, ปุนาติ ปุเรติ จ รกฺขติ ปรจกฺกา ทุคฺคตายาติ ปุรํ, โร, อ จ, ปุร อคฺคคมเนติปิ ธาตฺวตฺโถฯ นคา ปาสาทาทโย อสฺส สนฺติ นครํ, โรฯ วากาเรน นครสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ [นคริโย วา ปตฺตนํ (อมร ๑..) ปกฺเข ปตฺตนสาหจริยา นปุํสกตฺตํฯ (จินฺตามณิฎีกา ๑..)], ปุรสทฺทสฺสาปีตฺยาจริยาฯ อกุโตภยตฺตา ฐานาย หิตํ ฐานียํ, อีโยฯ ปณิกานํ ปุฎา ภิชฺชนฺเต อตฺราติ ปุฎเภทนํฯ

นิจฺจนิวาสนฎฺฐานํ ทสฺเสตฺวา อิตรํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ถิย’’มิจฺจาทิฯ ราชา ติฎฺฐติ เอตฺถาติ ราชฐานี, ยุ, นทาทิ, นิจฺจนิวาสนฎฺฐาเนปิ ‘‘จตุราสีตินครสหสฺสานิ กุสวตีราชฐานีปมุขานี’’ตฺยาทีสุ [ที. นิ. .๒๖๓]ฯ ทารุกฺขนฺธาทีหิ อา สมนฺตโต วรนฺติ ปริกฺขิปียนฺติ เอตฺถาติ ขนฺธาวาโร, ปตฺถนตฺโถ วรธาตุ อาปุพฺพตฺตา ปริกฺขิปนตฺโถ โหติฯ ปญฺจกํ นคเร, ‘‘ขนฺธาวาโร’’ติ ปน เอกเมว อจิรนิวาสนฎฺฐานสฺส นามํฯ

 

๑๙๙. มูลปุรา อญฺญตฺร มูลปุรํ วชฺเชตฺวา ยํ ปุรมตฺถิ โยชนวิตฺถิณฺณปาการาทิปริกฺขิตฺตํ, ตํ มูลปุรสฺส ตรุฎฺฐานิยสฺส สาขาสทิสตฺตา สาขานครํ นามฯ

 

๒๐๐-๒๐๑. สาทฺธปชฺชทฺวเยน มูลปุรสฺส นามานิฯ วานรสีสํ, ตํสณฺฐาโน วา ปาสาโณ เอตฺถ อตฺถีติ ‘‘วานรสีส’’นฺติ วตฺตพฺเพ วสฺส พตฺตํ, วณฺณวิปริยยํ, ทีฆํ, ณตฺตํ, สสฺส โลปญฺจ กตฺวา ‘‘พาราณสี’’ติ วุตฺตํฯ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสนฎฺฐานตฺตา สาวตฺถิ, สพฺพํ ธนเมตฺถ อตฺถีติ วา สาวตฺถิ [. นิ. อฎฺฐ. .๑๔], สพฺพสฺส สาโว, ธนวาจโก อตฺถสทฺโท, อิฯ ติกฺขตฺตุํ วิสาลีภูตตฺตา เวสาลี, อสฺสตฺถุตฺเถ อีฯ มถิ หึสายํ, อิโล, อสฺสิตฺตํ, มิถิลาฯ อลํ ภูสนเมตฺถาติ อาฬวี, วี, ฬตฺตญฺจฯ กุส อวฺหาเน, ‘‘ขาทถ ปิวถา’’ตฺยาทีหิ ทสหิ สทฺเทหิ โกสนฺติ เอตฺถาติ โกสมฺพี, โพ, นทาทิ, กุสมฺพรุกฺขวนฺตตาย วา โกสมฺพี, กุสมฺพสฺส อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตาติ เอเก [อุทา. อฎฺฐ. ๓๕; . นิ. ฎี. .๑๔; .๒๘๔]ฯ อุคฺคํ ริปุํ ชยติ ยตฺถ, สา อุชฺเชนี, ยุ, นทาทิฯ ตกฺก อูเห, อูโห อูนปูรณํ, ตกฺกนํ ตกฺโก, โส สีลํ สภาโว ยตฺถ สา ตกฺกสีลา, โย หิ ปุริสกาเรน อูโน, โส ตตฺถ คนฺตฺวา ตมูนํ ปูเรตีติฯ จม อทเน, โป, จมฺปาฯ สานํ ธนานํ อากรํ อุปฺปตฺติฎฺฐานํ สากโร, โส เอว สาคลํฯ สํสุมารสณฺฐาโน คิริ เอตฺถาติ สํสุมารคิรํ, สํสุมาโร คายติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ วา สํสุมารคิรํ, เค สทฺเท, อิโรฯ ราชูนเมว อาธิปจฺจวเสน ปริคฺคหิตพฺพตฺตา ราชคหํฯ อาทิกาเล กปิลนามสฺส อิสิโน นิวาสนฎฺฐานตฺตา กปิลวตฺถุ, ปุมนปุํสเกฯ

สาโก ราชูนํ ยุทฺธาทีสุ สตฺติ สญฺชาตา เอตฺถาติ สาเกตํ, ‘‘สาโก สตฺติมฺหิ ภูปาเล, ทุมทีปนฺตเรสุ เจ’’ติ นานตฺถสงฺคเหฯ สญฺชาตตฺเถ อิโต, สาโก นาม ราชา, ทุโม วา เอตฺถ อาทิกาเล สญฺชาโตติ วา สาเกตํฯ อินฺทํ ปรมิสฺสริยภาวํ ปาปุณนฺติ เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํ, อินฺโท วา สกฺโก เทวราชา, โส ปตฺโต เอตฺถาติ อินฺทปตฺตํฯ อุกฺกํ ธารยติ เอตสฺส มาปิตกาเลติ อุกฺกฎฺฐา, วณฺณวิกาโรฯ ยสฺส มาปิตฎฺฐาเน ปาฎลีนามโก เอโก ตรุณรุกฺโข อตฺถีติ ตํ ปาฎลิปุตฺตกํ, อถ วา ปฎลิ นาม เอโก คามณี, ตสฺส ปุตฺโต เอตฺถ วสติอาทิกาเลติ ปาฎลิปุตฺตกํฯ เจติยรฏฺเฐ อุตฺตมตฺตา เจตุตฺตรํ, ‘‘เชตุตฺตร’’นฺติ ปาเฐ ปน วณฺณวิกาโร, เวริชยฎฺฐานตฺตา เชตญฺจ ตํ อุตฺตมตฺตา อุตฺตรญฺเจติ วา เชตุตฺตรํฯ ยสฺส มาปิตกาเล ทีโป ทิปฺปติ, ตํ สงฺกสฺสํ, กาส ทิตฺติยํ, ทฺวิตฺตํ, สมฺมา กสนฺติ เอตฺถาติ วา สงฺกสฺสํ, กส วิเลขเน, ยสฺส มาปิตกาเล นิมิตฺตโมโลเกนฺตา พฺราหฺมณา กุสหตฺถํ นรํ ปสฺสิตฺวา มาเปนฺติ, ตํ กุสินารํฯ อาทินา มถุร [มธุร, มาธุร (.)] ปาสาณปุรโสณิกาทโยปฺยเนกปุรวิเสสา สงฺคหิตาฯ

 

๒๐๒. จตุกฺกํ อพฺภนฺตรคามมคฺเคฯ รถสฺส หิตา รจฺฉา, ปพฺพชฺชาทิฯ วิสยนฺเต ปกาสยนฺเต วิกฺกเยน ทพฺพานิ ยสฺสํ, สา วิสิขา, วิปุพฺโพ สิ เสวายํ, โข, วิสนฺติ เอตฺถาติ วา วิสิขา, วิส ปเวสเน, โขฯ รถสฺส หิตา รถิกา, อิโกฯ วี คมเน, ถิ, วีถิฯ

อนิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน มชฺเฌ อนิพฺพิทฺธา รจฺฉา พฺยูโห นามฯ พฺยูเหติ สมฺปิณฺเฑติ ชเน อญฺญตฺร คนฺตุมปฺปทานวเสนาติ พฺยูโห, อูห สมฺปิณฺฑเน วิปุพฺพตฺตาฯ น นิพฺพิชฺฌเต รจฺฉนฺตเรนาติ อนิพฺพิทฺโธ, วิธ สมฺปหาเร, อฯ นิพฺพิทฺธา รจฺฉนฺตเรน รจฺฉา ปโถ, อทฺธีติ จ วุจฺจติฯ ปถ คมเน, ปโถฯ อท คมเน,ติ, อทฺธิฯ

 

๒๐๓. จตุกฺกํ จจฺจเรฯ จตุนฺนํ ปถานํ สมาหาโร จตุกฺกํ, จร คติภกฺขเนสุ, จโร, รสฺส โจ, จจฺจรํ, องฺคณวาจโก จายํฯ ทฺวินฺนํ, จตุนฺนํ วา มคฺคานํ สนฺธิ มคฺคสนฺธิฯ สิงฺฆ ฆายเน, อาฎโกฯ

ทฺวยํ วปฺปสฺโสปริ อิฎฺฐกาทิรจิเต เวฐเนฯ วปฺปํ นาม ทุคฺคนคเร ปริขามตฺติกํ กูฎํ [กุฎิํ (.)] กตฺวา โคหิ, หตฺถีหิ จ วิมทฺทาเปตฺวา ติํสหตฺถปฺปมาณํ ปาการสฺส เหฎฺฐิมตลํ, ตถา หตฺถสตํ ตโต อุทฺธริตฺวา ปํสุนา วปฺปํ การเย, ตสฺโสปริ ปาการนฺติ, ปกุพฺพนฺติ ตนฺติ ปากาโร, สมนฺตโต กรียเตติ วา ปากาโร, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณ, รสฺสสฺส ทีฆตาฯ วุ สํวรเณ, วุโณตีติ วรโณ, ยุ, ราคโม จฯ ‘‘สาโล’’ติปิ ปาการสฺส นามํฯ

ทฺวยํ ราชภวนสามญฺเญฯ สพฺพเคหานํ วิเสเสน ปกาสนโต อุทฺทาโป, ทีป ปกาสเน, อีสฺสากาโรฯ สงฺคมฺม กโรนฺติ ตนฺติ อุปการิกา, ณฺวุฯ เก ปจฺจเย ถีกตาการปเร ปุพฺโพ อกาโร ทีฆํ [กาตนฺต ๒..๖๕], อกาเทโสปิ หิ ‘‘โก’’ติ วุจฺจติ, ยถา เทวทตฺโต ‘‘ทตฺโต’’ติฯ กปจฺจโย วาฯ

 

๒๐๔. ทฺวยํ เคหาทิโน มตฺติเกฎฺฐกาทิมยภิตฺติยํฯ กุฎ เฉทเน, กุฎติ ฉินฺทติ มคฺคนฺติ กุฎฺฎํฯ ภิทิ ทฺวิธากรเณ,ติ, ภิตฺติฯ คุนฺนํ วาจานํ ปุรํ โคปุรํฯ ทฺวารสมีเป กโต โกฎฺฐโก ทฺวารโกฎฺฐโก, กุส อกฺโกเส, ฐโก, โกฎฺฐโกติ เคหวิเสโสฯ

ทฺวยํ อินฺทขีเลฯ อิส อิจฺฉายํ, เอส คเวสเน วา, อิโกฯ อินฺทสฺส สกฺกสฺส ขีโล กณฺฎโก อินฺทขีโลฯ ทฺวยํ ทฺวารปสฺโสปสาลายํ’หมฺยาทิปิฏฺเฐ จ วาตกุฎิกายํฯ อฑฺฑ อติกฺกมหึสาสุ, อฯ อาลกปจฺจเย อฎฺฎาลโกฯ

 

๒๐๕. อุปริ มาลาทิยุตฺตํ โสภนถมฺภทฺวยมุภยโต นิขนิตฺวา ยํ พหิทฺวารํ กปฺปียเต, ตํ โตรณํฯ ตุร วารเณ, ยุ, ถวนฺตา วา รณนฺตฺยตฺราติ โตรณํ, ตุ อภิตฺถเวฯ รณ สทฺทตฺโถ, วณฺณวิกาโรฯ ทฺวารสฺส พหิ พหิทฺวารํฯ ปริ สมนฺตโต ขญฺญเตติ ปริขาฯ ทีฆภาเวน ยุตฺตา ทีฆิกาฯ

 

๒๐๖-๒๐๗. สทุมนฺตํ เคเหฯ มนฺท โมทนถุติชฬตฺเตสุ, มนฺทนฺเต ยตฺถาติ มนฺทิรํ, อิโรฯ สีทนฺติ ตตฺถาติ สทนํ, ยุฯ สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุฯ น คจฺฉนฺตีติ อคา, ถมฺภาทโย, เต ราติ คณฺหาตีติ อคารํฯ รสฺสสฺส ทีฆตฺเต อาคารํฯ จิ จเย, นิจียเต ฉาทียเตติ นิกาโย, ยมฺหิ จิสฺส กาเทโส นิปาตนาฯ ลี สิเลสเน, โณ, นิลโย, อาลโย จฯ วส นิวาเส, อาวสนฺตฺยตฺราติ อาวาโส, โณฯ ภู สตฺตายํ, ภวนฺตฺยตฺราติ ภวนํฯ วิสนฺติ ตนฺติ เวสฺมํ, โมฯ กิต นิวาเส, อธิกรเณ ยุ, นิเกตนํฯ นิวิสนฺติ, นิวสนฺติ วา ยตฺร, ตํ นิเวสนํฯ ฆร เสจเน, ฆรติ กิเลสเมตฺถาติ ฆรํ, คยฺหตีติ วา ฆรํ, โณฯ คหสฺส ฆราเทโสฯ คณฺหาติ ปุริเสน อานีตํ ธนนฺติ คหํฯ อธิกรเณ โถ, อาวสโถฯ สร คติจินฺตาหึสาสุ, สรนฺติ จินฺเตนฺติ เอตฺถ สุภาสุภกมฺมานิ, สรติ วา สูริยสนฺตาปาทิกนฺติ สรณํฯ สิ เสวายํ, โณ, ปติสฺสโยฯ อุจ สมวาเย, โอกํฯ สล คมเน, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, สาลา, สรธาตุมฺหิ สติ ลตฺตเมว วิเสโสฯ จิ จเย, กมฺมนิ โณ, จโยฯ กุฎ เฉทเน, อิฯ วส นิวาเส,ติฯ อุปธสฺส เอตฺเต เคหํฯ สทธาตุมฺหา อุโม, สทุมํฯ

ทฺวยํ มุขรหิตเทวกุลสทิเส ยญฺญายตเนฯ จิต ปูชายํ, กมฺมนิ อิโยฯ ยต ยตเน, อายตนฺติ วายมนฺติ เอตฺถ ผลกามาติ อายตนํ, อถ วา อายนฺตีติ อายานิ, ตานิ ตโนตีติ อายตนํ, ผลการกนฺตฺยตฺโถฯ เอตฺถ ตุสทฺโท สมาคตานํ ทฺวินฺนํ ปุพฺพาปรคมนตฺโถฯ ‘‘เจติยายตนานิ จา’’ติปิ ปาโฐฯ

 

๒๐๘. ทฺวยํ เทวานํ, นรปตีนญฺจ อิฎฺฐกาทิมเย ภวเนฯ อญฺญสฺสาปิ สาทิสฺยาฯ ปสีทนฺติ นยนมนานฺยตฺราติ ปาสาโทฯ ยุ มิสฺสเน, โป, ทีโฆ จ, ทีฆวิธานสามตฺถิยา โอตฺตาภาโวฯ

ทฺวยํ ราชโต อญฺเญสํ ธนีนํ พฺยวหารกาทีนํ ภวเนฯ มุณฺโฑ ฉทนเมตสฺส, น ปาสาทสฺส วิยาติ มุณฺฑจฺฉโท, ทฺวิตฺตํฯ หร หรเณ, โย, ยมฺหิ มิอาคโม จฯ

ทุคฺคปุรทฺวาเร วา, ยตฺถ กตฺถจิ วา มตฺติกาทิมเย คชกุมฺภมฺหิ โย ยูโป ปาสาโท ปติฎฺฐิโต, โส หตฺถินโข นาม, หตฺถิสฺเสว นโข ยสฺสาติ หตฺถินโข, นขสทฺเทน วา นขสหิโต ปาสาโท คยฺหเตฯ

 

๒๐๙. สุปณฺณสฺส ครุฬสฺส วงฺเกน ปกฺเขน สทิสฉทนํ เคหํ สุวณฺณวงฺกจฺฉทนํฯ วงฺก คมเนฯ เอกปสฺเสเยว ฉทนโต อฑฺฒโยโคฯ

เอเกเนว กูเฎน ยุตฺโต อเนกโกโณ ปติสฺสยวิเสโส มาโฬ นาม, วฎฺฎากาเรน กตเสนาสนนฺติ เกจิฯ มา มาเน, โฬ, มาโฬฯ

จตุรสฺโส ปติสฺสยวิเสโส ปาสาโท นาม, อายตจตุรสฺสปาสาโทติ เกจิฯ

 

๒๑๐. สนฺเตหิ ภาติ ทิพฺพตีติ สภายํ, สภา จ, ปุริเม ยปจฺจโย, สนฺตสฺส สาเทโส ตูภยตฺรฯ มณฺฑา รวิรํสโย, เต ปิวติ นาสยตีติ มณฺฑโป, วาสทฺเทน มณฺฑปปทสฺส ปุลฺลิงฺคตฺตํ สมุจฺจิโนติ, ชนานํ อาลโย สนฺนิปาตฎฺฐานํ ชนาลโยฯ อาสนตฺถาย กตา สาลา อาสนสาลาฯ ปฎิกฺกมนฺติ เอตฺถาติ ปฎิกฺกมนํ, กมุ ปทวิกฺเขเป, อธิกรเณ ยุฯ

 

๒๑๑. ชินสฺส วาสภูตํ ภวนํ คนฺธกุฎิ นาม, ทิพฺพคนฺเธหิ ปริภาวิตา กุฎิ คนฺธกุฎิฯ

ติกํ ปากฎฺฐาเนฯ รสานิ สนฺตฺยสฺสํ รสวตี, ปจนํ ปาโก, ตสฺส ฐานํ ปากฎฺฐานํฯ มหนฺตานิ พหูนิ อสิตพฺพานิ สนฺเตตฺถ มหานสํ, อส ภกฺขเน, ยุ, วณฺณวิปริยโยฯ

 

๒๑๒. สุวณฺณการาทิสิปฺปีนํ กมฺมสาลา อาเวสนํฯ อาวิสนฺตฺยสฺมึ อาเวสนํ, ยุฯ ปานมนฺทิรํ สุราปานตฺถํ กตมนฺทิรํ โสณฺฑา นาม, กตฺตพฺพากตฺตพฺพํ วิจาเรตฺวา อตฺตนา อิจฺฉิตวตฺถุการณา สพฺพํ เทยฺยธมฺมํ สโนนฺตีติ โสณฺฑา, สน ทาเน, ตนาทิฯ โฑ, อสฺโสตฺตํ, วณฺณวิกาโร จ, เตสํ เอสา วสติ โสณฺฑาฯ ปานสทฺทสนฺนิธานา สุราโสณฺฑาเยวิธ คหิตาฯ วจฺจสฺส คูถสฺส วิสชฺชนฎฺฐานํ วจฺจฎฺฐานํฯ วจฺจสฺส วิสชฺชนฎฺฐานา กุฎิ วจฺจกุฎิฯ มุนีนํ อิสีนํ วสนฎฺฐานํ อสฺสโม นาม, อา โกธํ สเมนฺติ เอตฺถาติ อสฺสโม, อา ภุโส สเมนฺติ เอตฺถ ราคาทโยติ วา อสฺสโมฯ

 

๒๑๓. ติกํ ปณฺยวิกฺกยสาลายํฯ ปณ พฺยวหาเร, ปณิตพฺพาติ ปณฺยา, วตฺถาทโย, เต เอตฺถ วิกฺกิณนฺตีติ ปณฺยวิกฺกโย, กี ทพฺพวินิมเย, โส เอว สาลา เคหนฺติ ปณฺยวิกฺกยสาลาฯ อาปณยนฺเต พฺยวหรนฺเต อสฺมินฺติ อาปโณ, โณฯ ปณฺยานํ วิกฺกยาย นียมานานํ วีถิ ปนฺโถ ปณฺยวีถิกาฯ วส อจฺฉาทเน, โต, อุทกํ วสิตํ อจฺฉาทนํ กตมเนนาติ อุโทสิโต, วสฺโสตฺตํ, ภณฺฑฎฺฐปนสฺส สาลา ภณฺฑสาลาฯ กมุ ปทวิกฺเขเป, จงฺกมตฺยตฺราติ จงฺกมนํ, จงฺกโม จ, ทฺวิตฺตาทิฯ

 

๒๑๔. ชลนฺติ เอตฺถาติ ชนฺตา, ชล ทิตฺติยํ, อนฺโต, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อ, อา, ลโลโป, ชเนตฺยตฺร อคฺคินฺติ วา ชนฺตา, ชน ชนเน, อนฺโต, สา เอว ฆรํ ชนฺตาฆรํฯ อคฺคิโน สาลา อคฺคิสาลาฯ ปา ปิวเน, ปปิวนฺตฺยสฺสนฺติ ปปา, อฯ ปานียฎฺฐา สาลา ปานียสาลา, สา เอว ปานียสาลิกาฯ

คส คมเน, โภ, สสฺส โพฯ อวติ รกฺขตีติ โอวรโก, อโร, สกตฺเถ โก, อสฺโสตฺตญฺจฯ วสนํ วาโส, ตทตฺถํ อคารํ วาสาคารํฯ สยติ เอตฺถาติ สยนี, ยุ, นทาทิ, สา เอว คหํ สยนิคฺคหํฯ

 

๒๑๕. จตุกฺกํ ราชิตฺถาคาเร, ตทตฺถิยโต [ตทฎฺฐิยโต (.)] อุปจาเรน ราชิตฺถีสุปิฯ ราชิตฺถีนมคารํ อิตฺถาคารํฯ อวรุนฺธียนฺเต ราชิตฺถิโย อเนนาติ โอโรโธ, รุธ อาวรเณฯ สุทฺธา กามาปคมตฺตา ปริสุทฺธา รกฺขกา อนฺเต สมีเป ยสฺสาติ สุทฺธนฺโตฯ อนฺเต อพฺภนฺตเร ปุรํ เคหํ อนฺเตปุรํ, ปุรสฺส อนฺเตติ วา อนฺเตปุรํฯ ‘‘อนฺโตปุร’’นฺติปิ ปาโฐฯ

รญฺญํ ราชูนํ อสพฺพวิสยฎฺฐานํ สพฺเพหฺยสาธารณฎฺฐานํ ‘‘กจฺฉนฺตร’’นฺติ มตํ กถิตํ, ยํ ‘‘ปมทวน’’นฺติ วุจฺจติ, ปมทวนํ นาม อุปการิกาสนฺนิหิตํ วา ปุรสนฺนิหิตํ วา อนฺเตปุโรจิตํ, ยตฺร อนฺเตปุรสหิโต เอว ราชา วิหรติ, นาญฺญชนปฺปเวโส [อมร ๑๔.]ฯ ปมทานํ วนํ ปมทวนํฯ นิปาตนา ยาการานํ [อีการ อาการานนฺติ อตฺโถ] อิตฺถิคตานํ รสฺโส กฺวจีติรสฺโสฯ กจฺฉสฺส ปโกฎฺฐสฺส อนฺตรํ อพฺภนฺตรํ กจฺฉนฺตรํฯ ปโกฎฺฐํ นาม อพฺภนฺตรทฺวารํฯ

 

๒๑๖. ทฺวยํ อิฎฺฐกาทิรจิเต อาโรหเนฯ อุปาเนน สห วตฺตเตติ โสปาโน, โสปานํ วา นปุํสเกปิฯ อารูยฺหเต เยน ตํ อาโรหนํ, ยุ, รุห ชนเนฯ

ทฺวยํ กฎฺฐาทิรจิตายํฯ นิจฺฉเยน สยนฺติ ปาการาทิกเมตายาติ นิสฺเสณี, สิ เสวายํ, ณี, นทาทิฯ อุทฺธมาโรหเต เอตายาติ อธิโรหิณี, สาสทฺโท ทฺวินฺนมฺปิ อิตฺถิลิงฺคตฺตํ โชเตติฯ

 

๒๑๗. ปญฺจกํ ชาลเกฯ วาตํ ปิวตีติ วาตปานํฯ ควํ อกฺขิ ควกฺโข, สมาสนฺตตฺตา อ, สญฺญาสทฺทโต ปุลฺลิงฺคตฺตํ, อกฺขิ สทฺเท วา, ควํ อกฺขิ ควกฺขีติ วิคฺคโหฯ ชล ทิตฺติยํ, ชาลํฯ สีหรูปยุตฺตํ ปญฺชรํ สีหปญฺชรํฯ อาโลกานํ อาตปานํ ปวิสนฎฺฐานํ สนฺธิ ฉิทฺทนฺติ อาโลกสนฺธิ, อาโลกียนฺติ เอเตนาติ อาโลโก, โส เอว สนฺธีติ วา อาโลกสนฺธิฯ

ทฺวยํ ลงฺคิยํฯ ลคิ คตฺยตฺโถ, , นทาทิฯ ปริ ปุนปฺปุนํ คมนาคมนวเสน หนฺตีติ ปลิโฆ, โณฯ กปิรูปมตฺถกตฺตา กปิสีโสฯ อคฺคฬํ นาม กวาฎโก [กวาฎผลวิธารโณ (.)], ตสฺส ถมฺโภ อคฺคฬตฺถมฺโภ, ‘‘อคฺคฬํ ตีสุ กลฺโลเล, ทณฺเฑ จานฺตกวาเฎสู’’ติ รภโส, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย, อคฺคฬาฯ นิสฺเสสโต อพฺพติ วสฺโสทกมเนนาติ นิพฺพํ, อพฺพ คติหึสาสุฯ ฉทฺทสฺส ฉทนสฺส โกฎิ เหฎฺฐิมาวสานํ ฉทฺทโกฎิ, ตสฺสํฯ

 

๒๑๘. ติกํ เคหจฺฉทเนฯ ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทนํ, ฉท สํวรเณ, จุราทิฯ ปฎคมเน, ‘‘ปฎฺยาทีหฺยล’’นฺติ อโลฯ ฉาเทติ เอเตนาติ ฉทฺทํ, ทฺวิตฺตาทิฯ

ติกํ เคหงฺคเณฯ อช คติมฺหิ, อิโร, อชิรํฯ จร คติภกฺขเนสุ, จโรฯ องฺค คมเน, กรณาธิกรเณสุ ยุ, วณฺณวิกาโร, ณตฺตํฯ

ปญฺจกํ เคหทฺวารโต พหิปโกฎฺฐเก, วีถิยํ ทฺวารปิณฺฑเก จฯ อลินฺโท ตฺวญฺญปิณฺฑเกปิจฺฉเตฯ ปฐมํ หนนฺติ คจฺฉนฺติ เอตฺถาติ ปฆาโณ, ปฆโณ จ, หนสฺส ฆณาเทโสฯ อลิ สขา อินฺโท เอตฺถาติ อลินฺโท, ‘‘เคเหกเทเส อลินฺโท, ปฆาโณ ปฆโณภเว’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๒.๑๒] อมรมาลายํฯ อาลินฺโท, ทีฆาทิฯ ปธานํ มุขํ ปมุขํ, เคหสฺส หิ จตูสุ มุเขสุ ตเทว ปธานํ, ยตฺถ สาธุชนาปิ อาคนฺตุกาปิ นิสีทนฺติฯ ทฺวารํ พนฺธติ ปิทหติ เอตฺถาติ ทฺวารพนฺธนํฯ

 

๒๑๙. ทฺวยํ ทฺวารพาหายํฯ ปีฐานิ โลหวิกติอาทีหิ สงฺฆฎียนฺติ เอตฺถาติ ปีฐสงฺฆาฎกํ, ปีเฐหิ สงฺฆฎียตีติ วา ปีฐสงฺฆาฎกํ, ฆฎ ฆฎเนฯ ทฺวิภาเคน พาหาสทิสตฺตา พาหา, ทฺวารสฺส พาหา ทฺวารพาหาฯ ‘‘กปาฎํ, กวาฎ’’นฺติปิ ทฺวารพาหาย นามานิ, กํ วาตํ ปาฎยติ, วาฎยติ เจติ กมฺมนิ โณ, อิตฺถิยํ กปาฎีฯ

ทฺวยํ เคหาทีนํ กูเฎฯ กุฎ เฉทเน, กมฺมนิ โณฯ นย คมนตฺโถ, เก สีเส นยตีติ กณฺณีกา, ณฺวุ, อิตฺตํ, ณตฺตญฺจฯ

 

๒๒๐. ทฺวยํ ทฺวาเรฯ ทฺเว อรนฺตฺยตฺราติ ทฺวารํ, ทุชฺชเน วารยนฺตฺยสฺมา รกฺขกาติ วา ทฺวารํ, อุโลโปฯ ปฎิหรนฺติ อปเนนฺติ เอตสฺมา รกฺขกา อญฺญาตนฺติ ปฎิหโร, ปฎิปกฺเข หรติ เอตสฺมาติ วา ปฎิหโร, รสฺสสฺส ทีฆตฺเต ปฎิหาโรฯ

จตุกฺกํ อุมฺมาเร, ยํ ‘‘ทฺวารปิณฺฑิกา’’ติ วุจฺจติฯ อุร คติมฺหิ, มาโร กรเณฯ เทหํ เนติ ปเวเสนาติ เทหนี, ‘‘เทหลี’’ติปิ ปาโฐ, เทหํ ลาติ ปเวเสนาติ เทหลีฯ อิล คติมฺหิ, ณฺวุฯ อินฺโท เอว ปาทํ ขิปติ เอตฺถาติ อินฺทขีโล, ขิป เปรเณฯ ปสฺส โลโป, อถ วา อึ คมนํ ททาตีติ อินฺโท, ทฺวารํ, ตตฺถ ฐปิโต ขีโล กณฺฎโกติ อินฺทขีโล, เวคคภิฆาตนโต หิ โส ขีโล วิย โหติฯ

ถมฺภ ปฎิพนฺธเน, ถมฺโภ, ธาเรตีติ วา ถมฺโภ, ธร ธรเณ, รมฺภปจฺจโย, วณฺณวิกาโร จฯ ถุ อภิตฺถเว, อุโณ, ยุ วา, ธาเรตีติ วา ถูโณ, ยุ, รโลโป, อสฺสูฯ

อเฑฺฒนฺทุปาสาเณ อทฺธจนฺทากาเร ปาสาเณ ปฎิกาสทฺโท วตฺตติฯ ปฎ คติยํ, ณฺวุฯ อิตฺถิกตาการปเร เก อสฺสิตฺตํฯ คชิ สทฺเท, ณฺวุ, อสฺสิตฺตํ, พินฺทาคโม จฯ อิส อิจฺฉายํ, ฐโกฯ

 

๒๒๑. วลภีติ จูฬา, ‘‘สิขายํ วลภี จูเฬ’’ติ รุทฺโท [รสฺสนฺตา จ, สิขายํ วฬภิยํ จูเฬติ รุทฺโท (จินฺตามณิฎีกา ๑๒.๑๕)]ฯ ตจฺฉาทเน ทารุมฺหิ กฏฺเฐ โคปานสี มตาฯ วงฺเกติ ทารุวิเสสนํฯ คํ วสฺโสทกํ, สูริยาทิกิรณญฺจ ปิวนฺติ วินาสยนฺติ อพฺภนฺตรมปฺปเวสนวเสนาติ โคปานา, อิฎฺฐกาทโย, ตานิ สิโนนฺติ พนฺธนฺติ เอตฺถาติ โคปานสีฯ

โสธาทิเคเหสุ เฉกปกฺขาวาสตฺถํ โย พหิ กริย กฏฺเฐกเทโส ฐปียเต, โส วิฎงฺโกฯ กโปเต ปาลยตีติ กโปตปาลิกา, กมฺมนิ ณฺวุฯ ฎกิ นิวาสคตีสุฯ วิโน ปกฺขิโน ฎงฺกนฺติ เอตฺถาติ วิฎงฺโกฯ โณฯ

 

๒๒๒. ทฺวยํ กุญฺจิกาฉิทฺเทฯ กุญฺจิกาย วิวรํ ฉิทฺทํ กุญฺจิกาวิวรํฯ ตาฬสฺส ปเวสนฎฺฐานภูโต ฉิคฺคโฬ ฉิทฺทํ ตาฬจฺฉิคฺคโฬฯ

ติกํ กุญฺจิกายํฯ กุญฺจ โกฎิเลฺย, ณฺวุฯ ตายติ รกฺขตีติ ตาโลฯ อโล, ตลติ ติฎฺฐติ เอเตนาติ วา ตาโล, ตล ปติฎฺฐายํฯ อวาปุรติ วิวรติ เยนาติ อวาปุรณํ, วร สํวรเณ, ยุ, วสฺส โป, อุตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา เตสํ อมตสฺส ทฺวารา’’ติ [ที. นิ. .๗๑; . นิ. .๒๘๓] วจนโต ปุร, ปาร สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺถํ ปฐนฺติฯ อวปุพฺโพ วุ สํวรเณติปิ ธาตฺวตฺเถ ปน สติ วสฺส รตฺตํ, อุปสคฺคสฺส ทีฆตา จ, ‘‘อปารุตา, สงฺฆาฎิํ ปารุปิตฺวา’’ตฺยาทีสุ ปน ปการวณฺณาคเมน สิทฺโธฯ วิท ลาเภ, อิมฺหิ เวทิกา, สกตฺเถ โกฯ อิตรตฺถ อิเยวฯ

 

๒๒๓. สงฺฆาฎาทโย มนฺทิรงฺคา เคหงฺควิเสสาฯ สมฺมา ฆเฎนฺติ เอตฺถ โคปานสฺยาทโยติ สงฺฆาโฎ, ปุพฺพปจฺฉิมทกฺขิณุตฺตรายามวเสน ถมฺภานมุปริ ฐิโต กฎฺฐวิเสโส, เต ปน ปุพฺพปจฺฉิมยามา ตโย กฎฺฐา, ทกฺขิณุตฺตรยามา ปน เหฎฺฐิมปริจฺเฉทโต ตโย กฎฺฐา, อุกฺกฎฺฐปริจฺเฉเทน ปน ปญฺจสตฺตนวาทโยปิฯ ทฺวินฺนํ ปกฺขานํ อปตนตฺถํ พนฺธนโต ปาโส วิยาติ ปกฺขปาโสฯ ตุลติ สงฺฆาเฎสุ ปติฎฺฐตีติ ตุลา, ตล ปติฎฺฐายํ, อสฺสุตฺตํ, ปกฺขานํ วา สมวาหิตภาวกรณโต ตุลยติ มินาติ เอตายาติ ตุลา, ตุล อุมฺมาเนฯ

ติกํ สมฺมชฺชนิยํฯ มุชิ โสธเน, ยุฯ มชฺช สํสุทฺธิยํ, ยุฯ สุธ สุทฺธิยํ, สพฺพตฺร กรเณ ยุฯ

 

๒๒๔. ติกํ สงฺการฉฑฺฑนปฺปเทเสฯ กฎ ฉฑฺฑนมทฺทเนสุ, สงฺกฎนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฎีรํ, อีโร, ‘‘สงฺกโฎ’’ติ วา สงฺกาโร วุจฺจติ, ตํ อีรยนฺติ ขิปนฺติ เอตฺถาติ สงฺกฎีรํ, อีร เขเปฯ สงฺการสฺส ฐานํ สงฺการฎฺฐานํฯ สงฺการํ กฎติ ฉเฑฺฑติ เอตฺถาติ สงฺการกูฎํ, อสฺสู, สกตฺเถ โกฯ

จตุกฺกํ สมฺมชฺชนิยา นิรากเต [นิรสฺสเต (.)] ถุสาทิมฺหิฯ นานาวิเธ สงฺกาเร ราสีกรณวเสน กจติ พนฺธติ เอเตนาติ กโจ, โส เอตฺถ อิจฺฉิตพฺโพติ กจวโร, วร อิจฺฉายํฯ อุจฺฉิฏฺโฐ กลาโป สมูโห อุกฺลาโป, กสฺสาการโลโปฯ นานาวิเธหิ ติณาทีหิ สงฺกรียเต มิสฺสีกรียเตติ สงฺกาโร, โณฯ อวกโรติปฺยตฺรฯ อวกรียเต นิรสฺสเตติ, อฯ ‘‘สมฺมชฺโช มชฺชนี เจว, สงฺกาโร’วกโร มโต’’ติ หลายุโธฯ กส วิเลขเน, อมฺพุฯ

๒๒๕. ฆราทิภูมิ ฆรเขตฺตวิหาราทีนํ โย ภูมิปฺปเทโส วตฺถุ นาม, ตํ นปุํสเก, วสนฺติ เอตฺถาติ วตฺถุ, รตฺถุฯ คส มทเน, คสนฺติ เอตฺถาติ คาโม, โมฯ สํวสนฺตฺยตฺราติ สํวสโถ, อโถฯ

ปากโฎ ขฺยาโต คาโม, โส นิคโม นาม, อติเรโก คาโม นิคโม, ภุสตฺโถ นิ, สญฺญาสทฺทตฺตา รสฺโสฯ

อุปภุญฺชิตพฺพโภคมนุสฺสาทีหิ ( ) [(อิโภฺย) (?)] วฑฺฒิโต อธิโก คาโม นิคมโตปิ อธิกตรตฺตา ‘‘อธิภู’’ติ อีริโต กถิโต, อธิโก ภวตีติ อธิภูฯ

 

๒๒๖. ทฺวยํ คามาทิปริยนฺตภาเคฯ สิ พนฺธเน, โมฯ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อาทียเตติ มริยาทา, ปสฺส โมฯ

ทฺวยํ อาภีรกุฎิยํ [โฆโส อาภีรปลฺลี สิยา (อมร ๑๒.๒๐)]ฯ ฆุ สทฺเท, โฆสนฺตฺยตฺราติ โฆโสฯ โคปาลานํ คาโม โคปาลคามโก, สกตฺเถ โกฯ

ปุรวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ


. นรวคฺควณฺณนา

๒๒๗-๒๒๘. โปริสนฺตานิ มนุสฺสชาติยา นามานิฯ มโน อุสฺสนฺนมสฺสาติ มนุสฺโส, สติสูรภาวพฺรหฺมจริยโยคฺยตาทิคุณวเสน อุปจิตมานสา อุกฺกฎฺฐคุณจิตฺตา, เก ปน เต? ชมฺพุทีปวาสิโน สตฺตวิเสสาฯ เตนาห ภควา – ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวติํเสฯ กตเมหิ ตีหิ, สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ [. นิ. .๒๑]ฯ ตถา หิ พุทฺธา ภควนฺโต ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกมหาสาวกจกฺกวตฺติโน จ อญฺเญ จ มหานุภาวา สตฺตา ตตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติฯ สมานรูปาทิตาย ปน สทฺธึ ปริตฺตทีปวาสีหิ อิตรมหาทีปวาสิโนปิ มนุสฺสาตฺเวว ปญฺญายิํสูติ เอเก, อปเร ปน ภณนฺติ ‘‘โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย มนุสฺสา, เย หิ สตฺตา มนุสฺสชาติกา, เตสุ วิเสสโต โลภาทโย, อโลภาทโย จ อุสฺสทา, เต โลภาทีหิ อุสฺสทตาย อปายมคฺคํ, อโลภาทีหิ อุสฺสทตาย สุคติมคฺคํ, นิพฺพานคามิมคฺคญฺจ ปูเรนฺติ, ตสฺมา โลภาทีหิ, อโลภาทีหิ จ สหิตสฺส มนสฺส อุสฺสทตาย ปริตฺตทีปวาสีหิ สทฺธึ จตุมหาทีปวาสิโน สตฺตวิเสสา มนุสฺสาติ วุจฺจนฺตี’’ติฯ โลกิยา ปน มนุโน อปจฺจภาเวน มนุสฺสาติ วทนฺติ, มนุ นาม ปฐมกปฺปิโก โลกมริยาทาย อาทิภูโต หิตาหิตวิธายโก สตฺตานํ ปิตุฎฺฐานิโย, โย สาสเน ‘‘มหาสมฺมโต’’ติ วุจฺจติ, ปจฺจกฺขโต, ปรมฺปรตาย จ ตสฺส โอวาทานุสาสนิยํ ฐิตา ตสฺส ปุตฺตสทิสตาย มนุสฺสาติ วุจฺจนฺติ, ตโต เอว หิ เต ‘‘มานวา, มนุชา’’ติ จ โวหรียนฺติ, อุสฺสปจฺจโยฯ มนุโน อปจฺจํ มานุโส, อุโสฯ มร ปาณจาเค, โจ, มจฺโจ, ปพฺพชฺชาทินา วา ตฺยปจฺจโย, ธาตฺวนฺตสฺส โลโป จฯ ตโต ‘‘ยวต’’มิจฺจาทินา โจ, ทฺวิตฺตํฯ มนุโน อปจฺจํ มานโวฯ มาณโวปฺยตฺร, ณโวฯ มนุมฺหา ชาโต มนุโชฯ นี นเย, เนตีติ นโร, อโรฯ ปุส โปสเน, โณ, ปุเรตีติ วา โปโสฯ ปุร ปูรเณ, โส, อุสฺโสตฺตํ, รโลโปฯ ปุนาตีติ ปุมา, ปุ ปวเน, โม, สิสฺสาฯ ปุเรตีติ ปุริโส, โปริโส จ, อิโส, รสฺสสฺส ทีฆตาย ปูริโส จฯ เอตฺถ จ มนุสฺสาทิปญฺจกํ อิตฺถิยมฺปิ วตฺตเต, นราทโย ตุ ปุเมเยว วิสิฎฺฐลิงฺคตฺตาฯ ตตฺร มนุสฺส มานุส มนุช มาณเวหิ นทาทิตฺตา อีปจฺจโย, เอกสการโลโป, มนุสี, มานุสี, มนุชี, มาณวีฯ มจฺจา, อิตฺถิยมโต อาปจฺจโยฯ

วิทฺทสุปริยนฺตํ ปณฺฑิเตฯ ปณฺฑา พุทฺธิ สญฺชาตา อสฺสาติ ปณฺฑิโต, ตรตฺยาทิฯ ปฑิ คติยํ วา, โตฯ พุชฺฌตีติ พุโธฯ วิทติ ชานาตีติ วิทฺวา, วิท ญาเณ, โว, สิสฺสาฯ ภู สตฺตายํ, อตฺเถ วิภาเวติ ปกาเสติ สีเลนาติ วิภาวี, ณีฯ ราคาทโย สเมตีติ สนฺโต, โต, สุนฺทโร อนฺโต อวสานเมตสฺสาติ วา สนฺโตฯ สุนฺทรา ปญฺญา ยสฺส สปฺปญฺโญฯ กินฺนาม น วินฺทตีติ โกวิโท, เนรุตฺโต, กุํ ปาปํ วินฺทตีติ วา โกวิโทฯ ธี ปญฺญา ยสฺสตฺถีติ โส ธีมา, โสภนํ ฌายตีติ สุธี, เฌ จินฺตายํฯ ฌสฺส โธ, อี, สุนฺทรา ธี ยสฺสาติ วา สุธีฯ กวิ วณฺเณ, อิ, อิตฺถิยํ กวี จ, กุ สทฺเท วา, อิ, กวิฯ พฺยญฺชยตีติ พฺยตฺโต, อญฺช คติยํ, โตฯ ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จฯ วิสิฏฺโฐ อตฺตา ยสฺสาติ วา พฺยตฺโตฯ จกฺข ทสฺสเน, ยุ, วิจกฺขโณ, วิจาเรตีติ วา วิจกฺขโณ, เนรุตฺโตฯ วิคโต สารโท เอตสฺมาติ วิสารโทฯ

 

๒๒๙. เมธา ธารณา มติ ปญฺญา ยสฺสาติ เมธาวี, วีฯ อติสยมติยุตฺตตาย มติมาฯ ปญฺญาย โยคโต ปญฺโญฯ วิเสสํ ชานาติ สีเลนาติ วิญฺญู, รูฯ วิท ญาเณ, อุโร, วิทุโร [วิทูโอ (.)]ฯ รูปจฺจเย วิทูฯ ธีโยคา ธีโร, โรฯ วิสิฎฺฐทสฺสนสีลตาย วิปสฺสี, ณีฯ โทสํ ชานาตีติ โทสญฺญู, รูฯ พุชฺฌตีติ พุทฺโธ, โตฯ ทุ คติยํ, , อุสฺสาโว [ทุ คติยํ อพฺโพ (สูจิ)], ทพฺโพฯ วิท ญาเณ, ทสุฯ

 

๒๓๐-๒๓๑. มหิลานฺตํ อิตฺถิสามญฺเญฯ อิสุ อิจฺฉายํ, โต, นทาทิฯ สีมสฺส อนฺโต สีมนฺโต, เกสเวโส, ตํโยคา สีมนฺตินี, อินีฯ นรสฺสายํ นารี, อิทมตฺเถ โณฯ ติฎฺฐติ คพฺโภ ยสฺสํ, สา ถีฯ ธา ธารเณ วา, วณฺณวิกาโร, อีฯ พนฺธ พนฺธเน, อู, พนฺธสฺส วธาเทโส จ [ณฺวาทิ ๓], วธูสทฺโท สุณิสาภริยานมฺปิ วาจโกฯ วน สมฺภตฺติยํ, โต, อิการาคโม จฯ องฺค คมนตฺโถ, ยุ, องฺคนา, วิสิฎฺฐนาริยมฺปิ องฺคนา, ตทา กลฺยาณงฺคนารีลกฺขโณเปตํ ปสตฺถํ หตฺถปาทาทิกมงฺคมสฺสตฺถีติ อสฺสตฺถฺยตฺเถ องฺคา กลฺยาเณ นปจฺจโย [โมคฺคลฺลาน ๔.๙๒]ฯ วิรูเปสุปิ มโท ราคมโท ยสฺสา สา ปมทา, วิสิฎฺฐนาริยํปฺยตฺร ปมทา, ตทา ปกฏฺโฐ มโท รูปโสภคฺคชนิโต เจโตวิกาโร ยสฺสา สา ปมทาฯ รูปลาวณฺยสมฺปนฺนตาย สุนฺทรี, วิสิฎฺฐายมฺปิฯ กมนียวุตฺติตาย กนฺตา, กมุ กนฺติยํ, โตฯ กนฺติโยคา วา กนฺตา, วิสิฎฺฐายมฺปิฯ รมยติ วิโนทยติ นายกํ, สา รมณี, นนฺทาทีหิ ยุ, นทาทิ, วิสิฎฺฐายมฺปิฯ ทย รกฺขเณ, กมฺมนิ โตฯ อปฺปํ พลํ ยสฺสา สา อพลา, อปฺปตฺโถยํ อกาโรฯ มาตุยา คาโม วิย คาโม ยสฺสา สา มาตุคาโม, มาตา วิย คจฺฉตีติ วา มาตุคาโม, คมุ คมเน, โณ, มาตา วิย คสตีติ วา มาตุคาโม, คส อทเน, โม, มาตา วิย คายตีติ วา มาตุคาโม, คา สทฺเท, โมฯ มหี วิย สุจิํ อสุจิมฺปิ ลาตีติ มหิลา, มหนฺเตสุ พหูสุปิ รตฺตจิตฺเตสุ อิลติ คจฺฉตีติ วา มหิลา, อิล คมเน, มห ปูชายํ วา, อิโร, ลตฺตํ, อา, มหิลาฯ มเหลาปฺยตฺรฯ

ติกํ วิสิฎฺฐนาริยเมวฯ ลล วิลาเส, นนฺทาทีหิ ยุฯ ลล อิจฺฉายนฺติ จุราทิคณโต วา ยุฯ ภยปกติ ภีรุ, ภี ภเย, รุ, ‘‘ภีรุ อตฺเต ชเน’ตฺถิย’’นฺติ รภโสฯ อติสยิตกามา กามินี, กาโม สิงฺคารรูโป มโท ยสฺสาตฺถีติ อินี, สพฺพตฺเรวํฯ วามโลจนา, ภาวินี, นิตมฺพินี, รามาอิจฺจาทีนิปิ วิสิฎฺฐนารีนามานิฯ

ทฺวยํ ปฐมวยสิ วตฺตมานายํฯ

อฎฺฐวสฺสา ภเว โครี, ทสวสฺสา ตุ กญฺญกา;

สมฺปตฺเต ทฺวาทเส วสฺเส, กุมารีตฺย’ภิธียเต [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.]

อิห ตฺวเภโทปจาเรเนกตฺตํฯ อญฺเญ ปนาหุ ‘‘กญฺญาสทฺโทยํ ปุมุนาภิสมฺพนฺธปุพฺพเก สมฺปโยเค นิวตฺเตตี’’ติฯ กุมาร กีฬายํ, จุราทิ, กุมารยตีติ กุมารี, , นทาทิ, สกตฺเถ โก, ณฺวุนา วา สิทฺโธฯ กมนียเตติ กญฺญา, กน ทิตฺติกนฺติคตีสุ, โย, นฺยสฺส ญตฺตํ, , อาฯ

ยุวสทฺทโต ปาฎิปทิกโตติ, ยุวติฯ วริตฺถิปริยายสามญฺเญปิ ยุวติสทฺโท ปกตฺยนฺตรมตฺถีติฯ ตร ตรเณ, ยุ, อุตฺตํ, อี จฯ

 

๒๓๒. สาภิเสกา ลทฺธาภิเสกา ราชิตฺถี มเหสี นาม, มห ปูชายํ, กมฺมนิ อิโส, อิสฺเส, ตโต อี, มหติโย ราชิตฺถิโย อีสติ อภิภวตีติ วา มเหสี, อีส อิสฺสริเย, อีฯ มเหสิโต อญฺญา ราชนาริโย โภคินิโย โภคโยคา, อี, อินี จฯ ยานารี ปุริสสฺส สงฺเกตํ ยาติ, สา ‘‘ธวตฺถินี, อภิสาริกา’’ติ โจจฺจเตฯ ธวํ ปติํ อตฺถยติ อิจฺฉตีติ ธวตฺถินี, อตฺถ ยาจนิจฺฉาสุ, อินี, อสตีวิเสโสฯ สร คติยํ, อภิสรติ สงฺเกตนฺติ, ณฺวุฯ

 

๒๓๓. ฉกฺกํ เวสิยํฯ จตุสฎฺฐิกลากุสลตาย, สีลรูปาทิมตฺตาย จ คณฺยเต อาทียเต คณิกา, คณ สงฺขฺยาเน, ณฺวุฯ เวโส อากปฺโป, เตนาติโสภเต, กมฺมเวเสหิ วา อิจฺฉียเตติฯ อติโสภเน, อิจฺฉตฺเถ วา ยปจฺจโยฯ วณฺณสมฺปนฺนา ทาสี วณฺณทาสี, ทาสิมฺปิ หิ วณฺณสมฺปนฺนํ เกจิ สามิกา ธนโลเภน คณิกํ กโรนฺติฯ นครํ โสเภตีติ นครโสภินีฯ รูเปน อุปชีวตีติ รูปูปชีวินีฯ อติสยเวสยุตฺตตาย เวสีฯ

ทฺวยํ อสตีสามญฺเญฯ กุลานิ อฎติ นาสยตีติ กุลฎาฯ พนฺธมนุพนฺธํ กายตีติ พนฺธกี, นทาทิฯ

 

๒๓๔. จตุกฺกํ อุตฺตมนาริยํฯ วโร อาโรโห โสณิ ยสฺสา สา วราโรหาฯ อุตฺตมคุณโยคา อุตฺตมาฯ โสณิคารเวน มตฺตคโช วิย พนฺธนคามินี มตฺตกาสินี, กส คติยํฯ วรวณฺณโยคา วรวณฺณินี, อินีฯ

‘‘สีเต สุโขณฺหสพฺพงฺคี, คิมฺเห ยา สุขสีตลา;

ภตฺตุ ภตฺตา จ ยา นารี, สา ภเว วรวณฺณินี’’ติฯ รุทฺโท;

ทฺวยํ อขณฺฑิตจริตฺรายํฯ ปติ สามิโกว กมนีโย ยสฺสา ปติพฺพตา, ปติมฺหิ วตมสฺสาติ วา ปติพฺพตาฯ อส ภุวิ, อนฺโต, อี, อาทิโลโปฯ สเมตีติ วา สตี, สมุ อุปสเม, อนฺโต, อีฯ

ทฺวยํ กามรตฺตราชปุตฺตาทิโน กุลสฺส นิยตปติยํฯ กุลานุรูปา อิตฺถี กุลิตฺถี, กุลํ ปาเลติ รกฺขตีติ กุลปาลิกา, ณฺวุฯ

 

๒๓๕. ทฺวยํ มตภตฺติกายํฯ วิคโต ธโว ภตฺตา ยสฺสา วิธวาฯ ปติ สุญฺโญ นฏฺโฐ ยสฺสาติ ปติสุญฺญาฯ

ทฺวยํ อตฺติจฺฉาย ปตฺยนฺเวสินิยํ กญฺญายํฯ ปติํ วรติ คเวสตีติ ปติมฺพรา, ทุติยายาโลโปฯ สยเมว ปติํ วรตีติ สยมฺพรา, ปฐมายาโลโป, วร ปตฺถนายํฯ

จตุกฺกํ วิชาตายํฯ วิชนี คพฺภวิโมกฺขเน, โต, วิชายิตฺถาติ วิชาตาฯ สู อภิสเว, โตฯ ชาตํ อปจฺจํ ปุตฺโต เอติสฺสาติ ชาตาปจฺจาฯ ปสูตาว ปสูติกา, กปจฺจโย, อิตฺตญฺจฯ

 

๒๓๖. ทฺวยํ ทูติยํฯ ยา เปสียเต, สา ทูตี, ทุ คมเน,ติ, อีมฺหิ ทูตีฯ สญฺจารยติ ยถาภิมตนฺติ, ณฺวุฯ

ติกํ ทาสิยํฯ ทุ กุจฺฉิตํ อสติ ภกฺขตีติ ทาสี, อี, ทียนฺเต ตายาติ วา ทาสี, ทา ทาเน, โส, อี จฯ จิฎ เปสเน, กมฺมนิ โณ, อีฯ กุฎํ อุทกกุมฺภํ ธาเรตีติ กุฎธาริกา, ณฺวุฯ

ทฺวยํ สุภาสุภนิรูปินิยํ สํวริกาทิมฺหิฯ วร คติยํ, กตฺตริ อินีฯ สุภาสุภสฺส อิกฺขณํ นิรูปนํ ยสฺสาตฺถีติ, อิ, สกตฺเถ โกฯ อิเม ทฺเว สทฺทา ตุลฺยตฺถาฯ

ยา สยํ ขตฺติยชาติ ยสฺส กสฺสจิ ภริยา, สา ขตฺติยานี, ขตฺติยา จฯ ขตฺติยสฺสาปจฺจํ ขตฺติยานี, อาโน, อีฯ ณมฺหิ ขตฺติยาฯ

 

๒๓๗. ปชฺชํ อคฺคิสกฺขิปุพฺพกตปาณิคหิตายํ ภริยายํ, อญฺญตฺร ตูปจาราฯ ทารยนฺเต เยนาติ ทาโร, ทร วิทารเณ, อกตฺตริ จ การเก สญฺญายํ โณฯ ชายติ ปุตฺโต ยายาติ ชายา, ชน ชนเน, โย, ชนิสฺส ชา จ, อา, ชยตีติ วา ชายา, ชิ ชเย, โย, ชิสฺส ชา, อา, ชายาฯ กล สงฺขฺยาเน, อตฺโตฯ ฆรํ เนตีติ ฆรณี, ณตฺตํฯ ภริตพฺพโต ภริยา, ภร ภรเณ, โยฯ ปิยายิตพฺพโต ปิยา,ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โยฯ ปชํ ปุตฺตํ ปาเลตีติ ปชาปติ, ปา ปาลเน,ติ, อาตฺตํ, รสฺสตฺตญฺจ ฯ ทฺวินฺนํ ปูรณี ทุติยาฯ ปฐโม ภตฺตา, ภริยา ทุติยาฯ สามิกสฺส ปาเท ปริจรตีติ ปาทปริจาริกา, ณฺวุฯ ปตินี, ปาณิคหิตา, สหธมฺมินีติปิ ตสฺสาเยว นามานิฯ

 

๒๓๘. ติกํ สขิยํฯ เตสุ เตสุ กิจฺเจสุ สห ขายติ ปกาสตีติ สขี, สหปุพฺโพ ขา ปกาสนกถเนสุ, อีฯ อล ภูสเน อาปุพฺโพ, อิฯ วยสา ตุลฺยา วยสา, ตุเลฺย สญฺญายํ โส [ปาณินิ ๔..๙๑ สุตฺเต ยปจฺจโย ทิสฺสติ]

ชโรวุจฺจติ โจรสฺสามิโก, ตสฺสายํ ชารี, โณ, อีฯ สามิกํ อติกฺกมฺม อญฺญตฺร จรตีติ, อินีฯ

 

๒๓๙. ปุเม ตูติ ลิงฺคนฺโต ตุสทฺโท น ปุพฺพํ ภชเตฯ อร คมเน, ตุ, อรสฺสุตฺตํฯ รติยา ชายตีติ รโช, ติโลโปฯ ปุปฺผ วิกสเน, ปุปฺผํฯ

ติกํ รชสฺสลายํฯ อุตุโยคาอุตุนี, อินีฯ รชโยคา รชสฺสลา, สโลฯ ปุปฺผวนฺตตาย ปุปฺผวตีฯ ถีธมฺมินี, อวี, อตฺเตยี, มลินี, อุตุมตี, อุทกีอิจฺจาทีนิปิ ตสฺสา นามานิฯ

ติกํ คพฺภินิยํฯ ครุ อลหุโก คพฺโภ กุจฺฉิ เอติสฺสาติ ครุคพฺภาฯ อาปนฺโน ปตฺโต คพฺภฏฺโฐ สตฺโต เอตายาติ อาปนฺนสตฺตาฯ คพฺภโยคา คพฺภินีฯ

ติกํ เยน เวฐิโต คพฺโภ กุจฺฉิยํ ติฎฺฐติ, ตตฺราสเยติ ขฺยาเตฯ คพฺโภ อาสยเต ติฎฺฐตฺยตฺราติ, โณฯ ชรํ เอตีติ ชลาพุฯ อุ, รสฺส โล, ยสฺส โพ, ชราปุพฺโพ อิ คติยํฯ กลํ ชรตํ ลาตีติ กลโล, กล สงฺขฺยาเน วา, อโลฯ

 

๒๔๐-๒๔๑. สตฺตกํ ภตฺตริฯ ธู กมฺปเน, สนฺตาสํ ธุโนตีติ ธโว, อฯ สํ เอตสฺสตฺถีติ สามิโก, อามิปจฺจโย, สกตฺเถ โก, อิปจฺจโย วา, นิคฺคหีตสฺส โม, อสฺส จ ทีโฆ, สามิโกฯ ภร ภรเณ, ภรตีติ ภตฺตา, ริตุฯ กมุ อิจฺฉายํ, โต, ‘‘ปกฺกมาทีหิ นฺโต จา’’ติ นฺตตฺตํฯ ปา รกฺขเณ, อติ, ปติฯ วร อิจฺฉายํ, , วโรฯ ปี ตปฺปนกนฺตีสุ, โยฯ

รติการณตฺตา ปติโน อุป อุปปติ, สมาเส กเต อภิธานโต ปุพฺพนิปาโต, อปฺปธานภูโต วา ปติ อุปปติฯ ชร วโยหานิมฺหิ, ชียนฺเต อเนนาติ ชาโร, ทาโร จฯ

สตฺตกํ ปุตฺเตฯ นรเก น ปตนฺตฺยเนน ชาเตนาติ อปจฺจํ, ปต คติยํ, โย, ตฺยสฺส โจ, น ปตติ น วิจฺฉินฺทติ วํโส เอเตนาติ วา อปจฺจํ, ปุตฺเต, ธีตริ จ นิจฺจนปุํสโกยํฯ ปู ปวเนฯ ปุนาติ ปิตโร เตนาติ ปุตฺโตฯ ‘‘ฉทาทีหิ ตตฺรณ’’ติ โตฯ ปูเรตีติ วา ปุตฺโตฯ อตฺตโต ชาโต อตฺรโช, ‘‘อตฺตโช’’ติปิ ปาโฐฯ สุยเตติ สุโตฯ สุ อภิสเว, สุณาตีติ วา สุโต, โต, สุ สวเนฯ ตนุมฺหา ชาโต ตนุโช, ตนโย จ, โย, ตโนติ มุทนฺติ วา ตนโย, อโยฯ สูยเตติ สูนุ, กมฺมนิ นุ, สู ปสเวฯ

ปุตฺตาทโย สูนุปริยนฺตา ธีตริ วตฺตมานา อิตฺถิยํ วตฺตนฺติฯ ทุหิตา, ธีตา จ สทา นาริยเมวฯ ทุห ปปูรเณ, ราตุ, โอตฺตาภาโว, อิการาคโม จฯ ธา ธารเณ, ราตุ, อาสฺสีฯ ปุตฺตาทโย จ เต สามญฺเญเนว กุณฺฑโคลกาทีนํ วาจกาฯ สวณฺณายํ ตุ อูฒายํ สชาโต สยํ ชนิโต สุโต โอรโส นามฯ สชาตสทฺเทน กุณฺฑกโคลกขตฺตาทิพฺยวจฺเฉโทฯ ชีวติ ภตฺตริ ชารโช สุโต กุณฺฑาโขฺยฯ มเต ภตฺตริ ชารโช โคลกาโขฺยฯ อริยาสุทฺทโช สุโต ขตฺตา นาม [ขตฺตา อริยาสุทฺทานํ (อมร ๒๐.)]ฯ อาทินา มาคธาทีนํ คหณํฯ วุตฺตญฺหิ –

‘‘อมเต ชารโช กุณฺโฑ,

มเต ภตฺตริ โคลโก’’ติ [อมร ๑๖.๓๖]

‘‘มาคโธ สุทฺทขตฺตาโช’’ติ [อภิธานุ ๕๐๓ คาถา] จฯ

อุรสา มนสา นิมฺมิโต, อุรสทฺทา ตติยนฺตา นิมฺมิตตฺเถ โณ, นิวิฎฺฐตฺตา เตน นิมฺมิโตติ วุจฺจติฯ อุรสิ ภโวติ วา โอรโสฯ

 

๒๔๒. จตุกฺกํปติปตินีนํ ยุเค, ‘‘ทารา ปุเม พหุตฺเต จ, ทํ กลตฺเร นปุํสเก’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๓๘] อมรมาลา, ชํสทฺโท ตฺวพฺยโย ทารวจโนฯ ตสฺมา ‘‘ชมฺปติ, ทมฺปตี’’ติปิ ภวิตพฺพํ, อิธ ปน กจฺจายนมเตโนทาหฎาฯ ชายา จ ปติ จ ชายาปติฯ อิตรีตรโยคทฺวนฺโทฯ ชายา จ ปติ จ ชานิปติ, ตถา ชายมฺปติอาทโย, ชายาสทฺทสฺส ปติมฺหิ ปเร ชานิ, ตุทญฺจ, ชายญฺจ ยทาทินาฯ

ติกํ นปุํสเกฯ วิคโต ราคสฺสโว ยสฺมา วสฺสวโรฯ สุ สวเน, อโรฯ ปณ พฺยวหาเร, โฑ, ปฑิ ลิงฺคเวกเลฺย วา, ภูวาทิฯ น อิตฺถี น ปุมา นปุํสกํ, นิรุตฺตินเยน อิตฺถิปุมานํ ปุํสกภาโว, นสฺส จ ปกติฯ ตติยาปกติ, สณฺโฑ, กลีพนฺติปิ ตสฺส นามานิฯ ตติยา ปกติ ตติยปฺปกาโร, สมชาติเก อิตฺถิปุริเส อเปกฺขิตฺวา ตติยตฺตํ ปการสฺสฯ ปฐมา หิ ปกติ อิตฺถี, ทุติยา ปกติ ปุริโส, อิตรปกติ ตติยา ปกติฯ

 

๒๔๓. ฉกฺกํ ญาติมตฺเต, พนฺธุเยว พนฺธโว, , อุสฺสาโวฯ พนฺธตีติ พนฺธุ, อุฯ สสฺส อตฺตโน ชโน สชโนฯ สมานํ โคตฺตํ กุลํ อสฺสาติ สโคตฺโต, สมานสฺส สภาโวฯ ญา อวโพธเน, กมฺเมติ, ญาติเยว ญาตโก, อตฺตํ, สกตฺเถ โก จฯ สุสทฺโทปฺยตฺร [สฺว (อมร ๑๖.๓๖)]

ทฺวยํ สตฺตปุริสาวธิเกสุ นิกฎญาตีสุฯ โลหิเตน สมฺพนฺโธ สาโลหิโต, สมฺพนฺธสฺส สาเทโส, ปุพฺพนิปาโต จ, สมานํ ปิณฺฑทานํ ยสฺส สปิณฺโฑ, สนาภโยปฺยตฺร [นาภิ สตฺตปุริสาวธิกกุเล (จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๓๓)]ฯ ติกํ ปิตริฯ ตา ปาลเน, โต กตฺตริฯ ชนยตีติ ชนโก, ณฺวุฯ ปา รกฺขเณ, ริตุ, อสฺสิตฺตํฯ

 

๒๔๔. ฉกฺกํ มาตริฯ อม ปูชายํ, กมฺมนิ โม, โพ จ, อมฺมา, อมฺพาฯ ชนยตีติ ชนนี, ยุ, นทาทิฯ มาน ปูชายํ, ปุตฺตํ มาเนตีติ มาตา, ราตุ, ปาตีติ วา มาตา, ปาติสฺส โมฯ ชเนตีติ ชเนตฺติ,ติฯ ชเนตีติ ชนิกา, ณฺวุ, อิตฺตํฯ

อปฺปธานภูตา มาตา อุปมาตา, กุมาเร ธาเรตีติ ธาติฯ ธา ธารเณ,ติฯ ชายาย ภริยาย ภาติโก กนิฏฺโฐ จ เชฏฺโฐ จ สาโล นาม, สสฺส อตฺตโน เอสา สา, ภริยา, ตสฺสา ภาตา สาโล, ชายาย ภาตริ อโลฯ สร คติจินฺตาหึสาสุ วา, โณ, ลตฺตํ, สาล วิตกฺเก วา, จุราทิฯ

 

๒๔๕. สามิโน ภตฺตุ ภคินี นนนฺทา นาม, น นนฺทตีติ นนนฺทา, อตฺตาภาโว นสฺส วิภาสาธิการาฯ นนฺท สมิทฺธิยํ, ภูวาทิฯ

ทฺวยํ อยฺยิกายํฯ มาตุยา มาตา มาตามหีฯ ปิตูนํ ปิตริ จ มาตริ จ อามหํ ยทาทินา, นทาทิฯ อรห ปูชายํ, ณฺวุ, รหสฺส โย, อย คติมฺหิ วา, ณฺวุ, อยฺยิกาฯ

มาตุยา ภาตา มาตุโล นาม, มาตุยา ภาตา มาตุโล, มาตุ ภาตริ อุลปจฺจโยฯ อสฺส มาตุลสฺส ปชาปติ ชายา มาตุลานี นาม, มาตุลสฺส ภริยา มาตุลานี, มาตุลภริยายํ อาโน, นทาทิ, อถ วา มาตุลสฺส เอสา มาตุลานี, อี, อสฺส อาโนฯ

 

๒๔๖. ชายาปตีนํ ทฺวินฺนํ ชนนี มาตา สสฺสุ วุตฺตา, สส คติหึสาปาเนสุฯ ตปฺปิตา เตสํ ชายาปตีนํ ปิตา ปน สสุโร นาม, สสธาตุมฺหา อุโรฯ ภคินิยา ปุตฺโต ปน ภาคิเนยฺโย นาม, ภคินิยา อปจฺจํ ภาคิเนยฺโย, เณยฺโยฯ

 

๒๔๗. ทฺวยํ สุตสฺส, สุตาย จ ปุตฺเตสุฯ นห พนฺธเน, ริตุ, นี นเย วาฯ ปุตฺตสฺส ปุตฺโต ปปุตฺโต, ตฺตโลโป, อุสฺสตฺตญฺจฯ สามิภาตา เทวโร นาม, อถ วา สามิภาตา กนิฏฺโฐ สามิโน ภาตา เทวโร นามฯ เชฏฺโฐ ตุ สสุโร เอโวจฺจเตฯ ทิวุ กีฬายํ, อโรฯ

ทฺวยํ ธีตุปติมฺหิฯ ชน ชนเน, ริตุ, อสฺสาตฺตํ, นสฺส มาเทโส จฯ ทฺวยํ ปิตุปิตริฯ ปิตุโน ปิตา ปิตามโหฯ

 

๒๔๘. หุสานฺตานิ ปเทน ปเทน นามานิฯ มาตุยา ภคินี มาตุจฺฉา, จฺโฉฯ ปิตุโน ภคินี ปิตุจฺฉา, ปิตุภคินี ปิตุจฺฉา ภเวตฺยตฺโถฯ

ปิตามหสทฺโท น เกวลํ ชนกปิตรเมว วทติ, อถ โข ชนกปิตุปิตาทโยปีติ เอตฺถาปิ ‘‘ปปิตามโห’’ อิจฺจุทาหโฎฯ ปิตุโน อยฺยโก ปยฺยโก, ตุโลโปฯ สุ สวเน, ณฺหาฯ ณิสมฺหิ สุณิสาฯ สมฺหิ หุสา, หตฺตํฯ สพฺพตฺร ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อาฯ

 

๒๔๙. จตุกฺกํ เอโกทเร ภาตริฯ สมาโนทเร ฐิโต โสทริโย, สมานสฺส โสฯ สมาโน คพฺโภ สคพฺโภ, ตตฺร ภโว สคพฺโภ, โณฯ สมาโนทเร ชาโต โสทโรฯ สมาโนทเร ชาโต สหโชฯ สหสทฺโท ตุลฺยวจโนฯ

มาตาปิตู เต ทฺเว ชนา ปิตโร วุจฺจนฺเตฯ อุภินฺนมฺปิ ชนกพฺยปฺปเทสนิยตตฺตา อเภทวจนิจฺฉายํ ปิตุตฺตมตฺเถวฯ นนฺวเภทา ชาติ, ตสฺสา โจภยตฺร สตฺตาเทกตฺตํ, น จ ชาติยา ลิงฺคสงฺขฺยา ภวนฺติ, อทพฺพตฺตา พหุวจนํ น สิยาติ? เนส โทโส, น หิ ชาติปทตฺถิกสฺส น ทพฺพํ, ทพฺพปทตฺถิกสฺส วา น ชาตีติฯ กินฺตุภเยสํปฺยุภยปทตฺโถ อิหาตฺถวิเสโสฯ ชาติปทตฺถิกสฺส ชาติ ปธานภูตา ทพฺพํ คุณภูตํ, ทพฺพปทตฺถิกสฺส ตุ วิปริยโย, ตตฺร ชาติวจนิจฺฉายํ ทพฺเพ วิย ลิงฺคสงฺขฺยา วตฺตพฺพา, ตสฺส จ พหุตฺตา พหุวจนํฯ ปุพฺเพ วิยาเภทวจนิจฺฉายํ ปุตฺโต จ ธีตา จ ปุตฺตา วุจฺจนฺเต, ชญฺญตฺตญฺหิ ปุตฺตพฺยปเทสนิยตํ ธีตริปฺยตฺถิ, วิปริยเย ตุ น ภวตฺยนภิธานโตฯ เภทวจนิจฺฉายํ ปุตฺตธีตโรติ ภวติฯ

 

๒๕๐. สสฺสุ จ สสุโร จ สสุราติ วุจฺจนฺเตฯ ตทปจฺโจหนสมฺพนฺธินิพนฺธนา หิ พฺยปฺปเทโส สสฺสุยมฺปิ ฐิโตฯ เภทวจนิจฺฉายํ ตุ ปุพฺเพ วิย ปจฺจตฺถํ สทฺทนิเวโสฯ ภาตา จ ภคินี จ ภาตโร วุจฺจนฺเตฯ เอกคพฺโภสิตตฺตํ ภาตุพฺยปฺปเทสนิยตํ ภคินิยํปฺยตฺถิฯ ตโต เอกคพฺโภสิตตฺตสฺสาเภทวจนิจฺฉายํ อุโภ ภาตโร วุจฺจนฺเตฯ เอตฺถ จ สพฺพตฺราปิ วิรูเปกเสโส ทฎฺฐพฺโพฯ ทุวิโธ หิ เอกเสโส สรูปาสรูปวเสนฯ ตตฺร สรูเปกเสเส พหุวจนเมว, อิตรตฺร ปน ทฺวิวจนํ, ยถา ปุริโส จ ปุริโส จ ปุริสา, นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปํ, มาตา จ ปิตา จ ปิตโรติฯ

พาลฺยโยพฺพนวุฑฺฒตฺตานิ ตีณิ วยานิฯ ตตฺร ติกํ พาเลฺยฯ ทฺวยํ โยพฺพเนฯ พาลสฺส ภาโว พาลตฺตํ, ตฺตํฯ ตาปจฺจเย พาลตาฯ ณฺยมฺหิ พาลฺยํ, อถ วา พล ปาณเน, พลนฺติ อสฺสสิตปสฺสสิตมตฺเตน ปณนฺตีติ พาลา, พลฺยนฺเต สํวรียนฺเตติ วา พาลา, พล สํวรเณฯ เตสํ ภาโว พาลตฺตาทิฯ ยุวสฺส ภาโว โยพฺพญฺญํ, โยพฺพนญฺจ, ภาเว ณฺโย, โณ จ, อถ วา ยุ มิสฺสเน, ยุ, อุสฺส อุวาเทโส, วุทฺธิฯ เตสํ ภาโว โยพฺพญฺญาทิฯ

 

๒๕๑. เย ชรากตา สุกฺกา เกสาทโย, เต ปลิตํ นาม สิยุํ, เตสํ วา ยํ สุกฺกตฺตํ, ตํ ปลิตํ นามฯ ปจ ปาเก, อิโต, จสฺส ลตฺตญฺจฯ

ทฺวยํ วลิปลิตาทิมติ กายปริปาเกฯ ชียนฺติ วุฑฺฒา ภวนฺติ อสฺสํ ชรา, ชร วโยหานิมฺหิ, ชรา เอว ชรตา, สกตฺเถ ตาปจฺจโยฯ วิสฺสสาติปิ ชราย นามํฯ วิเสเสน สํสเต อโธ ปาตยตีติ วิสฺสสาฯ สํสติ’รยํ ปมาทตฺโถ, อวสํสนตฺโถ จ, อิห อวสํสนตฺโถ, นิคฺคหีตโลโป, ทฺวิตฺตญฺจฯ

พาลฺยโยพฺพนวุฑฺฒตฺตานิ ปุพฺเพ วุตฺตานิฯ อิทานิ ตพฺพตินามานฺยาหฯ ตตฺร อทฺธํ ฉาปสามญฺเญฯ ปุถ, ปถ วิตฺถาเร, อุโก, ปุถุโก, ปล คมเน, ณฺวุ, อสฺสิตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจ, ปิลฺลโกฯ ฉุป สมฺผสฺเส, อุสฺสาตฺตํ, ฉาโปฯ กุมาร กีฬายํ, กุมาโรฯ พล ปาณเน, โณ, พาโล, ปู ปวเน, โต, สกตฺเถ โก, โปตโก, อิตฺถิยํ โปตกีฯ โปโต, สาโว, สาวโก, อพฺภโก, ฑิมฺโภ, สุสุโก, สุสุอิจฺจาทีนิปิ ฉาปสามญฺญตฺถานิฯ

 

๒๕๒. พาลสามญฺญวาจกานิ ทสฺเสตฺวา วิเสสพาลนามานิ ทสฺเสตุมาห ‘‘อถุ’’จฺจาทิฯ อุตฺตาโน, อุตฺตานํ วา สยตีติ อุตฺตานสโยฯ กปจฺจเย อุตฺตานเสยฺยโกฯ ถนํ ปิวตีติ ถนโป, ฑิมฺภสทฺโทปฺยตฺรฯ

 

๒๕๓. สตฺตกํ ตรุเณฯ

อาโสฬสา ภเว พาโล, ตรุโณ ตุ ตโต ภเว;

วุทฺโธ ตุ สตฺตตฺยายุมฺหา, ตีณิ วยานิ ลกฺขเยฯ

ตร ตรเณ, อุโณฯ วยสิ โยพฺพเน ติฎฺฐตีติ วยฏฺโฐ, โต, ‘‘วโย พาลฺยาทิ ปกฺขี จ, โยพฺพนญฺจ วโย กฺวจี’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๔๒] รุทฺโท, ทห ภสฺมีกรเณ, อโร, ยุ มิสฺสเน, , อุวาเทโส, สิสฺสากาโรฯ สส ปฺลุตคติมฺหิ, อุ, อสฺสุตฺตํ, สุสุ, ตรุณสฺส วา ปาฎิปทิกสฺส สุสฺวาเทโสฯ มนุโน อปจฺจํ มานโว, วณฺณวิกาโร, นสฺส ณตฺตํ, มาณโวฯ กุจฺฉายํ กปจฺจโย, มาณวโกติ สิทฺธํฯ วุตฺตญฺจ –

‘‘อปจฺเจ กุจฺฉิเต มูเฬฺห, มนุโตสฺสคฺคิโก มโต’’ติ [มหาภาสฺส ๔..๑๖๑] ทร วิทารเณ, ณฺวุฯ

ทฺวยํ สุขวฑฺฒิเต กุมาเร, สุโข กุมาโร สุกุมาโร, ขโลโป, สุเขน เอธติ วทฺธตีติ สุเขธิโตฯ ‘‘สุโขจิโต’’ติปิ ปาโฐ, สุขํ อุจิตํ สมฺปิณฺฑิตํ เอตฺถาติ สุโขจิโต, อุจ สมวาเยฯ

 

๒๕๔-๒๕๕. ทฺวิปาเทน วุฑฺฒสฺส นามานิฯ อายุมหตฺตํ ลาตีติ มหลฺลโก, ณฺวุ, ทฺวิตฺตํฯ วฑฺฒ วฑฺฒเน, กตฺตริ โต, ตสฺส โฒ, ฑฺฒสฺส โฑ, อสฺสุตฺตํ, ธา คตินิวตฺติยํ, อิโร, ธสฺส ถตฺตํ, อิสฺส เอตฺตํฯ ชร วโยหานิมฺหิ, กตฺตริ โต, ตสฺส อินฺนาเทโส, ธาตฺวนฺตโลโป, ณตฺตญฺจ, ชิณฺโณ, สกตฺเถ กมฺหิ ชิณฺณโกฯ ปกตํ วโย โยพฺพนมสฺสาติ ปวโยติปิ วุฑฺฒสฺส นามํฯ

วลินนฺตานิ ปาเทน นามานิฯ ตตฺร ติกํ เชฎฺฐภาตริฯ อคฺเค ปุเร กาเล, ปุพฺเพ จ กาเล ชายตีติ อคฺคโช, ปุพฺพโช จฯ อยญฺจ วุโฑฺฒ อยญฺจ วุโฑฺฒ, อยมิเมสํ วิเสเสน วุโฑฺฒติ เชฏฺโฐ, วุฑฺฒสทฺทา อิฎฺฐปจฺจโย, ‘‘วุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสู’’ติ วุฑฺฒสฺส โชฯ อโลเป ปรสฺสาสวณฺณตฺตํฯ

ติกํ ปจฺฉาชาเต ภาตริฯ อยญฺจ ยุวา อยญฺจ ยุวา, อยมิเมสํ วิเสเสน ยุวาติ กนิฏฺโฐ, กนิโย [กณิฏฺโฐ กณิโย (.)] จฯ อิยิฏฺเฐสุ ยุวสทฺทสฺส กนาเทโส [กณาเทโส (.)]ฯ อนุ ปจฺฉากาเล ชาโต อนุโชฯ ชฆญฺเญ ปจฺฉากาเล ชาโต ชฆญฺญโชฯ อปรสฺมึ ปจฺฉากาเล ชาโต อปรโชติ ทฺเวปฺยตฺรฯ

วลิ สิถิลํ ตโจ จมฺมํ ยสฺส วลิตฺตโจ, ทฺวิตฺตํฯ วลิ จมฺมเมตสฺสตฺถีติ วลิโน, อิโนฯ อุตฺตานสยาทโย วลินนฺตา วาจฺจลิงฺคตฺตา ตีสุ ลิงฺเคสุ วตฺตนฺติ, ยถา – อุตฺตานสโย พาโล, อุตฺตานสยา กุมารี, อุตฺตานสยํ นปุํสกํฯ

 

๒๕๖. ปญฺจกํ มตฺถเกฯ สิ สเย, โส, ทีโฆ จ, องฺเคสุ อุตฺตมงฺคตฺตา อุตฺตมงฺคํ, อุตฺตโม จ ตํ องฺคญฺจาติปิ อุตฺตมงฺคํฯ สีสญฺจ อุตฺตมงฺคญฺจ สีโสตฺตมงฺคานิฯ สิ เสวายํ, โร, เสวนฺติ เอเตนาติ สิโรฯ มุท โตเส, โธฯ สิสฺสากาโรฯ มส อามสเน, ตฺโถ, สกตฺเถ โก จ, มสิ ปริมาเณ วาฯ

ปชฺชทฺธํ เกเสฯ เก มตฺถเก เสติ ติฎฺฐตีติ เกโสฯ สตฺตมิยาโลโป, กติ เฉทเน, อโล, อสฺสุตฺตํฯ วล สํวรเณ, กมฺมนิ ณปจฺจโย, วาโลฯ อุตฺตมงฺเค สีเส รุหตีติ อุตฺตมงฺครุโหฯ มุทฺธนิ ชายตีติ มุทฺธโชฯ วาโล จ อุตฺตมงฺครุโห จ มุทฺธโช เจติ อิตรีตรโยคทฺวนฺโทฯ จิกุโร, กโจติปฺยตฺรฯ จิ จยเน, กุร สทฺเท, อเนกตฺถตฺตา เฉทเนฯ วฑฺฒมาโน จิกรียเตติ จิกุโร, กจ พนฺธเน, อฯ

 

๒๕๗. กุสุมคพฺภา เกสา เกสจูฬา มุตฺติกาทินา พหิ สํยตา สนฺถตา ธมฺมิโล นามฯ เอกโต กตฺวา ธรียติ พนฺธียตีติ ธมฺมิโล, กมฺมนิ อิโลฯ ธมฺเมน นานาเทสิยมนุสฺสานํ สมาจาเรน อิลตีติ วา ธมฺมิโล, อิล คมเนฯ

ทฺวยํ กุมารานํ สิขาปญฺจเก, จูฬตฺตเยติ เกจิฯ กากานํ ปกฺขสณฺฐานตฺตา กากปกฺโขฯ สิขา เอว สิขณฺฑโก, สกตฺเถ โกฯ สิขาสิขณฺฑสทฺทานมเภทตฺตาเยว หิ ‘‘สิขณฺฑี, สิขี จา’’ติ โมโร วุตฺโตฯ

ปาโส, หตฺโถ จ อิเม ทฺเว เกสจเย เกสปริยายโต ปเร หุตฺวา เกสานํ กลาเป วตฺตนฺติ, น เกวลา, ยถา – เกสปาโส เกสหตฺโถ อิจฺจาทิฯ ปา รกฺขเณ, ปาติ รกฺขติ อวยเวติ ปาโส, โส, ปส พนฺธเนติ เกจิ, โณฯ หน คติยํ, อวยวา นิหนนฺติ เอตฺถาติ หตฺโถ, โถ, ปกฺโขปฺยตฺรฯ

ตาปสานํ วตีนํ ตหึ เกสจเย ชฎาสทฺโท วุจฺจติ, ชฎ ชฎเน, ชฎ สงฺฆาเต วา, ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติ อฯ

 

๒๕๘. โปสิตภตฺตาทีหิ ยา พนฺฌเต, ตตฺร เวณี, ปเวณี จฯ วี ปชเน, ปชนํ คพฺภวิโมกฺโข, วี ตนฺตสนฺตาเน วา, ณีฯ ปกฺเข ปเวณีฯ

ทฺวยํ สีสมชฺฌฎฺฐจูฬายํฯ จูฬ สญฺโจทเน, จูฬ หาวกรเณ วา, อฯ สิขา วุตฺตาฯ เกสปาสีปฺยตฺร, นทาทิฯ

นารีนํ เกสมชฺฌมฺหิ ปทฺธติ อุชุคตมคฺโค สีมนฺโตติ มโต กถิโตฯ สีมสฺส อนฺโต สีมนฺโต, สี สเย วา, อนฺโต, มชฺเฌ มการวณฺณาคโมฯ

 

๒๕๙. ติกํ โลเมฯ ลู เฉทเน, วฑฺฒมานํ ลูยเตติ โลมํ, โมฯ ตนุมฺหิ รุหตีติ ตนุรุหํ, อฯ รุห ชนเน, รูห ปาตุภาเว วา, โม, หโลโป, โอตฺตญฺจ, ลู เฉทเน วา, โม, ลสฺส รตฺตํ, โรมํฯ อกฺขิมฺหิ ชาตํ โลมํ ปมฺหํ, ปขุมญฺโจจฺจเตฯ ปมิโนติ เตนาติ ปมฺหํ, ปปุพฺโพ มา ปริมาเณ, หปจฺจโยฯ อกฺขิโน ปกฺขทฺวเย ชาตํ ปขุมํ, อุโม, กโลโป จฯ

ปุมมุเข ปุริสานํ มุเข วุตฺตํ [ปวุฎฺฐํ (.)] โลมํ มสฺสุ นาม, มส อามสเน, สุ, มสฺสุฯ

ติกํ ภมุมฺหิฯ ภม อนวฎฺฐาเน, อู, มโลโป, ภูฯ อุมฺหิ ภมุ, กปจฺจเย ภมุโกฯ ภมุกสหจรณโต ภมุ ปุลฺลิงฺโคฯ

 

๒๖๐. ติกํ เนตฺโตทเกฯ ขิป เปรเณ, โป, อิสฺสตฺตํฯ เนตฺเต ชาตํ ชลํ เนตฺตชลํฯ อส อโธปตเน, สุ, อสฺสุฯ เนตฺตชลญฺจ อสฺสุ จาติ ทฺวนฺโทฯ อสฺสุ นปุํสเกฯ

ทฺวยํ อกฺขิปุตฺตลิกายํฯ เนตฺเต ทิสฺสมานา ตารา เนตฺตตาราฯ กญฺญาสทฺทโต ตทฺธิโต อปจฺจโย, กญฺญาสทฺทสฺส กนีนาเทโส, อิตฺถิกตาการปเร เก ปุพฺโพ อกาโร อิการมาปชฺชเต [กาตนฺต ๒..๖๕], กนีนิกาฯ ตารกาปฺยตฺรฯ

ฉกฺกํ มุขวิวเร, กวโย ปน ตทุปลกฺขิเตปิ สมุทาเย ยุชฺชนฺเตฯ วท วิยตฺติยํ วาจายํ, กรเณ ยุฯ มุ พนฺธเน, โข, โอตฺตาภาโว นิปาตนา, มุขํฯ สพฺพธรกเต ปน ขญฺญเตติ ธาตุนา มุขนฺติ นิปาติตํ, ขนุ อวทารเณฯ ตุฑิ โตฑเน, อฯ ตนุ วิตฺถาเร วา, โฑ, อสฺสุตฺตํฯ วทติ เตนาติ วตฺตํ, โต, วุจฺจเต อเนนาติ วา วตฺตํฯ วท วิยตฺติยํ วาจายํ, โตฯ ลป วจเน, กรเณ ยุฯ อานนฺติ อสนฺติ อเนนาติ อานนํ, อน ปาณเน, ยุฯ อสฺสํปฺยตฺรฯ อส ภกฺขเนฯ กรเณ โสฯ

 

๒๖๑. อฑฺฒํ ทนฺเตฯ ทฺวีสุ ฐาเนสุ ทฺวิกฺขตฺตุํ วา ชายเตติ ทฺวิโชฯ ลปเน มุเข ชายตีติ ลปนโชฯ ทา อวขณฺฑเน, ทายติ ภกฺขมเนนาติ ทนฺโต, อนฺโต, ทส อทเน วา, ทสนฺติ โภชฺชมเนนาติ ทนฺโต, อนฺโต, ธาตฺวนฺตโลโปฯ ทมุ ทมเน วา, โตฯ ทํส ทํสเน, ทํสเต วิลิขฺยเต ภกฺขมเนนาติ ทํสโน, ยุฯ รท วิเลขเน, ยุ, รทโนฯ อมฺหิ รโทฯ

ทนฺตเภทสฺมึ ทนฺตวิเสเส ทาฐาสทฺโทฯ อิตฺถิลิงฺโคยํฯ ทํสธาตุโต โฐ, ทํสิสฺส จ ทา, ทาฐา, มุทฺธชทุติโยยํฯ อกฺขิโกฎีสุ วามทกฺขิณเนตฺตานํ อนฺเตสุ อปางฺโค วตฺตติ, สรีรงฺคสงฺขาตสฺส กณฺณสฺส อป สมีปํ อปางฺโคฯ

 

๒๖๒. จตุกฺกํ โอฏฺเฐฯ ทนฺเต อาวรติ ฉาทยตีติ ทนฺตาวรณํฯ อุส ทาเห, โต, ‘‘สาทิสนฺตปุจฺฉภนฺชหํสาทีหิ ฏฺโฐ’’ติ สหาทิพฺยญฺชเนน ฏฺโฐ, โอตฺตทฺวิตฺตานิ, โอฏฺโฐฯ คทฺรเภปฺยยํฯ อถ วา อุส ทาเห, ฏฺโฐ, โอตฺตทฺวิตฺตาทิ, อุภยตฺราปิ มุทฺธชทุติโย, อีสํ กิญฺจิ กาลํ ธาเรติ ภกฺขเมตฺถาติ อธโร, อีสตฺโถ หฺยตฺร อกาโรฯ

‘‘อ ปุเม มาธเว เญยฺโย, ปฎิเสเธ ตทพฺยยํ;

อีสตฺเถ จ วิรุทฺธตฺเถ, สทิสตฺเถ ปโยคโต’’ติฯ –

หิ เอกกฺขรโกเส วุตฺตํฯ ทสเน ทนฺเต ฉาทยตีติ ทสนจฺฉโทฯ เอตฺถ เกจิ อธรสทฺเทน เหฎฺฐิโมฎฺฐเมวาหุ, เตสํ วจนํ ‘‘เนตฺตนฺตาธรปาณิปาทยุคเลหิ’’จฺจาทีหิ มหากวิปโยเคหิ อสํสนฺทนโต น คเหตพฺพํฯ

ติกํ กโปเลฯ คฑิ วทเนกเทเส, , ธาตุปฺปกฺริยตฺถญฺหิ ธาตุปาฐวจนํ, สพฺพตฺราปฺเยวํฯ เกน ชเลน ปูริยเตติ กโปโล, อโล, กป อจฺฉาทเน วา, โอโล, กโปโล, นทาทิฯ คณฺฑีฯ อธรา อโธภาโค จุพุกํ นาม, จิพุกํปฺยตฺรฯ จิพุ โอลมฺพเก, ณฺวุ, อสฺสุตฺตํฯ

 

๒๖๓. ทฺวยํ คีวาย ปุโรภาเคฯ คล อทเน, กรเณ อ, คิล คิลเน วา, คิลติ อเนนาติ คโล, อิสฺสตฺตํฯ กณ สทฺทตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, โฐ, กณฺโฐ, มุทฺธชทุติโยยํฯ

ติกํ เอกตฺถํฯ คา สทฺเท, อีโวฯ กํ สีสํ ธรตีติ กนฺธราฯ สิรํ ธรตีติ สิโรธรา, สิโร ธิยฺยเต อสฺสนฺติ วา สิโรธรา, ธา คตินิวตฺติยํ, อโรฯ

สุวณฺณมโย อาลิงฺโค มุรชเภโท, เตน สนฺนิภา สทิสา ยา คีวา, สา กมฺพุคีวา มตา, มหาปุริสลกฺขณเมตํฯ อถ วา ยา คีวา ตีหิ เลขาหิ องฺกิตา ลกฺขิตา, สา กมฺพุคีวา มตา, มหาปุริสลกฺขณเมตญฺจฯ กมฺพุ วุจฺจติ สุวณฺณํ, กมฺพุมเยน อาลิงฺเคน สนฺนิภา คีวา กมฺพุคีวา, กมฺพ สํวรเณ, อุ, กมฺพุฯ

 

๒๖๔. ติกํ ขนฺเธฯ อน คติยํ, โสฯ ภุชานํ สิโร มตฺถกํ ภุชสิโรฯ กํ มตฺถกํ ทธาตีติ กนฺโธ, โส เอว ขนฺโธ กการสฺส ขการกรณวเสน, ขมติ ภารนฺติ วา ขนฺโธ, ขมุ สหเน, โต, ตสฺส โธ, มสฺส โน, นิคฺคหีตํ วา ฯ ตสฺสนฺธิ ตสฺส ขนฺธสฺส มชฺฌํ ชตฺตุ นาม, ยํ ขนฺธานํ มชฺเฌ ติฎฺฐติฯ ชน ชนเน, ชร วโยหานิมฺหิ วา, ตุ, ชตฺตุ, ตํ นปุํสกํฯ

ทฺวยํ พาหุมูเลฯ พาหูนํ ภุชานํ มูลํ พาหุมูลํฯ กจ พนฺธเน, โฉฯ อสฺส กจฺฉสฺส อโธภาคฎฺฐานํ ปสฺสํ วุจฺจติ, ทิส เปกฺขเน, อปจฺจโย, ทิสสฺส ปสฺสาเทโสฯ

 

๒๖๕. ติกํ พาหุมฺหิฯ วหติ อเนนาติ วาหุ, วาหุ เอว พาหุ, กุ [ณฺวาทิ ๖]ฯ ภุญฺชเต อเนนาติ ภุโชฯ ภุช ปาลนชฺโฌหาเรสุฯ พาหุ จ ภุโช เจติ ทฺวนฺโท, เอเต ทฺเว ทฺวีสุ, อิตฺถิยํ ภุชาฯ วหติ ยายาติ พาหาฯ อปโรสทฺโทปฺยตฺร [อ ปาโรสทฺโทปฺยตฺร (.), อ ปเวฎฺฐสทฺโทปฺยตฺร (?)]

ติกํ หตฺเถฯ หส หสเน, โถฯ หร หรเณ วาฯ นกฺขตฺเตปฺยยํฯ กร กรเณ, อฯ ปณ พฺยวหารถุตีสุ, อิฯ ปา รกฺขเน วา, ณิฯ กโร จ ปาณิ จ กรปาณโยฯ ปญฺจสาโข, สโยปฺยตฺรฯ

ปโกฎฺฐนฺโต หตฺถคณฺฐิ มณิพนฺโธ นามฯ ปโกฏฺโฐ นาม อามณิพนฺธํ กปฺปรสฺส อโธภาโคฯ มณิวิกติํ พนฺธติ เอตฺถาติ มณิพนฺโธฯ กุส อกฺโกเส, โฐ, ปโกฏฺโฐฯ

ทฺวยํ ภุชมชฺฌคณฺฐิมฺหิฯ กปุ หึสายํ, อโรฯ กุปฺปโรติปิ ปาโฐ, ตทา อสฺสุตฺตํฯ กปุ หึสายํ, โอณิ, กโปณิ, อิตฺถิยํฯ กโผณีปฺยตฺร, ตตฺถ ปสฺส ผตฺตํฯ

 

๒๖๖. ปาณิสฺส ปาณิตลสฺส สมฺพนฺธีนํ มณิพนฺธกนิฎฺฐานํ ทฺวินฺนํ อนฺตรํ พหิฎฺฐานํ กรโภ วุจฺจติ, เยน กุมารกา สตฺถํ กตฺวา อญฺญมญฺญํ ปหรนฺติ, กร หึสายํ, อโภ, กร กรเณ วาฯ

ทฺวยํ องฺคุลิมตฺเตฯ กรสฺส ปาณิสฺส สาขา กรสาขาฯ อคิ คตฺยตฺโถ, องฺค คมนตฺโถ วา, อุลิฯ อิตฺถิลิงฺโคยํ [(นทาทิ) (.)], องฺคุลิฯ

ตา องฺคุลิโย ปญฺจปฺปเภทา, ยถา – องฺคุฏฺโฐ ตชฺชนี มชฺฌิมา อนามิกา กนิฎฺฐา เจติ กมา สิยุํฯ องฺค คมนตฺโถ, อสฺสุตฺตํ, อคฺเค ปุเร ติฎฺฐตีติ วา องฺคุฏฺโฐ, นิคฺคหีตาคโม, อสฺสุตฺตญฺจฯ ตชฺช หึสายํ, ตชฺเชติ ยาย, สา ตชฺชนี, ยุ, นทาทิฯ มชฺเฌ ติฎฺฐตีติ มชฺฌิมาฯ นตฺถิ นามมสฺสาติ อนามิกา, สกตฺเถ โกฯ อติสเยน ขุทฺทกาติ กนิฎฺฐาฯ ยุวปฺปานํ กน, กณ วา อิยิฏฺเฐสุฯ

๒๖๗. ตชฺชนฺยาทีหิ ยุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ปสาริเต สติ ปเทสาทิกา จตสฺโส สญฺญา กมโต สิยุํ, ยถา – ตชฺชนียุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ปเทโสฯ ทิส เปกฺขเนฯ มชฺฌิมยุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต ตาโล, ตล ปติฎฺฐายํฯ อนามิกาสหิเต องฺคุฏฺเฐ ตเต โคกณฺโณ, โคกณฺณสทิสตฺตา, ตปฺปมาณตฺตา วา โคกณฺโณ, อถ วา โคกณฺโณ นาม เอโก มิควิเสโส, ตกฺกณฺณสทิสปฺปมาณตฺตา โคกณฺโณ, ตาโล จ โคกณฺโณ จ ตาลโคกณฺณาฯ ลิงฺคเภทา ‘‘ตาลโคกณฺณวิทตฺถี’’ติ น วุตฺตํ, กนิฎฺฐายุเต องฺคุฏฺเฐ ตเต วิทตฺถิ, วิตโนตีติ วิตตฺถิ, วิตตฺถิ เอว วิทตฺถิ, ตนุ วิตฺถาเร,ติ, ตสฺส โถฯ วิทตฺถิฯ ‘‘กมา ตโต’’ติปิ ปาโฐฯ

กุญฺจิโต สงฺโกจิโต ปาณิ ปสตาโขฺย, ปปุพฺโพ สร คติยํ, โตฯ ปมาณปฺปกรณโต วิตตญฺชลิเยวายํ กวีหิ อิจฺฉิโตฯ สมฺปุฎญฺชลิ ปนายํ, ปสาริตสหิตา [ปสาริตสหิตตฺตา (.)] ยสฺส องฺคุลิโย ภวนฺตีติฯ

กุญฺจิโต จ ตตงฺคุฏฺโฐ, สปตาโกติ สมฺมโต;

ปตาเกหิ ตุ หตฺเถหิ, สมฺปุฎญฺชลิ อิจฺฉิโตฯ

เทวตานํ ครูนญฺจ, ปิตูนญฺเจ’จฺฉิโต ปุเร;

อตฺถปฺปกรณาทีหิ, เภโท เญยฺโย ตหึ ตหึฯ

ยถา ชลญฺชลึ ททาติ, อญฺชลินา ปิวติ, เทโวยํ กตญฺชลิริติฯ ปุฎญฺชลิสฺส วา วกฺขมานตฺตา อิธ วิตตญฺชลิเยวฯ

 

๒๖๘. ติกํ สปฺปโกฏฺเฐ วิตตกเรฯ รมุ กีฬายํ, ตโน, มโลโป, รตนํ, มณิพุทฺธาทีสุ จฯ กุก อาทาเน, อุ , ทฺวิตฺตํฯ หส ธาตุมฺหา โถ, โต วา, หตฺโถ, หตฺถสหิตตฺตา วา ปโกฏฺโฐ หตฺโถฯ

ทฺวยํ สมฺปุฎญฺชลิมฺหิฯ กรมโย ปุโฎ กรปุโฎ, อญฺช พฺยตฺติคติกนฺตีสุ, อลิ, อญฺชลิฯ กรปุโฎ จ อญฺชลิ เจติ กรปุฎญฺชลีฯ

ทฺวยํ นเขฯ กเร ชายติ รุหตีติ กรโชฯ นตฺถิ ขํ อินฺทฺริยํ เอตฺถาติ นโข, สญฺญาสทฺทตฺตา น อตฺตํ, อวิสยตฺตา วาฯ ปุนพฺภโว, กรรุโห, นขโรติปิ นขสฺส นามานิฯ

ทฺวยํ ปุฎงฺคุลิกเรติขฺยาเต มุฎฺฐิมฺหิฯ ขฎ อิจฺฉายํ, ณฺวุ, ขท หึสายํ วา, ทสฺส โฎฯ มุ พนฺธเน,ติ, ตสฺส โฐ, ทฺวิตฺตํฯ

 

๒๖๙. ปสฺสทฺวยวิตฺถตา ปสฺสทฺวเยปิ วิตตา ปสาริตา สหกรา สปาณโย ทฺเว พาหู พฺยาโม นาม, พฺยามียเต อเนนาติ พฺยาโม, วิปุพฺโพ ยาม อญฺเฉฯ อุทฺธํ อุปริ ตตา วิตตา ภุชา จ โปโส จ เตสํ สมุทิตานํ ปมาณสทิสํ ปมาณํ ยสฺส ตสฺมึ อุทฺธนฺตตภุชโปสปฺปมาเณ โปริสสทฺโท วตฺตติฯ ภุชสทฺเทน สหกรา ภุชา คยฺหเต, เอกสฺส ปมาณสทฺทสฺส โลโป, ปุริสสฺส ปมาณํ โปริสํฯ ปุริสสทฺโท เจตฺถ สกรภุชปุริสํ วทติ, ตีสุ, ยถา – โปริสํ ชลํ, โปริโส หตฺถี, โปริสี ยฎฺฐิฯ

๒๗๐. ทฺวยํ อุรสิฯ อุส ทาเห, โร, สโลโป, อร คติมฺหิ วา, อสฺสุกาโรฯ หร หรเณ, โย, รสฺส โทฯ โกฬํ [โกฎฺฐ (.)] , ภุชนฺตรํ, วกฺโขติปิ อุโรนามานิฯ ติกํ อุโรเชฯ ตนุ วิตฺถาเร, ตโนติ อิจฺฉนฺติ ถโน, ตสฺส โถ, ถน เทวสทฺเท, ถน โจริเย วาฯ กุจ สงฺโกจเน, กุโจฯ ปโย ขีรํ ธาเรตีติ ปโยธโรฯ กุโจ จ ปโยธโร จาติ ทฺวนฺโทฯ

ถนคฺคสฺมึ ถนสฺส อคฺเค จูจุกํ, นปุํสเกฯ ‘‘จูจุโก โส กุจานน’’นฺติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๗๗] ตุ รตนโกโส, จุ จวเน, อุโก, ทฺวิตฺตํ, ทีโฆ จ, จูจุกํ, จนฺจุ คติยํ วา, อุโก, นโลโป, อสฺสูกาโร, จูจุกํฯ

ทฺวยํ ปิฏฺเฐ กายสฺส ปจฺฉาภาเคฯ ปิฎ สทฺทสงฺฆาเตสุ, โตฯ อิตรตฺร ติ, ปิสุ เสจเน วาฯ

 

๒๗๑. ติกํ ตนุมชฺเฌฯ มชฺเฌ ภโว มชฺโฌฯ ลค สงฺเค, อฯ มชฺเฌ ภวํ มชฺฌิมํฯ จตุกฺกํ อุทเรฯ กุส อกฺโกเส, ฉิ, สสฺส โจฯ คห อุปาทาเน, อนิ, อีมฺหิ คหณี, คพฺภํ คณฺหาติ ธาเรตีติ วา คหณี, คพฺภาสยสญฺญิโต มาตุกุจฺฉิปฺปเทโส, เตโชธาตุมฺหิ ปน ยถาภุตฺตาหารสฺส วิปาจนวเสน คณฺหนโต อฉฑฺฑนโต คหณีฯ อุปุพฺโพ ทร คมเนฯ อุทรติ อุทฺธํ คจฺฉติ วายุ ยตฺราติ อุทรํฯ คุ สทฺเท, อโภ, ทฺวิตฺตาทิ, คพฺโภฯ ปิจณฺฑ ชฐร ตุนฺทาปฺยตฺรฯ

กุจฺฉิสมฺภเว กุจฺฉิฏฺเฐ โกฏฺโฐ, อนฺโต จาติ อิเม ทฺเว วตฺตนฺติ, กุส อกฺโกเส, โต, โฐ วาฯ อม คมนตฺโถ, โตฯ

 

๒๗๒. จตุกฺกํ กฎิยํฯ หนธาตุมฺหา ยุ, หสฺส ทฺวิตฺตํ, หสฺส โช, หนสฺส โฆ จ, ชฆนํฯ นิจฺฉเยน ตมตีติ นิตมฺโพ, ตมุธาตุมฺหา โพฯ สู ปสเว, ณิฯ กฎ วสฺสาวรเณสุ, กฎฺยเต อาวรียเต วตฺถาทีหิ กฎิ, อิ, เอเต ทฺเว นาริยํฯ เอตฺถ จ ชฆนสทฺเทน อิตฺถิกฎิยา อคฺคภาโค, นิตมฺพสทฺเทน อิตฺถิกฎิยา ปจฺฉาภาโค, เสสทฺวเยน กฎิสามญฺญํ วุตฺตนฺติ ทฎฺฐพฺพํ, วุตฺตญฺจ ‘‘ปจฺฉา นิตมฺโพ ถีกฎฺยา, ชฆนํ ตุ ปุโร ภเว’’ติ [อมร ๑๖.๗๔]

 

๒๗๓. ลิงฺคนฺตํ ลิงฺคสามญฺเญฯ องฺเค สรีเร ชายตีติ องฺคชาตํ, องฺคสทฺโท สรีรวาจโก, องฺคเมตสฺสตฺถีติ กตฺวาฯ รหสิ ฐาเน ชาตํ องฺคํ รหสฺสงฺคํ, สตฺตมิยาโลโป, อิสฺสตฺตํ, สสฺส ทฺวิตฺตญฺจฯ วตฺเถน คุยฺหิตพฺพนฺติ วตฺถคุยฺหํฯ มิห เสจเน, กรเณ ยุ, มิหติ เรโตมุตฺตานิ เยนาติ เมหนํฯ นิปุพฺโพ มิห เสจเน, โต, นิมิตฺตํฯ อุตฺตมงฺคตฺตา วรงฺคํฯ วช คติยํ, อสฺสีกาโร, ปจฺจเยหิ วินา ชายตีติ วา พีชํ, วิรหตฺตโชตโก เหฺยตฺถ วิกาโรฯ ผล นิปฺผตฺติยํ, ผลติ เอเตน ปุตฺตนฺติ ผลํฯ ลิงฺคติ ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ วิภาคํ คจฺฉติ เยนาติ ลิงฺคํฯ ลิงฺค คมเน, ลีนํ อปากฎํ องฺคนฺติ วา ลิงฺคํฯ เอเตสุ พีชผลสทฺทา อณฺเฑปิ วตฺตนฺติฯ

ทฺวยํ ปุริสลิงฺคปสิพฺพเกฯ อม คมเน, โฑ, อณสทฺทตฺโถ วา, โฑ, อฑิ อณฺฑตฺเถ วา, โตฯ กุส อกฺโกเส, โณฯ อณฺฑสทฺโท เจตฺถ พีเชปิ, อณฺฑโกโสติ สมุทิตมฺปิ โกสสฺส นามํ, ‘‘กุกฺกุฎจฺฉาปกสฺเสว อณฺฑโกสมฺหา’’ติ [ปารา. ๑๓, ๑๔] หิ วุตฺตํ, อมรโกเสปิ [อมรโกเส ๑๖.๗๖] อณฺฑโกโสติ สมุทิเตเนว นามํ วุตฺตํฯ เอตฺถ จ อณฺฑสฺส พีชสฺส โกโส อณฺฑโกโสติ วิคฺคโห กาตพฺโพฯ

ทฺวยํ อิตฺถิยา องฺคชาเตฯ ยุ มิสฺสเน, อธิกรเณนิ, โยนิ, อิตฺถิยํ ปุเม จายํ, อิตฺถี จ ปุมา จ อิตฺถิปุมํ, ตสฺมึฯ ภชนฺติ อสฺมินฺติ ภคํฯ มารมนฺทิร มารกูปา จาตฺรฯ

 

๒๗๔-๒๗๕. ติกํ อิตฺถิปุริสานํ สมฺภเวฯ สุจิสฺส ปฎิปกฺโข อสุจิ, อิการนฺโต, ทฺวีสุ, สมฺภวลิงฺโค วาฯ สํปุพฺพา ภูธาตุมฺหา อฯ สก สามตฺถิยํ, โต, ตสฺส โก, อสฺสุตฺตํ, สุจ โสเก วา, โกฯ

ทฺวยํ วจฺจมคฺเคฯ ปุนนฺติ อเนนาติ ปายุฯ ปู ปวเน, อุ, อูสฺสาโย, ปย คมนตฺโถ วา, ปยติ วจฺจมเนนาติ ปายุ, กรเณ อุ, อยํ ปุริเส ปุลฺลิงฺเค วตฺตติฯ คุท กีฬายํ, อฯ อปานํปฺยตฺรฯ

อฎฺฐกํ วจฺเจฯ คูถ กรีโสสฺสคฺเค, คุป โคปเน วา, โถฯ กิร วิกิรเณ, อีโส, กรีสํฯ วร วรณสมฺภตฺตีสุ, โจ, คูถญฺจ กรีสญฺจ วจฺจญฺเจติ ทฺวนฺโท, ตานิ วิกปฺเปน ปุเม วตฺตนฺติ, นิจฺจํ นปุํสเก, ปุลฺลิงฺคตฺตํ เตสํ กตฺถจิเยว, สพฺพตฺร นปุํสกตฺตเมว พหุลนฺตฺยตฺโถฯ มล จลเน, , มล ธารเณ วาฯ สก สตฺติยํ, สสฺส โฉฯ อุจฺจารียเต ชหฺยเตติ อุจฺจาโร, อุปุพฺโพ จรธาตุ จชเน, อุกฺขิปเน จ วตฺตติฯ มิห เสจเน, โล, วณฺณวิปริยโย, ฬตฺตญฺจฯ อวกรียเตติ อุกฺกาโร, อวสฺสุตฺตํ, กิร วิกฺขิปเนฯ สมลํปฺยตฺรฯ สมุ อุปสเม, อโลฯ

ทฺวยํ มุตฺเตฯ สุ สวเน, สวนํ สนฺทนํ, จุราทิ, โณฯ มุจ โมจเน, โต, มุตฺต ปสฺสาเว วาฯ อุจฺจเต กถียเตฯ โคมุตฺเต ควํ สมฺพนฺธินิ มุตฺเต ปูติมุตฺตสทฺโท วตฺตติฯ อชฺช ปวตฺตมฺปิ หิ ตํ ทุคฺคนฺธภาเวน ปูติมุตฺตนฺเตฺวว วุจฺจติ, ยถา ‘‘ปูติกาโย’’ติฯ อสฺสาทีนํ มเล ฉกณสทฺโท, สก สตฺติยํ, ยุ, สสฺส โฉฯ

 

๒๗๖. นาภิยา อโธภาโค วตฺถิ นาม, โส ทฺวีสุฯ วตฺถิ มุตฺตปุฎํฯ ‘‘มุตฺตาสยปุโฎ วตฺถิ’’ริติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๗๓] รตนมาลาฯ วสติ มุตฺตเมตฺถาติ วตฺถิ, วส นิวาเส,ติ, ตสฺส โถ, ตฺถิปจฺจเยน วา สิทฺธํฯ อุจฺฉงฺคํ องฺกญฺจ อิเม ทฺเว อุโภ สทฺทา ปุเม วตฺตนฺติฯ อุสฺสชฺชติ เอตฺถาติ อุจฺฉงฺคํ, สช สงฺเค, สสฺส โฉ, ทฺวิตฺตํฯ องฺก คมนตฺโถ, , องฺโก, อถ วา องฺก ลกฺขเณ, , องฺโก, ‘‘อุจฺฉงฺคจิหเนสฺว’งฺโก’’ติ อมรโกเส [อมร โกเส ๒๓.]

ทฺวยํ ชาณูปริภาเคฯ อร คมเน, อุ, อสฺสูกาโรฯ สนฺช สงฺเค, อาสชฺชติ วตฺถมตฺราติ สตฺถิ, ถิฯ อูรุ จ สตฺถิ เจติ ทฺวนฺโท, นปุํสเกปิฯ

ติกํ ชาณุมฺหิ, อูรุโน ปพฺพํ คณฺฐิ อูรุปพฺพํฯ ชน ชนเน, ณุฯ ทฺวิตฺเต ชณฺณุฯ

 

๒๗๗. ทฺวยํ ปาทคณฺฐิมฺหิฯ คุป รกฺขเณ โผ, สกตฺเถ โกฯ ปาทสฺส คณฺฐิ ปาทคณฺฐิฯ ฆุฎิกาปฺยตฺรฯ ฆุฎ ปริวตฺตเน, ฆุฎฺยเต อเนเนติ ฆุฎิกา, ณฺวุฯ

ทฺวยํ ปาทสฺส ปจฺฉาภาเค โคปฺผกสฺสาโธ ภาเคฯ ปุเม ตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํฯ ปส พาธนผุสเนสุ,ติ, ตสฺส โณ, สสฺส โห, วณฺณวิปริยโย, ณิปจฺจเยน วา สิทฺธํฯ สการวณฺณาคเม วุทฺธิยญฺจ ปาสณฺหิฯ เอลิปฺยตฺร, อิล คติยํ, ติ, ตโลโปฯ

ทฺวยํ ปาทคฺเคฯ ปาทสฺส อคฺคํ ปาทคฺคํฯ ปกฎฺฐํ ปทํ ปปทนฺติ กมฺมธารโยฯ ‘‘ปปโท’’ติปิ ปาโฐฯ ติกํ ปาเทฯ ปท คติมฺหิ, โณ, ปชฺชเตติ ปาโทฯ ปชฺชเต คจฺฉตีติ, อฯ จรมฺหา กรเณ ยุ, จรณํ, อิทํ ปุเม วิกปฺเปน, นิจฺจํ นปุํสเกฯ องฺฆิปฺยตฺร, อหิ คติยํฯ อิ, หสฺส โฆฯ

 

๒๗๘. ทฺวยํ หตฺถาทฺยวยเวฯ องฺคิ คตฺยตฺโถ, อฯ อวปุพฺโพ ยุ มิสฺสเน, อฯ ปตีโก, อปฆโนปฺยตฺรฯ ปติปุพฺพา อิมฺหา โกฯ อปปุพฺพา หนิมฺหา อ, ฆนาเทโส จฯ

ทฺวยํ ปสฺสฎฺฐิมฺหิฯ ปา รกฺขเณ, สุ, ฬิการวณฺณาคโม, สกตฺเถ โก, ปสฺส โผฯ อฬาคเม ผาสุกาฯ ‘‘ปาสุฬิกา, ปาสุกา’’ติปิ ปาโฐฯ ผุส สมฺผสฺเสติปิ ธาตุ, ตทา อุปจฺจยาทิฯ

ทฺวยํ อฎฺฐิมตฺเตฯ อสุ เขปเน, อิ, สสฺส ฏฺโฐ, อฎฺฐิ, อิทํ ปณฺฑเก นปุํสเก วตฺตติฯ ธา ธารเณ, ตุ, อิตฺถีฯ กีกสํ, กุลฺลํปฺยตฺรฯ คลสฺส กณฺฐสฺส เหฎฺฐิมนฺเต ชาตมฎฺฐิ คลนฺตฎฺฐิฯ อก คมเน, โข, สกตฺเถ โกฯ

 

๒๗๙-๒๘๐. ทฺวยํ สิรโสฎฺฐิขณฺเฑฯ สมุทิเต ตุ กโรฎิ, อิตฺถี [อมร ๑๖.๖๙]ฯ กปุ สามตฺถิเย, อโร, กํ สีสํ ปาเลตีติ วา กปฺปโร, รสฺโส, ลสฺส รตฺตญฺจฯ กํ ปาลยตีติ , กมฺมาทิมฺหิ โณฯ ‘‘สิโรฎฺฐิมฺหิ กปาโล’ถี, ฆฎาทิสกเลปิเจ’’ติ รุทฺโท [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๖๘]ฯ กปาโล อถีติ [อนิตฺถีติ อตฺโถ] เฉโทฯ กปาลสทฺโท วิกปฺเปน ปุลฺลิงฺโคฯ กฑิ เฉเท, อโรฯ มหตี สิรา มหาสิรา, สิราติ จฯ สิ พนฺธเน, โรฯ

ติกํ สุสิรวตฺยํ วายุวหนฺตสิรายํฯ ติวิธา หิ กายสิรา เอกา วายุวหา, อปรา สุตฺตมิวาฎฺฐิพนฺธินี, อญฺญา อาหารวาหินี อนฺตขฺยาฯ ตตฺร ตติเยน ปฐมา, ปฐมทุติเยหิ ทุติยา จ ทีปิตา, ตติยา ปน ปรโต วกฺขติฯ นห พนฺธเน, อรุฯ สิ พนฺธเน, โรฯ ธม สทฺเท, ยุฯ นทาทิ, อนิ วา, ธมนีฯ

ตติยํ ทสฺเสตุมาห ‘‘รสคฺคสา’’ตฺยาทิฯ รสํ คสตีติ รสคฺคสา, คส อทเนฯ รสํ หรติ เนตีติ รสหรณี, ยุ, นทาทิฯ

ติกํ มํเสฯ มน ญาเณ, โสฯ มิส สทฺเท, อาปุพฺโพ อามสเน วาฯ ปิส อวยเว, โตฯ ปลลํ, กพฺพํปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ อาตปาทินา สุกฺขมํเสฯ ติลิงฺคกนฺตูติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํฯ วล, วลฺล สํวรเณ, อูโร, อิตฺถิยํ ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อา, วลฺลูราฯ อุทฺธํ ตตฺตํ อุตฺตตฺตํฯ ตป สนฺตาเป, โตฯ

 

๒๘๑. จตุกฺกํ โลหิเตฯ รุห ชนเน, โต, อิโต วาฯ รุนฺฌเต จมฺเมนาติ รุธิรํ, อิโรฯ โสณ วณฺเณ, โตฯ รญฺช ราเค, โตฯ อสํ, ขตชํปฺยตฺร [ขตา ชายเต (จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๖๔)]

ติกํ เขเฬฯ ลา อาทาเน, อโล, อิตฺถิยมา, ลล อิจฺฉายํ วา, อิตฺถิยมาฯ เขล คติยํ, อฯ ขล จลเน, สญฺจเย วา, โณ, ฬตฺตํ, ขํ วา อากาสํ อิลตีติ เขโฬฯ อิล คติยํ, กมฺมนิ โณ, อิล คติมฺหิ วา, , อิสฺเสฯ

ทฺวยํ ปิตฺเตฯ มา ปริมาเณ, ธุฯ มท อุมฺมาเท วา, ณุ, ทสฺส โธฯ มายูติ ปาเฐ มย คติยํ, ณุฯ มาธุมายุสทฺทา ทฺเว ปุริเส ปุลฺลิงฺเคฯ อปิทธาตีติ ปิตฺตํฯ อปิปุพฺโพ ธา ปิธาเน, โต, อโลโป, ภุชาทิ, ปิตฺตํ, นปุํสเกฯ

ทฺวยํ เสมฺเหฯ สิลิส สิเลสเน, จุราทิ, สิลิสฺยเต อตฺเรติ เสมฺโห, มน, ลิสสฺส โห, วณฺณวิปริยโยฯ อิตรตฺร อุโม, สิเลสุโมฯ กโผปฺยตฺร, เกน โตเยน ผาติ วุทฺธิ ยสฺส กโผ, เนรุตฺโตฯ

 

๒๘๒-๒๘๓. วิลีโน วิภูโต สฺเนโห วสาตฺยุจฺจเต, วส นิวาเส, อาฯ ทฺวยํ อวิลีนสฺเนเหฯ มิท สฺเนหเน, โณฯ วป พีชสนฺตาเน, , วปาฯ ‘‘วปา วิวรเมเทสู’’ติ นานตฺถสงฺคเห, อมรโกเส ปน เมทาทีนเมกตฺถตา ทีปิตา, วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘เมโท ตุ วปา วสา’’ติ [อมร ๑๖.๖๔]

ติกํ จนฺทนสุวณฺณาทฺยลงฺการกตสรีรโสภายํฯ กปุ สามตฺถิเย, อากปฺปนํ อากปฺโป, โณฯ ‘‘เนปจฺเฉ เคหมตฺเต จ, เวโส เวสฺยาคเหปิ [เวสฺสคเหปิ (.)] เจ’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๙๙] รภโสฯ วส กนฺติยํ, วิสิ พฺยาปเน วา, โณฯ นิสฺเสสโต ปถนํ ปขฺยานํ เนปจฺฉํ, ปถ ปขฺยาเน ฆฺยณฯ ปฎิกมฺมํ, ปสาธนํปฺยตฺรฯ

ฉกฺกํ หาราทฺยาภรเณฯ มฑิ ภูสายํ, กรเณ ยุฯ สาธ สํสิทฺธิยํ, ยุ, สาฐ สงฺขารคตีสุ วา, ปสาฐนํ, มุทฺธชทุติโยตฺรฯ ภูส อลงฺกาเร, กรเณเยว ยุฯ อาภริยฺยเต ตนฺติ อาภรณํ, ภร ภรเณ, กมฺมนิ ยุฯ อลํ วิภูสนํ กริยฺยเตเนเนติ อลงฺกาโร, โณฯ ปิฬนฺธ ภูสเน, กรเณ ยุฯ ปริกฺขาโรปฺยตฺร [ปริกโรปฺยตฺร (.)]

ทฺวยํ มกุเฎฯ กิร วิกิรเณ, อีโฎฯ มกิ มณฺฑเน, อุโฎฯ มุกุโฎติปิ ปาโฐ, เอเต ทฺเว อนิตฺถีฯ

ทฺวยํ มกุฎคฺคฏฺเฐ นายกมณิมฺหิฯ มกุฎจูฬายํ จุมฺพิตา มณิ จูฬามณิฯ มกุฎสิรสิ จุมฺพิตา มณิ สิโรมณิฯ

 

๒๘๔. ทฺวยํ อุณฺหีสปฏฺเฎฯ สิรโส เวฐนํ สิโรเวฐนํฯ อุปุพฺโพ นห พนฺธเน, อีโส, วณฺณวิกาโรฯ ยํ พหุกาลํ เทพฺยามนุสฺเสสฺวปิ ภวติ, ตตฺร กณฺณาภรเณ กุณฺฑลาทิทฺวยํฯ กุฑิ ทาเห, อโลฯ เวฐ เวฐเน, กณฺณสฺส เวฐนํ กณฺณเวฐนํ, มุทฺธชทุติโยยํฯ

ติกํ ตาฬกาเขฺย กณฺณาภรเณฯ กณฺณานํ ภูสนํ กณฺณิกา, กณฺณา ภูสเน พหุลลกฺขเณ ณิโกฯ กณฺณจฺฉทนํ ปูรติ เยน โส กณฺณปูโรฯ กณฺณสฺส วิภูสนํ กณฺณวิภูสนํ, กรเณ ยุฯ ตาลปตฺตํปฺยตฺรฯ

 

๒๘๕. ทฺวยํ คีวาภรเณฯ กณฺฐสฺส ภูสา กณฺฐภูสา, ถีฯ คีวายํ ภวํ คีเวยฺยํ, ภวตฺเถ เอยฺโย, คีวาย อาภรณํ วา คีเวยฺยํ, คีวโต อาภรเณ เอยฺโยฯ

ทฺวยํ มุตฺตาวลิยํฯ หรียเต มโน เยน หาโรฯ มุตฺตานํ อาวลิ ปนฺติ มุตฺตาวลิฯ หาราสทฺโทปฺยตฺรฯ

จตุกฺกํ ปโกฎฺฐาภรเณฯ ปโกฏฺโฐ นาม กปฺปรสฺสาโธภาโคฯ นี นเย, อุโร, อิยาเทโสฯ วล สํวรเณ, อโย, อนิตฺถี, นิยุโรปิฯ กฎ วสาวรณคตีสุ, ณฺวุฯ ปริ สมนฺตโต หรติ จิตฺตํ ยนฺติ ปริหารกํ, ณฺวุฯ อวาปโกปฺยตฺรฯ

 

๒๘๖-๒๘๗. ทฺวยํ มุตฺตาทิฆฎิตวลยวิกตฺยาภรเณฯ กา สทฺเท, กณปจฺจโย, กณ สทฺเท วา, ทฺวิตฺตํ, กงฺกณํ, กกิ คตฺยตฺเถ วา, ยุ, กกิ โลเลฺย วา, กงฺกติ เยนาติ กงฺกณํ, กรเณ ยุฯ กรสฺส ภูสา กรภูสา, ถีฯ

ทฺวยํ ขุทฺทฆณฺฎิกายํฯ กึ กุจฺฉิตํ กณตีติ กิงฺกณี, นทาทิฯ กิงฺกิณีติปิ ปาฐนฺตรํ, ตทา ยทาทิฯ ขุทฺทา เอว ฆณฺฎา ขุทฺทฆณฺฎิกา, สกตฺเถ โก, ฆฎ จลเนฯ

ทฺวยํ องฺคุลฺยาภรเณฯ องฺคุลิยํ ภวํ องฺคุลียกํ, อีโย, สกตฺเถ โก, องฺคุลีนมาภรณํ องฺคุลฺยาภรณํฯ อุมฺมิกาปฺยตฺรฯ ตเมวางฺคุลียกํ สากฺขรมกฺขรวนฺตํ ‘‘มุทฺทิกา, องฺคุลิมุทฺทา’’ติ โจจฺจเตฯ มุท โตเส, ณฺวุ, อา, มุทฺทิกา, ผลวิเสเสปฺยยํฯ องฺคุลิยํ ภวา มุทฺทา องฺคุลิมุทฺทาฯ

ทฺวยํ อิตฺถิกฎฺยาภรเณฯ รส สทฺเท, กตฺตริ ยุ, อา, รสนาฯ สาเยว อินีมฺหิ รสนีฯ ‘‘สาเร ธนิมฺหิ รสนํ, ชิวฺหายํ รสนา น โส’’ติ รุทฺโทฯ เมหนสฺส ขสฺส มาลา เมขลาติ นิรุตฺติ, เมหนินฺทฺริยสฺส มาลาตฺยตฺโถฯ กาญฺจี สตฺตกี, สารสนํปฺยตฺรฯ

เอกยฎฺฐิ ภเว กาญฺจี, เมขลา ตฺว’ฎฺฐยฎฺฐิกา;

รสนา โสฬสา เญยฺยา, กลาปา ปญฺจวีสติ [กลาโป ปญฺจวีสโก (จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๑๐๘)]

ติกํ โสวณฺเณ ปคณฺฑภูสเนฯ ปคณฺโฑ นาม กปฺปรสฺโสปริภาโคฯ เก สทฺเท, อุโร, ยาคโมฯ องฺค คมเนฯ โทฯ พาหุมูลสฺส, พาหุมูเล วา ภวํ วิภูสนํ พาหุมูลวิภูสนํฯ

 

๒๘๘. จตุกฺกํ อิตฺถิจรณวิภูสเนฯ องฺคทาการํ ปาทภูสนํ ปาทงฺคทํฯ มชิ สทฺทตฺโถ, อีโร, ปาเท กฎกํ ปาทกฎกํฯ อูนํ ปาทํ ปูเรตีติ นูปุโร, วณฺณวิปริยโยฯ ปาทกฎโก จ นูปุโร เจติ กฎกสทฺทสฺส ปุลฺลิงฺเคปิ ปวตฺตนโต ทฺวนฺทสมาโสฯ ตุลาโกฎิ, หํสโกปฺยตฺรฯ ตุล คติโกฎิเลฺยฯ กุฎิลโกฎิตฺตา ตุลาโกฎิ, ปุเมฯ หํสคติตฺตา หํสโกฯ

 

๒๘๙. มุขผุลฺลาทโย อลงฺการปฺปเภทา สิยุํฯ มุขผุลฺลํ นาม สุวณฺณมโย มุขาลงฺกาโร, มุเข ผุลฺลตีติ มุขผุลฺลํ, ผุลฺล วิกสเน, ทนฺตาทีสุ สุวณฺณมยาลงฺกาโรปิ มุขผุลฺลเมวฯ อุณฺณตํ สุวณฺณาทิรจิตํ นลาฎาภรณํ, อุปุพฺโพ นมุ นมเนฯ เอตฺถ จ มุขผุลฺลุณฺณตานํ วิเสสํ วิปริยเยนาปีติ วทนฺติฯ คาวีนํ ถนาการตฺตา คตฺถนํ, โอสฺสตฺตํ, ตเมว อุตฺตมตฺตา อุคฺคตฺถนํ, จตุยฎฺฐิโก หารเภโทฯ คมุ คมเน, ณฺวุ, ทฺวิตฺตํ, อสฺสิตฺตญฺจ, คิงฺคมกํ, พาตฺติํสยฎฺฐิโก หารเภโทวฯ อาทินา อทฺธหาโร, มาณวโก, เอกาวลี, นกฺขตฺตมาลาทโย หารเภทา จ สงฺคยฺหนฺติ [อมร ๑๖.๑๐๖]

 

๒๙๐. ปชฺชํ วตฺถมตฺเตฯ จิล วสฺสเน, จิลฺยเต อจฺฉาทียเตติ, โณ, ถิยํ เจลีฯ ฉท สํวรเณ, อาปุพฺโพ กรเณ, ยุฯ วส อจฺฉาทเน, วสฺยเต อจฺฉาทียเตติ วตฺถํ, โถฯ ณมฺหิ วาโสฯ ยุมฺหิ วสนํฯ อม คมเน, กรเณ ยุ, อํสุกํ, รํสิปริยาโยปฺยยํฯ อมฺพ สทฺเท, กตฺตริ อโรฯ ปฎ คมเน, กรเณ อ, โสภนเจเลปฺยยํฯ ทุ คมเน, กรเณ โส, ทฺวิตฺตํ, ทุรูปํ อสติ เขปตีติ วา ทุสฺสํ, ทุรูปํ อสติ ทีเปตีติ วา ทุสฺสํ, ทุปุพฺโพ อส ทิตฺติยํ ฯ จล วสเน, อสฺโสตฺตํ, ฬตฺตญฺจฯ สฎ รุชาวิสรณคตฺยาวสาเนสุ, ณฺวุฯ

 

๒๙๑. ปชฺชํ วตฺถเภเทฯ ตตฺราทิทฺวยํ ทุกูลเขฺย วตฺเถฯ ขุ สทฺเท, โม, ขุมสทฺทา วิกาเร โณ, ขุมาย วิกาโร โขมํ, ขุมา นาม อตสี, ตพฺพกฺกลสมฺภวํ วตฺถํ, วาจฺจลิงฺโคยํฯ กูล อาวรเณ, ทุกฺเขน กุลฺยเตติ ทุกูลํ, ทุเมหิ ชาตํ กูลนฺติ วา ทุกูลํฯ เกจิ ปน ‘‘ทุกูลมฺปิ เอกํ วตฺถนฺตรํ, น โขมนาม’’นฺติ วทนฺติฯ ตํ ‘‘โขม’มฏฺเฎ ทุกูเล จ, อตสีวสเนปิ จ’’, ‘‘โขม’มฏฺเฎ ทุกูเลจา’’ติ นานตฺถสงฺคหติกณฺฑเสเสสุ [นานตฺถสงฺคห ๓..๒๙๕] วุตฺตตฺตา น คเหตพฺพํฯ โกโส นาม กิมิคพฺโภ, ตโต ชาตตฺตา โกเสยฺยํ, เอยฺโย, ‘‘โกเสยฺยํ กิมิโกโสตฺถ’’นฺติ [อมร ๑๖.๑๑๑] หิ วุตฺตํฯ โกเสยฺยเมว โธตํ ปฎฺฎุณฺณํ นาม, วุตฺตญฺจ ‘‘ปฎฺฎุณฺณํ โธตโกเสยฺย’’นฺติ [อมร ๑๖.๑๑๓]ฯ ปตฺตุณฺณนฺติปิ ปาฐนฺตรํฯ ปฎฺฎุณฺณรฏฺเฐ ชาตตฺตา ปฎฺฎุณฺณนฺติปิ วทนฺติฯ กมุ กนฺติยํ, กมนียตฺตา กมฺพโล, รงฺกุนามกสฺส หริณวิเสสสฺส โลเมนสญฺชาตวตฺถํ [รางฺกวํ วิคโรมชํ (อมร ๑๖.๑๑๑)], อโล, วาคโม จ มชฺเฌฯ วาสทฺโท กมฺพลสทฺทสฺส นปุํสกตฺตํ สมุจฺจิโนติฯ รลฺลโกปิ [อมร ๑๖.๑๑๖] กมฺพลปริยาโยฯ สณ สทฺเท, กตฺตริ อ, สโณ นาม ถิรตฺตโจ เอโก รุกฺขโยนิ, ยสฺส ตเจน เกวฎฺฎาทโย ชาลาทีนิ กโรนฺติ, สณสฺส วิกาโร สาณํ, วตฺถํฯ มิคโลมานิ โกฏฺเฎตฺวา สุขุมานิ กตฺวา กตมมฺพรํ โกฎุมฺพรํ, กุฎ เฉทเน, อุสฺโส, อสฺสุ, โกฎุมฺพรฏฺเฐชาตตฺตา วา โกฎุมฺพรํฯ ภงฺคํ นาม โขมาทีนิ สพฺพานิ เอกชฺฌานิ โวมิสฺเสตฺวา กตวตฺถํ, ภนฺช อวมทฺทเน, อถ วา ภงฺคํ นาม สาณผลํ, ตพฺพิการตฺตา วตฺถํ ภงฺคํ, วุตฺตญฺจ นานตฺถสงฺคเห ‘‘ภงฺคา สาณาขฺยสสฺเสปี’’ติฯ สสฺสสทฺเทน เจตฺถ ผลํ วุตฺตํ, ‘‘รุกฺขาทีนํ ผลํ สสฺส’’นฺติ [อมร ๑๔.๑๕] วจนโตฯ ภงฺคมฺปิ วากมยเมวาติ เกจิฯ วตฺถนฺตรํ วตฺถวิเสโสฯ อาทินา กปฺปาสาทโยปิ คหิตาฯ

 

๒๙๒-๒๙๓. จตุกฺกํ ปริธานภูเต อโธวตฺเถฯ อโธภาเค วสียเตติ นิวาสนํ, นิสทฺโท อโธภาคสฺส โชตโกฯ วส อจฺฉาทเน, กมฺมนิ ยุฯ พาหุเลฺยน อนฺตเร มชฺเฌ ภวํ อนฺตรียํ, อีโยฯ สมานลิงฺคตฺตา ทฺวนฺโทฯ อนฺตเร ภวํ อนฺตรํ, โณฯ อนฺตเร มชฺเฌ ภโว วาโส อนฺตรวาสโก, สกตฺเถ โกฯ อุปสํพฺยานํปฺยตฺร [อมร ๑๖.๑๑๗]

ปญฺจกํ อุปริธาเนฯ วร อจฺฉาทเน, ปปุพฺโพ, กมฺมนิ โณ, อุภยตฺราปิ วุทฺธิ, ปาวาโรฯ อุตฺตรสฺมึ เทหภาเค อาสชฺชเตติ อุตฺตราสงฺโค, อา ปุพฺโพ สญฺช สงฺเคฯ อุปริ สํวียเต ปิธียเต พาหุเลฺยนาติ, ยุฯ อุปสํปุพฺโพ วี ตนฺตสนฺตาเนฯ อุตฺตรสฺมึ เทหภาเค ภวํ วิชฺชมานํ อุตฺตรํ, อุตฺตรียญฺจ, โณ, อีโย จฯ สํพฺยานํปฺยตฺรฯ

นวํ วตฺถํ อหตนฺติ มตํ กถิตํ, น หญฺญติ ยํ ปาสาณาทีหีติ อหตํฯ ตนฺตโต อจิรมาหริตํ วตฺถํฯ อนาหตํ, นิปฺปวาณิ, ตนฺตกํปฺยตฺรฯ วุตฺตญฺจ ‘‘อนาหตํ นิปฺปวาณิ, ตนฺตกญฺจ นวมฺพเร’’ติ [อมร ๑๖.๑๑๒]

ทฺวยํ จิรกาลตฺตา นิทฺทเส ชิณฺณวตฺเถฯ นตฺถิ อนฺโต ทสา ยสฺส นนฺตกํ, สกตฺเถ โกฯ กุจฺฉิโต ปโฎ กปฺปโฎ, กปฺป วิตกฺเก วา, อโฎฯ ทฺวยํ อถิรวตฺเถ, ชิณฺณวสนํ อถิรํ วตฺถํฯ ‘‘ปฎ’’อิติ จรติ โผฎตีติ ปฎจฺจรํ, ปฎจฺจรเมว ปฬจฺจรํ, ฬตฺตํฯ

 

๒๙๔. ทฺวยํ โกฎิกาทิสนฺนาเห, โจเฬ จฯ กจ พนฺธเน, อุโก, นิคฺคหีตาคโม จฯ วาณํ สรํ วารยตีติ วารวาโณ, กมฺมนิ โณ, อภิธานโต วารสฺส ปุพฺพนิปาโต, อนิตฺถิยเมเตฯ วตฺถสฺส อวยเว ทสาสทฺโท อิตฺถีฯ ‘‘ทสา วตฺยมวตฺถายํ, วตฺถํเส พหุมฺหิ ทฺวิสู’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๑๑๔] รภโสฯ ทา เฉทเน, กมฺมนิ โส, รสฺโสฯ

อุตฺตมงฺคมฺหิ สีเส โย กญฺจุโก สุวณฺณาทิมโย, โส ‘‘นาฬิปตฺโต’’ติ กถิโตฯ นาฬิปตฺโต ตํสณฺฐาโน สุวณฺณาทิปโฎ นาฬิปตฺโตฯ สีสกํ, สิริยํ, สิโรหนฺติปิ ตสฺส นามานิฯ

 

๒๙๕. ติกํ ทีฆตฺเตฯ อาปุพฺโพ ยมุ อุปรเม, โณฯ อา ภุโส ยาติ คจฺฉตีติ วา อายาโม, ยา คติปาปุเณสุ, โมฯ ทีฆสฺส ภาโว ทีฆตาฯ รุห ชนเน, โณฯ

ทฺวยํ วิตฺถาเรฯ วตฺถวิสเย ‘‘โอสาโร’’ติ รูเฬฺหฯ สมนฺตโต นยฺหตีติ ปริณาโห, นห พนฺธเน, โณฯ วิตฺถาเรน สรณํ วิสาโร, โส เอว วิสาลตาฯ

 

๒๙๖. จตุกฺกํ จีวเรฯ อรหตํ ธโช อรหทฺธโช, รูฬฺหิยา ตทญฺญจีวเรสุฯ กสาเยน, กสาเวน จ รตฺตํ กาสายํ, กาสาวญฺจ, สมานลิงฺคตฺตา ทฺวนฺโทฯ จิ จเย, อีวโรฯ วตฺถขนฺเธหิ จียเตติ จีวรํฯ

มณฺฑลาทโย ตทงฺคานิ สมูหภูตสฺส จีวรสฺส อวยวานิฯ มฑิ ภูสายํ, อโล, มณฺฑลํฯ จีวรปริยนฺโตยํ มหาปถวิยา จกฺกวาฬปพฺพโต วิย จีวรสฺส สมนฺตโต ติฎฺฐติฯ วิวฏฺโฎ นาม จีวรมชฺฌคตมคฺโค, โส หิ วิสุํ วิสุํ วฎฺฎตีติ วิวฏฺโฎติ วุจฺจติ, วฎฺฎ อาวฎฺฎเนฯ กุสิ นาม มคฺคานํ มชฺฌคตวตฺถขณฺฑํ, กุส เฉทเน, กมฺมนิ อิ, กุสิ, ปุมิตฺถิยํฯ

 

๒๙๗. ผลาทีนํ ยานิ จตฺตาริ สนฺติ, เอตา วตฺถสฺส โยนิโย การณานิ ตโต ตทุปฺปตฺติโตฯ กปฺปาสิกํ วตฺถํ ผาลํ นาม ผลวิการตฺตา, วิกาเร โณ, ตีสุฯ ยถา – ผาโล ปโฎ, ผาลา เจลี, ผาลํ วตฺถํฯ โขมาทโย ปน ปฎา ตจพฺภวา ตจโต สญฺชาตาฯ

 

๒๙๘. โกเสยฺยํ วตฺถํ กิมิชํ นามฯ มิคโลมมยนฺตุ กมฺพลํฯ ทฺวยํ พฺยวธายกปเฎ, กณฺฑปเฎปีติ เกจิฯ สมานตฺถา เอเต ทฺเว ตุลฺยตฺถาตฺยตฺโถฯ ชุ คติยํ, ภูวาทิ, ชุ พนฺธเน วา, ยุ, อนกาเทโส, สา อิตฺถีฯ ติโร กรียติ ปิธียติ ยาย, สา ติโรกรณี, ยุฯ ปติสีราปฺยตฺรฯ ปติปุพฺโพ สิ พนฺธเน, โรฯ

 

๒๙๙. ทฺวยํ อุปริพนฺธปเฎ, อถสทฺโทตฺร ลิงฺคาทิโชตโกฯ อุทฺธํ โลจเต พนฺธียเตติ อุลฺโลจํ, ลุจ ทสฺสเนฯ จนฺทาตเป วิตนฺยเตติ วิตานํ, ตนุ วิตฺถาเร, โณ, จุราทิฯ ทฺวยมฺปิ ปุนฺนปุํสกนฺติ อีริตํ กถิตํฯ

ทฺวยํ สินาเนฯ นห โสเจ, กรเณ ยุ, สินา โสเจ, กรเณ ยุ, ‘‘สินาเน’’ติ สตฺตมฺยนฺตํ ปทํฯ ทฺวยํ กุลฺยาทินา [กุฎฺยาทินา (.), กุชฺชนาทินา (นิสฺสย), กุงฺกุมหลิทฺทาทินา (จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๑๒๑)] องฺคนิมฺมลีกรเณฯ อุพฺพตฺตียเต วิสารียเต มลมเนเนติ อุพฺพตฺตนํ, วตุ วตฺตเน, ภูวาทิฯ มชฺช สุทฺธิยํ, ยุฯ สมนฺติ ทฺวยมิทํ สมานตฺถํฯ

 

๓๐๐. ติกํ นลาฎกเต จิตฺตเกฯ ติลกากติ ติลโกฯ จิตฺตกากติ จิตฺตกํฯ จกาเรน ตมาลปตฺตากติ ตมาลปตฺตํ ฯ สามญฺเญน วิเสสกํ, อุโภ วิเสสกติลกา อนิตฺถี, เสสทฺวยํ นปุํสกํ [อมร ๑๖.๑๒๓]

ติกํ จนฺทเน, จทิ หิลาทเน, หิลาทนํ สุขาปนํ, ยุฯ คนฺธานํ สาโร อุตฺตโม คนฺธสาโร, คนฺธยุตฺโต สาโร ถิรํโส วา คนฺธสาโรฯ มลยทีปคิริมฺหิ ชายตีติ มลยโชฯ ภทฺทสิรีปฺยตฺรฯ

 

๓๐๑. ติกํ ปีตจนฺทเนฯ ‘‘โคสีส’’อิติ ปพฺพเต มลเย เทเส ชาตํ โคสีสํ, โค วิย ชลํ วิย สีตนฺติ วา โคสีตํ, ตเทว ตสฺส สการํ กตฺวา โคสีสํฯ ติลปณฺณปฺปมาณปณฺณยุตฺตตาย เตลปณฺณิกํฯ มนํ หรตีติ หริ, ตเมว จนฺทนนฺติ หริจนฺทนํฯ ปีตสารุ, สุสีตํปฺยตฺรฯ โคสีสาทโย ตโย ปุเม, นปุํสเก จ วตฺตนฺติฯ

จตุกฺกํ รตฺตจนฺทเนฯ ติลปณฺณปฺปมาณปณฺณยุตฺตตาย ติลปณฺณีฯ ปุริเมน เภทกรณตฺถํ น วุทฺธิฯ ปตฺตมงฺคมสฺเสติ ปตฺตงฺคํ, ขุทฺทปณฺณตาย อปฺปธานปตฺตมิจฺจตฺโถฯ ‘‘องฺคํ คตฺตนฺติ โกปาย-ปตีเกสฺวปฺปธานเก’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเหฯ รญฺช ราเค, เหตุกตฺตริ ยุฯ รตฺตวณฺณตาย รตฺตญฺจ ตํ จนฺทนญฺเจติ รตฺตจนฺทนํ, อมรโกเส ปน ‘‘โคสีสาทีนิ รตฺตจนฺทนนฺตานิ วิเสเส วตฺตนฺตี’’ติ [อมร ๑๖.๑๓๑] วุตฺตานิฯ ตตฺร โคสีสสฺส ยถาวุตฺโตเยวตฺโถฯ ธวลํ, สุสีตลํ, จนฺทนํ, เตลปณฺณิกํ มลยปพฺพตเทสชเมวฯ หริ มณฺฑูโก, ตทากาเร ปพฺพเต ชาตํ จนฺทนํ หริจนฺทนํฯ ปกฺกมฺพผลคนฺธิ ปีตวณฺณํฯ ติลปณฺณีปตฺตงฺคานิ รตฺตจนฺทนสทิสสฺส รตฺตสารสฺส เอกสฺส จนฺทนสฺส นามานิฯ

ทฺวยํ รตฺตจนฺทเนฯ อถ วา ติลปณฺยาทีนิ จตฺตาริ โลหิตจนฺทนสทิสสฺส รตฺตสารสฺส เอกสฺส จนฺทนวิเสสสฺส นามานิฯ กุจนฺทนํปฺยตฺรฯ ‘‘ปตฺตงฺคํ รญฺชนํ รตฺตํ, ปตฺรงฺคญฺจ กุจนฺทน’’นฺติ รตนมาลายํฯ

 

๓๐๒. ทฺวยํ วณิชาทีนํ ‘‘กาเฬยา’’อิติ รูเฬฺหปีตกฏฺเฐฯ กาฬวณฺณํ อนุสรติ สีเลนาติ กาฬานุสารี, กาฬวณฺณชนโกตฺยตฺโถฯ กาฬํ ชเนตีติ กาฬิยํ, ‘‘กาฬียกนฺตุ กาเฬยํ, วณฺณทํ กนฺติชาสก’’นฺติ [ชาสกํ กนฺติทายกํ (จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๑๒๖)] พฺยาฑิฯ

ติกํ อครุสามญฺเญฯ ลู เฉทเน, โหฯ ลหุนามตฺตา อครุฯ รสฺส ลตฺเต อคลุ, ทฺวยํ ปุเมฯ วํสิกํ, ราชารหํ, กิมิชํ, โชงฺคกํปฺยตฺรฯ

อสฺมึ อครุมฺหิ กาเฬ สติ ‘‘กาฬาครู’’ตฺยุจฺจเตฯ มลฺลิกาปุปฺผคนฺธิ อครุ ปน มงฺคลฺโยจฺจเตฯ

ทฺวยํ สลฺลกีทเวฯ ตุรุกฺโข วุตฺโตฯ ปิฑิ สงฺฆาเต, ณฺวุฯ สิหโล, ยาวโณปฺยตฺรฯ

 

๓๐๓. ทฺวยํ มิคนาภิยํฯ กตฺถ สิลาฆายํ, อูโร, นทาทิ, สกตฺเถ โกฯ มิคสฺส มโท มิคมโท, มิโค มรติ เยนาติ วา มิคมโร, โส เอว มิคมโทฯ

ทฺวยํ กุฏฺเฐฯ กุฎ เฉทเน, โฐ, โต วา, ‘‘กุฎาทีหิ โฐ’’ติ โฐ, กุฎฺฐํ, โรคเภเทปิฯ อตฺตโน ฉายูปคเต อเช ปาเลตีติ อชปาลกํ, ณฺวุฯ ปาริภาพฺยํ, ปากลํ [ผาลกี (.)], อุปฺปลํ, วาปฺปํปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ ปิฑงฺเคฯ โรคํ ลุนนฺโต องฺคติ คจฺฉตีติ ลวงฺโคฯ เทวานํ กุสุมํ ปุปฺผํ เทวกุสุมํฯ สิริสญฺญํปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ กุงฺกุเมฯ กสฺมีรรฏฺเฐ ชาตํ กสฺมีรชํฯ อคฺคิสิขํ, วรํ, วลฺลีกํ, ปีตนํ, รตฺตสงฺโกจํ, ปิสุนํ, ธีรํ โลหิตจนฺทนํปฺยตฺรฯ

 

๓๐๔. ทฺวยํ ธุนเกฯ ยกฺเขหิ กโต ธูโป ยกฺขธูโป, ยกฺโข เทโวฯ สชฺชรุกฺขสฺส สิเลโส สชฺชุลโสฯ อสฺสุ, สิโลโป, เอสฺสตฺตญฺจ, สชฺชสฺส รโส ทโว สชฺชุลโส, อสฺสุ, ลตฺตญฺจฯ สชฺชรโสติปิ ปาโฐฯ ราโล, สพฺพรโส, พหุรูโปปฺยตฺรฯ

ติกํ ตกฺโกเลฯ ตกฺก วิตกฺเก, โอโลฯ กุล สงฺขฺยาเน, ณฺวุฯ โกสยุตฺตํ ผลเมตสฺสาติ โกสผลํฯ ทฺวยํ ชาติผเลฯ โกสสหิตํ ชาติผลเมตสฺสาติ ชาติโกสํฯ ชาติผลเมตสฺส, น กิตฺติมนฺติ ชาติผลํฯ

๓๐๕. ปชฺชทฺธํ กปฺปูเร, ฆโน หุตฺวา สรตีติ ฆนสาโรฯ อพฺภมิว สิตํ สิตพฺโภ, อภิธานโต ปุพฺพนิปาโต, กปฺป สามตฺถิเย, อูโรฯ จนฺทสญฺโญ, หิมวาลุโก, หิมาวฺหโยปฺยตฺรฯ

ปชฺชทฺธํ ลาขายํ, อา ภุโส รตฺตํ กโรตีติ อลตฺตโก, ลตฺตํ, กฺวิฯ ยุ มิสฺสเน, ณฺวุฯ ลาข โสสเน, , ลา อาทาเน วา, โขฯ ชน ชนเน, ตุ, นโลโปฯ ทุมามโยปฺยตฺรฯ

 

๓๐๖. ทฺวยํ สรลทฺทเวฯ สิริยา ลกฺขิยา อาวาโส สิริวาโสฯ สรลนามกสฺส รุกฺขสฺส ทโว รโส สรลทฺทโวฯ ปายโส, วกธูโป, สิริเวฏฺโฐปฺยตฺรฯ ‘‘สิริวาเส ปรมนฺเน จ, ปายโส สมฺมโต ปุเม’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๖.๑๒๙] รุทฺโทฯ ทฺวยํ อญฺชเนฯ อญฺชุ พฺยตฺติมกฺขนคติกนฺตีสุ, ยุฯ กชฺช พฺยสเนฯ กชฺชติ โรคนฺติ กชฺชลํ, อโลฯ

ทฺวยํ คนฺธคาหาปนจุณฺเณ, วส หึสตฺโถ, วสติ ทุคฺคนฺธนฺติ วาโส, โณ, วาส อุปเสวายํ วา, วส นิวาเส วาฯ โส เอว จุณฺณํฯ ยุช โยเค, กมฺมนิ โณ, วาโส เอว โยโค วาสโยโคฯ ทฺวยํ วิเลปนมตฺเตฯ วณฺณ วณฺณกฺริยาวิตฺถารคุณวจเนสุ, จุราทิฯ วณฺณยตีติ วณฺณกํฯ ณฺวุฯ ลิป อุปเทเหฯ วิเลปียเตติ วิเลปนํ, กมฺมนิ ยุฯ

 

๓๐๗. โย คนฺธมาลฺยธูปาทีหิ วตฺถตมฺพุลาทีนํ สงฺขาโร, ตํ ‘‘วาสน’’มิตฺยุจฺจเต, วาส อุปเสวายํ, วาสียเต สงฺขรียเตติ วาสนํ, ยุฯ

ติกํ ปุปฺผทาเมฯ มา มาเน, โล, มล ธารเณ วา, อฯ มาโลว มาลฺยํฯ ทม คติยํ, ปุปฺผานิ ทมนฺตฺยตฺเรติ ปุปฺผทามํ, ปุปฺผานํ ราสิกรณฎฺฐานมิจฺจตฺโถฯ ทา ลวเน วา, โมฯ อมรโกเส ปน ‘‘มาลามาลฺยานิ มุทฺธนิ ปวตฺตาย มาลาย นามานี’’ติ [อมร ๑๖.๑๓๕] วทติฯ มาลมาลฺยสทฺทา ปุปฺเผปิ, ‘‘มาลา มาลฺยํ ปสุเน’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเหฯ ทฺวยํ คนฺธคฺคาหิเต วตฺถาโทฯ ภู สตฺตายํ, กมฺมนิ โต, วุทฺธาทิฯ วาสาเปติ คนฺธํ คาหาเปติ ยนฺติ วาสิตํ, วส นิวาเส, กมฺเม โต, ตีสุ, ยถา – ภาวิโต ปโฎ, ภาวิตา เจลี, ภาวิตํ วตฺถํฯ วาสิโต, วาสิตา, วาสิตํ วตฺถํฯ

๓๐๘. ปญฺจกํ มุทฺธมาลายํฯ ตสิ อลงฺกาเร, ภูวาทิฯ อุทฺธํ ตสียเตติ อุตฺตํโสฯ สิขายํ ชาโต เสขโร, โรฯ มุทฺธํ อวติ รกฺขตีติ อเวฬา, อว รกฺขเณ, เอโล, ฬตฺตํฯ ‘‘อาเวฬา’’ติปิ ปาโฐ, ทีฆตฺตํฯ เสขโร จ อาเวฬา จาติ ทฺวนฺโทฯ มุทฺธนิ อลงฺกตํ มาลฺยํ มุทฺธมาลฺยํ, ตสฺมึฯ อวปุพฺโพ ตสิ อลงฺกาเร, อุทฺธํ ตสียเตติ อวตํโส, โส เอว วฎํสโก, สกตฺเถ โก, ตสฺส โฎ, อเนกตฺถตฺตา อุปสคฺคนิปาตานํ อุทฺธํภาวโชตโก เจตฺถ อวสทฺโทติ ตโถตฺตํฯ

ติกํ เสยฺยายํฯ สยนฺตฺยสฺสํ เสยฺยา, โยฯ สยนฺตฺยตฺเรติ สยนํ, เสนญฺจฯ อุภยตฺรปิ อธิกรเณ ยุ, อิสฺเส, เอ อย, อิตรตฺร เอตฺตํ, ‘‘วา ปโร อสรูปา’’ติ อโลโป จ, สยนีปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ มญฺเจฯ ปริปุพฺโพ อกิ ลกฺขเณ, โณ, อิโลโป, รสฺส ลตฺตํฯ มจิ ธารโณจฺฉายปูชเนสุ, ภูวาทิ อ, สกตฺเถ โกฯ ขฎาปฺยตฺร, ขฎฺยเต อากงฺขเต สยนตฺถิเกหีติ ขฎา, ขฎ อากงฺขายํฯ

 

๓๐๙. ทฺวยํ มญฺจาธาเรฯ มญฺจสฺส อาธาโร มญฺจาธาโรฯ ปฎิปชฺชติ ปวตฺตติ เสยฺยา เยน, โส ปฎิปาโทฯ มญฺจงฺเค มญฺจาวยเว อฎนิสทฺโท อิตฺถิยํ, อฎ คมนตฺโถ, อนิ, ยุ วา, นทาทิ, รสฺโสฯ

 

๓๑๐. กุฬีรปาทาทโย อิเม จตฺตาโร มญฺจนฺตรา มญฺจเภทา สิยุํฯ ตตฺถ กุฬีโร กกฺกฎโก ตสฺส สณฺฐานปาทตฺตา กุฬีรปาโทฯ อฎนิยํ อาหจฺโจ, อาหจฺจ วา ปาโท ติฎฺฐติ ยสฺสาติ อาหจฺจปาโท, ปุพฺพปกฺเข ‘‘ริจฺจา’’ติ โยควิภาเคน ริจฺจปจฺจยนฺโต อาหจฺจสทฺโท, ปรปกฺเข ตุ ตฺวาปจฺจยนฺโต, ยสฺส อฎนิฉิทฺเท ปาโท ปวิสิตฺวา ติฎฺฐติ, โส อาหจฺจปาโทฯ มส อามสเน, อาโร, สกตฺเถ โกฯ ยสฺส ปาทจฺฉิทฺเท อฎนิ ปวิสิตฺวา ติฎฺฐติ, โส มสารโกฯ พุนฺเทน ปาเทน สห เอกาพทฺธา อฎนิ ยสฺส โส พุนฺทิกาพทฺโธ, เอการสฺสิตฺตํฯ เอตฺถ จ มชฺเฌ ทฺวินฺนํ มญฺจานํ ลกฺขณํ วิปริยเยนาปิ วทนฺติฯ

 

๓๑๑. ทฺวยํ สีสาธาเรฯ วิเสเสน สีสํ วหตีติ พิพฺโพหนํ, ยุ, พตฺตํ, อสฺโสตฺตญฺจฯ อุปธียเต สีสาสนํ กรียเตติ อุปธานํ, ยุ, ธา ธารเณฯ

ติกํ สามญฺญปีเฐฯ ปีฐ หึสาสํกิเลเสสุ, ภูวาทิ, ณฺวุ, อาฯ ยทาทินา เก ปจฺจเย อิตฺถิกตากาเร ปเร ปุพฺโพ อกาโร อิการมาปชฺชเต, ‘‘เก’’ติ กึ? เจตนาฯ ‘‘ปจฺจเย’’ติ กึ? พกาฯ ‘‘อิตฺถี’’ติ กึ? ปาจกาฯ ‘‘กต’’อิติ กึ? วุตฺตกมฺมา, กมฺมปจฺจโยยํ, ตปจฺจเย ปีฐํ [โมคฺคลฺลาน ๔.๑๔๒ สุตฺตมฺปิ ปสฺสิตพฺพํ]ฯ อาสเต อสฺมินฺติ อาสนํฯ

ทฺวยํ อุตฺตมารหปีเฐฯ กุจ สํปจฺจนโกฎิลฺยปติถมฺภวิเลขเนสุ, โฉฯ ภทฺทํ กลฺยาณํ ปีฐํ ภทฺทปีฐํฯ คชทนฺตาทิมยเกสมชฺชนิยมฺปิ ทฺวยมิทมาหุฯ ตทา ปสาธนี, กงฺกติกาปฺยตฺรฯ ปีฐนฺตเร ทีฆปีเฐ อาสนฺที มตาฯ สท วิสรณคตฺยาวสาเนสุ, นทาทิ, พินฺทาคโม จฯ

 

๓๑๒. อายามวิตฺถารวเสน มหนฺโต อาสนปฺปเภโท ‘‘โกชโว’’ติ มโต, กุชุ เถยฺยกรเณ, โณ, กุยํ ปถวิยํ ชวตีติ วา โกชโว, ชุ คติยํฯ ทีเฆน โลเมน ยุตฺโต อาสนปฺปเภโท ‘‘โคนโก’’ติ มโต, คุ สทฺเท, ยุ, สกตฺเถ โก, อุสฺโสตฺตํฯ

ทฺวยํ อตฺถรเณฯ มิคโลมปุณฺณตาย ชาตํ อุณฺณามยํฯ ถร สนฺถรเณ, ปาทิปุพฺโพว, น กทาจิปิ ปาทิรหิโต, อา ภุโส ถรียเตติ อตฺถรณํ, ยุฯ

ทฺวยํ สํสิพฺพนจิตฺตเกฯ จิตฺตรูปมสฺสตฺถีติ จิตฺตกํฯ พาหุเลฺยน น อิการาคโมฯ วาเนน สํสิพฺพเนน สญฺชาตํ จิตฺตรูปมสฺสาติ วานจิตฺตกํ, สกตฺเถ โกฯ

 

๓๑๓. ทฺวยํ นิรนฺตรปุปฺผปเฎฯ ฆนํ สนฺธิภูตํ ปุปฺผรูปเมตฺถาติ ฆนปุปฺผํฯ ปฎลเมติสฺสาตฺถีติ ปฎลิกา, อิโกฯ ทฺวยํ พหุมุทุโลเม เสตวตฺเถฯ สิ เสวายํ, สิวตฺถิเกหิ เสวียเตติ เสโต, โตฯ ปฎ คมเน, ณฺวุ, ปฎิกา, อทฺเธนฺทุปาสาเณปิฯ

ทฺวีสุปิ ปริยนฺเตสุ ยสฺสา ทสา สนฺติ, สา อุทฺทโลมี, อุทิตํ ทฺวีสุ โลมํ ทสา ยสฺสา สา อุทฺทโลมี, อิสฺสตฺตํ, ทฺวิตฺตญฺจฯ เอกสฺมึ ปริยนฺเตเยว ทสา ยสฺสา เอกนฺตโลมี, เอกสฺมึ อนฺเต ปริยนฺเต โลมํ ทสา ยสฺสาตฺถีติ เอกนฺตโลมี, อุทฺทโลมี จ เอกนฺตโลมี เจติ อุทฺทโลมิเอกนฺตโลมิโน, ‘‘ปทานํ สนฺธิ วตฺติจฺฉาโต, น สมาสนฺตรเคสู’’ติ วุตฺเตปิ คาถาภาวโต ฉนฺโทหานิภยา วิสนฺธิฯ ยตฺถ ปน คาถายมฺปิ [อคาถายมฺปิ (?)] วิสนฺธิ ‘‘ธมฺมสํวณฺณนาย’นฺติอาทิมาหา’’ตฺยาทีสุ, ตตฺถ กถนฺติ? ‘‘น สมาสนฺตรงฺเคสู’’ติ อิมสฺสานิจฺจตฺตา ตตฺถาปิ น โทโส, ‘‘เนน นิทฺทิฎฺฐมนิจฺจ’’นฺติ หิ ปริภาสิตํ [นฆฎิตํ อนิจฺจํ (ปริภาเสนฺทุเสขร ๙๗)]

๓๑๔. ตเทว ยถาวุตฺตทฺวยเมว โสฬสนฺนํ อิตฺถีนํ นจฺจโยคฺคํ นจฺจสฺส โยคฺยฎฺฐานภูตํ ‘‘กุตฺตก’’มิตฺยุจฺจเตฯ หิ ปทปูรเณฯ ‘‘นจฺจโยคฺยมฺหี’’ติปิ ปาโฐ, ตทา ภาวสตฺตมีฯ กโรนฺติ เอตฺถ นจฺจนฺติ กุตฺตกํ, กร กรเณ, โต, อสฺสุ, ภุชาทิ, สกตฺเถ โกฯ

สีหาทิรูเปหิ วิจิตฺตรูปํ วตฺถํ, อาสนํ วา วิกติกา นาม ภเว, เอกสฺเสว หิ กตฺตุโน ปกติวิกติสงฺขาตาวตฺถาวเสน ทฺวิตฺตํ, วตฺติจฺฉาวเสน ลิงฺคสงฺขฺยาวิภตฺติเภทญฺจ โหติ, ยถา – มนุสฺสา ยกฺขภตฺตํ อเหสุํ, สตฺตปฺปกรณานิ อภิธมฺโม นาม ภวนฺติ, เทวทตฺโต รชฺชํ ปาปุณาตีติฯ ยตฺร หิ ปกติยา วา วิกติยา วาติ ทฺวินฺนมฺปิ วุตฺตตา สิยา, ตตฺร วาจโก ปกติยาเยว สงฺขฺยํ คณฺหาติ, เนตรสฺส ตนฺนิสฺสิตภาเวนาปฺปธานโต [กจฺจายนสาเร ๖-๗ คาถาสุ ปสฺสิตพฺพํ]ฯ ยทา ปน ปกติยา สมฺพนฺธาทิภาวํ วตฺตุมิจฺฉติ, ตทา อตฺตนา วตฺตพฺพสฺส อญฺญตฺถสฺสาภาวา วิกติปฺยุจฺจเต วาจเกน, ยถา – เทวทตฺตสฺส รชฺชํ ปาปุณาติ, อิธ ปน ลิงฺคเภเทเนว วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ วิกติกา ภเว’’ติฯ วิกรียเตติ วิกติฯ

 

๓๑๕. กฎฺฎิสฺสโกเสยฺยสงฺขาตานํ ทฺวินฺนมตฺถรณานํ กรณปฺปการํ ทสฺเสตุํ อริยาสามญฺญมาห ‘‘กฎฺฎิสฺส’’มิจฺ จาทิฯ โกสิยกฎฺฎิสฺสมยํ โกสิยสุตฺตกฎฺฎิสฺสวาเกหิ ปกตมตฺถรณํ กฎฺฎิสฺสํ นาม, วิรูเปกเสสวเสน โกสิยญฺจ กฎฺฎิสฺสญฺจ กฎฺฎิสฺสานิ, เตหิ ปกตํ อตฺถรณํ กฎฺฎิสฺสํฯ โกสิยสุตฺเตน ปกตนฺตุ อตฺถรณํ โกเสยฺยํ นามฯ รตนปติสิพฺพิตนฺติ อิทํ ทฺวินฺนมฺปิ วิเสสนํ, อตฺถรณญฺจ อิติ กมา กมโต ‘‘ภเว’’ติ อชฺฌาหริตพฺพํฯ อตฺถรณสทฺทสฺสานุณฺณามเยสฺวปิ ปวตฺตนโต เอตฺถาปิ ‘‘อตฺถรณ’’นฺติ วุตฺตํ, ยถา – สุตฺตํ กมฺมนฺติฯ เอตฺถ จ จกา โร ปาทนฺตตฺตา ครูสุ คณฺหิตพฺโพ, เตเนว หิ สตฺตปญฺญาสมตฺตา ปริปุณฺณา โหนฺติ, อริยาย หิ ปฐมปาเท ทฺวาทสมตฺตา, ตถา ตติเย, ทุติเย อฎฺฐารส, จตุตฺเถ ปนฺนรสมตฺตาติ สมฺปิณฺฑิตา สตฺตปญฺญาสมตฺตา โหนฺติฯ

 

๓๑๖. ติกํ ทีเปฯ ทีป ทิตฺติยํ, ทิวาทิฯ ทิปฺปตีติ ทีโป, โณฯ ‘‘ปทีโป’’ติ อญฺญปทนิวตฺตนตฺถํ อุปสคฺเคน ปทํ วฑฺฒิตํฯ ชุติ ทิตฺติยํ, ภูวาทิ, โณฯ

ทฺวยํ อาทาเสฯ ‘‘ปุเม ตู’’ติ ตฺวนฺตํ ลิงฺคปทํฯ อาทิสฺสเต อสฺมินฺติ อาทาโส, โณ, อาปุพฺโพ ทิส เปกฺขเน, อิสฺสาฯ ทิปฺปติ เอตฺถาติ ทปฺปโณ, ยุ, อิสฺสตฺตํฯ มกุโรปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ จมฺมมยกีฬาคุฬเกฯ วาสภวเนหิ ยุวตีหิ สห กีฬาสมฺภวา เญยฺยา, ตปฺปกฺกเมนสฺสาภิธานํฯ คุฑิ เวธเน, ณุโก, อุสฺเส, คุทฺท กีฬายเมว วา, ตทา ทสฺส ณฺโฑฯ กทิ อวฺหาเน โรทเน จ, ณุโก, กุทฺท กีฬายเมว วา, อุสฺสตฺตํ, ปุพฺพทสฺส โนฯ

ทฺวยํ พีชนีมตฺเตฯ วฎิ วิภาชเน, ตาลวณฺเฎหิ กตตฺตา ตาลวณฺฎํฯ วณฺฎํ นาม พีชนาทิกรณตฺถํ วิสุํ ภาชิโต ตาลปตฺตาวยโว, ตาลวณฺฎสทฺทสฺส ยถาวุตฺตวจนตฺถโยเคปิ สติ สญฺญาสทฺทตฺตา พีชนีสามญฺเญ ปวตฺติ เวทิตพฺพาฯ ยทา ปน ตาลวณฺเฎหิ กตพีชนิเมว วตฺตุมิจฺฉติ, ตทา เอเกน ตาลสทฺเทน วิเสเสตฺวา ‘‘ตาลตาลวณฺฎ’’นฺติ วตฺตพฺพํฯ ยถา – ติลสฺส เตลํ, สุคตสฺส สุคตจีวรนฺติฯ พิชนฺติ วายุนา โยชยนฺติ ยาย , สา พีชนี, ยุ, นทาทิ, ยุช โยเค, ยสฺส โว, อุสฺสี, วช คติยํ วา อสฺสีฯ พฺยชนํปฺยตฺรฯ

 

๓๑๗. ทฺวยํ จงฺโกฎเกฯ กุฎ เฉทเน, สกตฺเถ โกฯ กรฑิ ภาชนตฺเถ, โกฯ ทฺวยํ กปฺปูราทิสมฺปุเฎ [สรูปกาทิสมฺปุเฎ (.)]ฯ สมุคฺคจฺฉตีติ สมุคฺโค, กฺวิฯ ปุฎ สํสิเลสเน, ภูวาทิ, อฯ

ปชฺชทฺธํ เมถุเนฯ คามวาสีนํ ธมฺโม อาจาโร คามธมฺโม, คามสทฺเทน เจตฺถ คามวาสิโน วุตฺตา, ยถา ‘‘คาโม อาคโต’’ติฯ อสตํ อสปฺปุริสานํ ธมฺโม, สทฺธมฺมปฎิปกฺขตฺตา วา อสทฺธมฺโมฯ พฺยย ขเย, พฺยยติ พลเมเตนาติ พฺยวาโย, มชฺเฌ วาคโม, อถ วา วิคโต อโย วุฑฺฒิ ตสฺมาติ อวาโย, อติสโย อวาโย พฺยวาโยฯ มิถุนานํ อิตฺถิปุริสานํ สมานจฺฉนฺทานํ อาจาโร เมถุนํ, ตทญฺเญสุ อุปจาโร, รมุ รมเน, ภาเว, กรเณ วาติฯ

 

๓๑๘. จตุกฺกํ วิวาเหฯ วห ปาปุเณ, โณฯ อุปปุพฺโพ ยมุ อุปรเม, อฯ อญฺญมญฺญสฺส ปาณิโน คหณํ ปาณิคฺคโหฯ นี นเย, อฯ อุพฺพาโห, ปาณิปีฬนํปฺยตฺรฯ

ธมฺมกามตฺถา ตโย วคฺคา วุจฺจนฺเตฯ อาคมนิทฺทิฏฺโฐ สมาจาโร ธมฺโมฯ วิสยวิสยิสนฺนิปาตชํ สุขํ กาโมฯ สพฺโพปกรณํ อตฺโถฯ สโมกฺขกา โมกฺขสหิตา ธมฺมกามตฺถา จตุพฺพคฺโค วุจฺจนฺเตฯ ติวคฺเคน วิสํยุตฺโต โมกฺโข นิพฺพานํฯ ตุลฺยพเลหิ ปน ธมฺมาทีหิ จตูหิ ปธาเนหิ จตุภทฺร [อมร ๑๗.๕๗] มุจฺจเตฯ

 

๓๑๙-๓๒๐. ทฺวยํ ขุชฺเชฯ กุจฺฉิตํ วชฺชตีติ ขุชฺโช, กสฺส โข, วโลโป, โณฯ คฑิ นินฺทายํ, อุโลฯ

ติกํ รสฺสสรีเร ปุคฺคเลฯ รส สทฺเท, โสฯ พฺยามปฺปมาณํ น ลาตีติ วามโน, เนรุตฺโตฯ รสฺโส จ วามโน เจติ ทฺวนฺโทฯ ลกุฑิ วามนตฺเถ, , สกตฺเถ โก, ลกุ วิย ฆฎิกา วิย เฑติ ปวตฺเตตีติ วา ลกุณฺฑโกฯ

ปญฺจกํ ปงฺคุฬชเนฯ ปเรน องฺคตีติ ปงฺคุโฬ, อุโลฯ ปีเฐน สปฺปติ สีเลนาติ ปีฐสปฺปี, สปฺป คมเน, อุปจฺจเย ปงฺคุ, ทฺวีสุฯ ฉินฺโน คมนาทิอิริยาปโถ ยสฺสาติ โส ฉินฺนิริยาปโถฯ วิคตา อกฺขสทิสา ชงฺฆา ยสฺสาติ ปกฺโข, ยถา หิ รถสฺส อกฺเข ภินฺเน คมนํ น สิชฺฌติ, ตเถว ตสฺสาปิ อกฺขชงฺฆาย ภินฺนายาติ โอปมฺมสํสนฺทนํฯ

ทฺวยํ ขญฺเชฯ ขชิ คติเวกเลฺย, ภูวาทิ, ขญฺชตีติ, อฯ โขฑิ คติปฎิฆาเต, โกฯ

ทฺวยํ อวากฺเยฯ วตฺตุมสกฺกุเณยฺยตฺตา มิคสทิโสติ มูโค, อิสฺสูฯ สุญฺญํ วโจ ยสฺสาติ โส สุญฺญวโจฯ

หตฺถาทิวงฺโก ปุริโส ‘‘กุณี’’ตฺยุจฺจเตฯ กุณนํ กุโณ หตฺถาทิเวกลฺยํ, ตเมตสฺสตฺถีติ กุณี, อถ วา กุณ สงฺโกจเน, อี, กุจฺฉิตํ นยตีติ วา กุณี, ณตฺตํ, ‘‘หตฺเถน กุณี, ปาเทน กุณี’’อิจฺจาทิปโยคาฯ ทฺวยํ อปางฺคทสฺสเน ชเนฯ วล สํวรเณ, อิโรฯ กุจฺฉิตํ กโรตีติ เกกโร, อุสฺเสฯ

 

๓๒๑. ทฺวยํ นิกฺเกสสีเสฯ นิกฺเกสํ สีสเมตสฺส, ขล ขลเน, สญฺจเย จ, อาโฎ, นิกฺเกสตฺตา ขํ ตุจฺฉํ สีสํ ลาตีติ ขลฺลาโฎ, โฎฯ

ติกํ ขุรมุณฺฑสีเสฯ มุณฺฑ ขณฺฑเน, ภูวาทิ, อฯ ภณฺฑ ปริภาสเน, อุ, สกตฺเถ โก, มุณฺฑโก, มุณฺฑิโกปฺยตฺรฯ

อกฺขีนํ มชฺเฌ เอเกนากฺขินา สุญฺโญ กาโณ นาม, กณ สทฺทคตินิมีลเนสุ, โณ, กณติ นิมีลตีติ กาโณ, ตํ ปนสฺส นิมีลนํ เอเกเนวกฺขินาฯ อฎฺฐกถาทีสุ ปน ‘‘กาโณติ เอกจฺฉิกาโณ, อุภยจฺฉิกาโณ วา’’ติ [สํ. นิ. อฎฺฐ. ..๑๓๒] วุตฺตํฯ ทฺวเยน อกฺขิทฺวเยน สุญฺโญ อนฺโธ นาม, อนฺธ ทสฺสนูปสํหาเร, อฯ

 

๓๒๒. ทฺวยํ นฎฺฐโสตปฺปสาเทฯ พนฺธ พนฺธเน, อิโรฯ นโลโปฯ สุติ กณฺโณ หีโน วิกโล ยสฺสาติ สุติหีโนฯ เอโฬปฺยตฺรฯ

ติกํ คิลานสามญฺเญฯ คิล หาสกฺขเย, ยุ, พฺยาธิโรโคสญฺชาโต ยสฺส พฺยาธิโตฯ อต สาตจฺจคมเน, อธิกรเณ, กตฺตริ วา อุโร, อาตุโร, ทีฆาทิฯ อามยาวี, วิกโต, อปฎุ, อพฺภมิโต, อพฺภานฺโตปฺยตฺรฯ

อุมฺมาโท วาตาทิปโกโป โรควิเสโส, ตพฺพติ อุมฺมตฺโต, มท อุมฺมาเท, อุคฺคเตหิ วาตาทิโทเสหิ มทยตีติ อุมฺมาโท, โณฯ ขุชฺชาทโย อุมฺมตฺตนฺ ตา วาจฺจลิงฺเค ยุตฺตตาย วาจฺจลิงฺคิกา, ยถา – ขุชฺโช ปุริโส, ขุชฺชา อิตฺถี, ขุชฺชํ นปุํสกํฯ อุมฺมตฺโต ปุริโส, อุมฺมตฺตา อิตฺถี, อุมฺมตฺตํ นปุํสกํฯ

 

๓๒๓. นวกํ โรคมตฺเตฯ ตกิ กิจฺฉชีวเน, ภูวาทิ, อา ภุโส ตงฺกตีติ อาตงฺโก, อฯ อม โรเค, โย, มย คติมฺหิ วา, อถ วา อม โรเค, จุราทิ, อามยติ รุชฺชตีติ อามโย, , การิตโลปาภาโวฯ วิธ วิชฺฌเน, วิชฺฌตีติ พฺยาธิ, อิ, อการวณฺณาคโม, พาธ วิพาธายํ วา, ตทา ยาคโม, วิวิธา วา อาธโย มโนปีฬา ยสฺมึส พฺยาธิ, ‘‘ปุเม อาธิ มานสี พฺยถา’’ติ [อมร ๘.๒๘] หิ อมรโกเส วุตฺตํฯ โรเคคโท, กุเวรายุเธ คทา, คโท ภาถริกณฺหสฺส, ‘‘อามเย จายุเธ คทา’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเหฯ รุช โรเค, กตฺตริ โณ, รุชา อิตฺถีฯ คิลานสฺส ภาโว เคลญฺญํฯ กล คติสงฺขฺยาเนสุ, น กลติ เยน ตํ อกลํ, ตเมว อกลฺลํ, โลฯ พาธ วิพาธายํ, ภูวาทิ, อฯ อุปตาโปปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ ขยโรเค, รสาทิสตฺตธาตุโย โสสยตีติ โสโส, สุส โสสเน, ทิวาทิ, โณฯ ขิ ขเย, ขยตีติ, อฯ ยกฺขา, ราชยกฺขาปฺยตฺรฯ ยกฺข ปูชายํ, จุราทิฯ

 

๓๒๔. ทฺวยํ นาสโรเคฯ อปิหิตา นาสา อเนนาติ ปีนาโส, ปีนโสปิฯ อุปสคฺคโต นาสาย พหุพฺพีหิมฺหิ นสาเทสํ กุพฺพนฺติ [ปาณินิ ๕..๑๑๙], อปิสฺสาการโลโป วณฺณนาโส, รสฺสสฺส ทีฆตาฯ ‘‘โสโส ยกฺขา ราชยกฺขา, ปตีสฺสาโย ตุ ปีนโส, อาปีนโส ปติสฺสาโย’’ติ รภโสฯ ปติสฺสโยปฺยตฺรฯ เวชฺชคนฺเถ อิเมสํ ปีนสปติสฺสายานํ เภโท อภิหิโต –

อานหฺยเต ยสฺส วิสุสฺสเต จ, กิลิทฺยเต ธูปติ เจว นาสา;

น ญายเต คนฺธรเส จ ชนฺตุ, ทุฎฺฐํ วิชญฺญา ตมปีนเสนาติฯ

อานทฺธา ปิหิตา นาสา, ตนุสาวปฺปเสกินี;

คลตาโลฎฺฐโสโส จ, นิตฺโตโท สงฺขกทฺวเย;

ภเว สโร ปฆาโต จ, ปติสฺสาโยติ ลกฺขิโตติฯ

อิห ตฺวเภเทโนตฺตํฯ ปติปุพฺโพ สิธาตุ รุชตฺยตฺโถฯ นาสิกาย ชาโต โรโค นาสิกาโรโคฯ

ฆาเน ปวตฺโต อสฺสโว สิงฺฆานิกา นาม, สิงฺฆ อาฆาเน, ภูวาทิ, สิงฺฆตีติ สิงฺฆานํ, ยุ, ตตฺถ ชาตา สิงฺฆานิกาฯ อา ปุนปฺปุนํ สวติ สนฺทตีติ อสฺสโว, สู อภิสเวฯ ทฺวยํ วณมตฺเตฯ อร คมเน, อุ, อรุ, นปุํสเกเยวฯ วณ คตฺตวิจุณฺณเน, จุราทิ, , วโณ, อนิตฺถีฯ ทฺวยํ โผเฎฯ ผุฎ สํสิเลสเน, ภูวาทิ, โผโฎ, โณฯ ปีฬ วิพาธายํ, จุราทิ, ณฺวุ, ‘‘อิตฺถิยมโต อาปจฺจโย’’ติ อา, ปีฬโก, ปีฬกา, ปีฬกํ, ตีสฺวปิ, ตถา โผโฎฯ

 

๓๒๕. ทฺวยํ ปกฺกวณาทีสุ สญฺชาตทุคฺคนฺธวิเสเสฯ ปุพฺพ ปูรเณ, ภูวาทิ, อฯ ปูย วิสรเณ, ทุคฺคนฺเธ จ, ภูวาทิฯ

ทฺวยํ โลหิตนิสฺสรณโรเคฯ รตฺตสฺส โลหิตสฺส สณฺฐานมติกฺกมิตฺวา สรณํ คมนํ รตฺตาติสาโรฯ ปกฺขนฺทติ นิสฺสรตีติ ปกฺขนฺทิกาฯ กมุ ปทวิกฺเขเปฯ ‘‘อิตฺถิยมติยโว วา’’ติติฯ ‘‘ปกฺกมาทีหินฺโต เจ’’ติ เอตฺถ จกาเรน ติสฺสนฺติ, ธาตฺวนฺตโลโป จ, สกตฺเถ โกฯ ทฺวิตฺเตฯ ยทาทินา ปรกการสฺส โข, ปกฺขนฺทิกาฯ

ทฺวยํ อปมาเรฯ สรณํ สาโร, อปคโต สาโร เยน อปมาโร, สสฺส โมฯ อิตรตฺร มการาคโมฯ ทฺวยํ ปาทเภเทฯ ปาทสฺส โผโฎ เภทนํ ทรณํ ปาทโผโฎ, ผุฎ เภเทฯ วิรูโป ปาโท เอตาย เหตุภูตายาติ วิปาทิกาฯ สมาสนฺเต โก, ปุพฺพาการสฺสิตฺตํ, วิทารียมานตฺตา วิปชฺชมาโน ปาโท อสฺสนฺติ วา วิปาทิกาฯ

 

๓๒๖. ทฺวยํ วุฑฺฒิปฺปตฺตณฺฑโกสโรเคฯ วุฑฺฒิปฺปตฺโต โรโค วุฑฺฒิโรโคฯ วาตปูริตํ อณฺฑํ โกโส วาตณฺฑํฯ ทฺวยํ ถูลปาทโรเคฯ ฆนาภาวโต สิถิลํ ปทํ สีปทํ, วณฺณนาโส, ทีฆาทิฯ ภาโร ปาโท ยสฺส, ตสฺส ภาโว ภารปาทตาฯ

ปญฺจกํ กณฺฑุยํฯ กณฺฑ เภทเน, อุ, ทีเฆ กณฺฑู, วธูสทฺโทวฯ ติมฺหิ กณฺฑูติ, อสฺสู, จุราทิตฺตา ยมฺหิ กณฺฑูยา, ยโลปาภาโวฯ ขชฺช เถยฺยกรณพฺยถเนสุ, ภูวาทิ, อุฯ ยุมฺหิ กณฺฑูวนํ, อสฺสูฯ อุวาเทโส, ทีโฆ จฯ

๓๒๗. ติกํ กจฺฉุยํฯ ยา ‘‘ขสุโรโค’’ติ วุจฺจติฯ ปาตฺยตฺตานนฺติ ปามํ, มน, ปามาปฺยตฺถิ, ปุลฺลิงฺโค, ราชาทิ, วิเสเสน ตจฺฉติ กาสนฺติ วิตจฺฉิกา, ตจฺฉ ตนุกรเณ, ณฺวุ , ‘‘วิวจฺฉิกา’’ [วิจฺจจฺจิกา (อมร ๑๖.๕๓)] ติปิ ปาโฐฯ วจฺฉ ปริภาสนตชฺชเนสุ, ภูวาทิฯ กจ พนฺธเน, อุ, จสฺส ฉตฺตํ, ทฺวิตฺตาทิฯ ติลกาฬกนฺตํ ทฺวยํ ทฺวยํ สมตฺถํฯ ตตฺร ทฺวยํ โสเถฯ สุ คติวุฑฺฒีสุ, ภูวาทิ, โถฯ ถุปจฺจเย สยถุ, อุสฺสตฺตํ, ยาคโม จฯ โสโผปฺยตฺรฯ โสกํ ผายติ พหุลํ กโรตีติ โสโผ, ผาย วุฑฺฒิยํ, ผายสฺส โผ, เนรุตฺโตฯ

ทฺวยํ อริสโรเคฯ อมงฺคลตาย ทุ นินฺทิตํ นามมสฺส ทุนฺนามํ, สกตฺเถ, กุจฺฉายํ วา โก, ทีฆโกสิกายํ ทุนฺนามา, อิตฺถีฯ อริ วิย สสติ หึ สตีติ อริสํ, สส หึสายํ, กฺวิ, อร คมเน วา, อิโสฯ ทฺวยํ วมนโรเคฯ ฉทฺท วมเน, จุราทิ, ณฺวุฯ วมุ อุคฺคิรเณ, ถุฯ วมิธุปฺยตฺรฯ ฉทฺทิกา, วมิ อิตฺถิยํ, วมถุ ปุเมฯ

 

๓๒๘-๓๒๙. ทฺวยํ ปริตาเปฯ ทุ ปริตาเป, ตนาทิ, ถุฯ ปริตปนํ สนฺตาปนํ ปริตาโปฯ ทฺวยํ ติลกาฬเกฯ ติลสณฺฐานํ วิย ชายตีติ ติลโกฯ ติลํ วิย กาโฬ หุตฺวา ชายตีติ ติลกาฬโกฯ

มหาวิเรโก ‘‘วิสูจิกา’’ตฺยุจฺจเตฯ นิสฺเสสโต สุจติ คจฺฉตีติ สูจิกาฯ สุจิ, สุจ คติยํ, ภูวาทิฯ สุจ โสเจยฺเย วา, นิสฺเสสโต โสเจตีติ วิสูจิกา, วิเสเสน สูจิ วิย วิชฺฌตีติ วา วิสูจิกาฯ พหุโมสรณตฺตา มหนฺโต วิเรโก มหาวิเรโก, ริจ วิโยชนสมฺปุจฺฉเนสุ, โณฯ

ภคนฺทลาทโย สตฺต อามยนฺตรา โรคเภทา ภวนฺติฯ ตตฺร คุทสมีปโช วณวิเสโส ภคนฺทลา, อิตฺถีฯ ภคํ โยนิ, ตํ ทารยตีติ รูฬฺหีโต อปจฺจยนฺโต นิปาติโตฯ ทร วิทารเณ, ภูวาทิ, ลตฺเต ภคนฺทลาฯ ภคนฺทโรปฺยตฺรฯ เมโห มุตฺตเมโห, โส จ พหุมุตฺตตาย มธุเมโห, รตฺตเมโห, สุกฺกเมโหตฺยเนกวิโธฯ มิห เสจเน, ภูวาทิ, มิหติ มุตฺตนฺติ เมโห, โณฯ ชร โรเคฯ ภูวาทิ, ชรตีติ, อฯ ชโร ปสิทฺโธฯ กาส สทฺทกุจฺฉายํ, ทิตฺติยญฺจ, ภูวาทิ, กาสตีติ กาโส, โณ, กุจฺฉิตํ อสตีติ วา กาโส, กุอาปุพฺโพฯ สส ปาณเน, สสนํ สาโส, ภุสํ สสนเมตสฺสตฺถีติ วา สาโส, กุฎ เฉทเน, โฐ, กุฎฺฐํฯ สามญฺเญน ตโจวิกาเรฯ สุกฺเก ตุ สิตฺตํฯ สูล รุชายํ, ภูวาทิ, สูลํฯ วิทฺทธิ, อสฺมรี, มุตฺตกิจฺฉาทโยปฺยเนกา โรคเภทาฯ

ปชฺชทฺธํ เวชฺเชฯ อายุพฺเพทสงฺขาตํ วิชฺชํ ชานาตีติ เวชฺโช, ‘‘ณ ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จา’’ติ โณ, วิท ญาเณ วา, วินฺทตีติ เวชฺโช, ณฺโย, ทฺยสฺส โชฯ ภิสชฺชติ จิกิจฺฉตีติ ภิสกฺโก, , ชสฺส โกฯ โรคํ หรติ สีเลนาติ โรคหารี, ณีฯ หรสทฺโทยํ เกวโลปิ อานยนาปนยเนสุ วตฺตติ ‘‘มโนหโร, ทุกฺขหโร’’อิจฺจาทีสุ, อิธ อปนยเนฯ กิต โรคาปนยเน, ภูวาทิฯ ติกิจฺฉตีติ ติกิจฺฉโก, ฉปจฺจโย, ณฺวุ, ทฺวิตฺตาทิฯ อคทกโรปฺยตฺร, อคทํ อโรคํ ปาณีนํ กโรตีติ อคทกโร, กมฺมาทิมฺหิ โณฯ

๓๓๐. ทฺวยํ สลฺลนีหรเณ เวชฺเชฯ กาเย ปวิฎฺฐสราทิสลฺลสฺส นีหรโณ เวชฺโช สลฺลเวชฺโชฯ ยถาวุตฺตํ สลฺลํ นีหรณวเสน กนฺตติ ฉินฺทตีติ สลฺลกตฺโต, กติ เฉทเน, โตฯ ทฺวยํ ปฎิกาเรฯ ติกิจฺฉนํ ติกิจฺฉา, ภาเว อฯ ปติปุพฺโพ กโรติ ติกิจฺฉายํ, กรโต ริริยาฯ

จตุกฺกํ โอสเธฯ ภิสชานมิทํ เภสชฺชํ, ณฺยฯ น วิชฺชเต คโท ยสฺมินฺติ อคโทฯ ภิสชานมิทํ เภสชํ, โณฯ อุส ทาเหฯ โรคโมสาเปตีติ โอสธํ, โธ, อถ วา โอสธี นาม อสํโยคทพฺพํ, เตหิ สํโยชิตํ โอสธํฯ ชายุปฺยตฺรฯ ชิ ชเย, ณุฯ

 

๓๓๑. ติกํ อาโรคฺเยฯ อนตฺถการกตฺตา กุจฺฉิตากาเรน สรีเร เสนฺตีติ กุสา, โรคา, เต ลุนาติ ฉินฺทตีติ กุสลํฯ อามยสฺสาภาโว อนามยํ, อพฺยยีภาโวฯ อโรคสฺส ภาโว อาโรคฺยํฯ กุสลานามยาโรคฺยนฺติ สมาหารทฺวนฺโทฯ ทฺวยํ อนามยชเนฯ กล คติสงฺขฺยาเนสุฯ กลติ ยถาสุขํ สพฺพิริยาปเถสูติ กลฺโล, โลฯ ‘‘กาลํ ขมตีติ กลฺยํ, อโรคตา, ตสฺสํ นิยุตฺโต กลฺโย’’ติ องฺคุตฺตรนิกายฎีกายํฯ นตฺถิ อามโย ยสฺมึ นิรามโยฯ วุตฺโตปฺยตฺรฯ วุตฺติ ชีวิตวุตฺติ ปสตฺถา อสฺสตฺถีติ วุตฺโตฯ โรคโต นิคฺคตชเน ปน อุลฺลาโฆ, ลาฆ สามตฺถิเย, อุสทฺโทยํ โรควิมุตฺยตฺโถฯ นราทิตฺตา, นรปฺปธานตฺตา จ นรวคฺโคฯ

นรวคฺควณฺณนา นิฎฺฐิตาฯ

 


. จตุพฺพณฺณวคฺควณฺณนา

๓๓๒. สนฺตติปริยนฺตํ วํเสฯ กุล สนฺตานพนฺธูสุ, ภูวาทิ, โณ, กุลํ, วน สมฺภตฺติยํ, โสฯ สํตนุ วิตฺถาเร, โณฯ อภิมุขํ ชเนตีติ อภิชโน, โณฯ โค วุจฺจติ อภิธานํ, พุทฺธิ จ, เต ตายตีติ โคตฺตํฯ โคตฺรมฺปิฯ ควํ สทฺทํ ตายตีติ วา โคตฺตํ, ตา ปาลเนฯ อนุปุพฺโพ อิ คติยํ, กรเณ อฯ ตโนติสฺมาติ, สนฺตติ, นโลโป, อิตฺถิยํฯ

สนฺตติ ปนฺติวิตฺถาร-โคตฺเตสุ กวิภี มตา;

ปรมฺปรา ภเว จาปิ, ปุตฺตกญฺญาสุ สนฺตติฯ

ขตฺติยาทโย ขตฺติยพฺราหฺมณเวสฺสสุทฺทา จตฺตาโร วณฺณา กุลานิ ภวนฺติ, เอเต หิ อญฺญมญฺญมสงฺกรโต วณฺเณตพฺพโต ฐเปตพฺพโต วณฺณาติ วุจฺจนฺเตฯ วณฺณ ฐปเนฯ

 

๓๓๓-๓๓๔. ฉกฺกํ กุลีเนฯ กุลสฺสาปจฺจํ กุลิโน, อิโน อปจฺเจฯ โสภโน ชโน สชฺชโนฯ สปรตฺถํ สาเธตีติ สาธุ, สาธ สํสิทฺธิมฺหิ, อุฯ สภายํ สาธุ สโภฺยฯ สาธฺวตฺเถ โยฯ อย คติยํฯ อยิตพฺโพ อุปคนฺตพฺโพติ อยฺโย, กมฺมนิ โยฯ มหากุลสฺสาปจฺจํ มหากุโล, โณฯ

ภูภุชนฺตํ ราชสามญฺเญฯ อติเตชวนฺตตาย วิเสเสน ราชเต ทิพฺพเตติ ราชา, ราช ทิตฺติยํฯ ภุยา ภูมิยา ปติ ภูปติ, ภุํ ปาเลตีติ วา ภูปติ, ปา รกฺขเณ,ติ, รสฺโสฯ ปถวิยา อิสฺสโร ปตฺถิโว, โณ, ทฺวิตฺตํ, อิตฺตญฺจฯ ชคติํ ภูมึ ปาเลตีติ ชคติปาโล, กมฺมนิ โณฯ ทิสานํ ปติ ทิสมฺปติ, ทิสา, ทิสฏฺเฐ วา ปาเลตีติ ทิสมฺปติ, รสฺสตฺตํ, นิคฺคหีตาคโม จฯ ภุํ ภูมึ ภุญฺชตีติ ภูภุโช, ภุช ปาลนชฺโฌหรเณสุ, อิธ ปาลเน, รุธาทิฯ มหิขิโตปฺยตฺรฯ ขิ นิวาสคตีสุ, มหึ อขิ คตวา มหีขิโตฯ

 

๓๓๕. ปชฺชทฺธํ มุทฺธาภิสิตฺเต ชาติขตฺติเย, ‘‘ราชชจฺเจ จ ขตฺติเย’’ติ วจนโตฯ รญฺโญ ขตฺติยสฺสาปจฺจํ ราชญฺโญ, ญฺโญ อปจฺเจฯ ‘‘ขตฺติโย ตุ วิรา ขตฺตํ, ราชญฺญทฺวิชลิงฺคโน’’ติ รภส, รตนโกเสสุ ปริยายาฯ ขตฺตสฺสาปจฺจํ ขตฺติโย, อปจฺเจ อิยปจฺจโย ทิสฺสเต, เขตฺตานํ อธิปติภูตตฺตา วา ขตฺติโยติอาทิกปฺปิกราชา วุจฺจติ, ตปฺปภวตฺตา ปน มุทฺธาภิสิตฺเตสฺวปิ ตํสมญฺญา, เอสฺสตฺตํฯ ขตฺตสฺสาปจฺจํ ขตฺตํ, โณฯ รชฺชาโรปนสมเย ทกฺขิณาวฎฺฎสงฺโขทเกน คงฺคานีเตน มุทฺธนิ ขตฺติยกญฺญาทีหิ อภิสิตฺตตฺตา มุทฺธาภิสิตฺโต, ปฐมขตฺติโยฯ ตปฺปภวตาย ปน อนภิสิตฺตา จ มุทฺธาภิสิตฺตาขฺยา, ยถา – พฺรหฺมพาหุชสฺส วํเส ชาตสฺสาปิ พฺรหฺมพาหุโชฯ พฺรหฺมพาหุโต ชาตตฺตา พาหุโชติ หิ นิกายนฺตริกานํ ลทฺธิฯ ยสฺมึ ปน ราชินิ อเสสา สามนฺตา ปณมนฺติ, โส อธิสฺสราโขฺย [อมร ๑๘.]ฯ สํ สตฺโต ลคฺโค อนฺโต ยสฺสา สา สมนฺตา, สวิสยานนฺตรา ภูมิ, สมนฺตาย อิเม สามนฺตา, อนนฺตรราชาโนฯ

ทฺวยํ จกฺกวตฺตินิฯ สพฺพภูมิยา อิสฺสโร สพฺพภุมฺโม, ณฺโยฯ ปุญฺโญปนีเตน จกฺกรตเนน วตฺตเต อสาธุทมนิกาทิราชวตฺตํ อนุติฎฺฐตีติ จกฺกวตฺตี, ณี, จกฺกรตนํ วตฺเตติ อากาเส อตฺตโน ปุรโต คมยตีติ วา จกฺกวตฺตี, ปุญฺญจกฺกํ, จตุจกฺกํ วา สตฺเตสุ วตฺเตติ, เต วา อสฺมึ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี, จกฺกรตนุปฺปาทนตฺถํ ทฺวาทสวสฺสจริตํ ทสราชธมฺมํ วตฺตเมตสฺสตฺถีติ วา จกฺกวตฺตีฯ ตตฺถ อนฺโตชนสฺมึ พลกาเย ธมฺมิการกฺขาวรณคุตฺติยา สํวิธานํ, ขตฺติเยสุ, อนุยุตฺเตสุ, พฺราหฺมณคหปติเกสุ, เนคมชานปเทสุ, สมณพฺราหฺมเณสุ, มิคปกฺขีสุ, อธมฺมการปฎิกฺเขโป, อธนานํ ธนุปฺปาทนํ, สมณพฺราหฺมเณ อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหปุจฺฉนนฺติ อิทํ ทสวิธํ จกฺกวตฺติวตฺตํ, อิทเมว จ คหปติเก, ปกฺขิชาเต จ วิสุํ กตฺวา คหณวเสน ทฺวาทสวิธมฺปิ ทีเปสุฯ จตูสฺวปิ ทีเปสุ อาณาธมฺมจกฺกานิ สตฺเตสุ ปวตฺเตตีติ วา จกฺกวตฺตีฯ อญฺโญ อสพฺพภุมฺโม อนวกาโส สามนฺโต ภูโป มณฺฑลิสฺสโร นามฯ สยมาณาปวตฺติฎฺฐานวเสน ปริจฺฉินฺนสฺเสว มณฺฑลสฺส อิสฺสโร, น สพฺพมณฺฑลสฺสาติ มณฺฑลิสฺสโรติปิฯ เอตฺถ จ ‘‘สพฺพภุมฺโม, จกฺกวตฺตี’’ติ ทฺวีหิ นาเมหิ จตุทีปิสฺสโร ราชา ทีปิโต, อิธานาคเตปิ สงฺคเหตฺวา กถิเตน อธิสฺสรปเทน เอกทีปิสฺสโร ราชา, มณฺฑลิสฺสรปเทน ปเทสิสฺสโร ราชา ทีปิโตฯ อถ วา มณฺฑลิสฺสรปเทน เอกทีปิสฺสโร ราชา, เสเสหิ ราชราชญฺญาทีหิ พาหุชปริยนฺเตหิ ปเทสิสฺสโร ทีปิโตฯ

 

๓๓๖. ทฺวยํ ราชเภเทฯ สุขุมตาย ลีนา อปากฎา ฉวิโย เยสํ เต ลิจฺฉวิโนฯ ลิจฺฉวี จ วชฺชี จาติ ทฺวนฺโทฯ ทฺวยํ สมฺมาสมฺพุทฺธกุเล ราชินิฯ ปุริมตรสมฺภูเต สกฺยกุเล สญฺชาตตฺตา สกฺโย, โณฯ สกฺโกปิฯ สกฺเย ภโว สากิโย, อิโย, ยโลโป, ทีโฆ จฯ

ปญฺจกํ พุทฺธปุตฺตสฺสายสฺมโต ราหุลสฺส มาตริฯ ภทฺท กลฺยาเณ, โสเขฺย จฯ กุลาจารรูปาทิวเสน กลฺยาณตฺตา ภทฺทาฯ กจฺจสฺสาปจฺจํ กจฺจานา, อปจฺจส ทฺโทยํ นิจฺจํ นปุํสเก ปุตฺเต, ปุตฺติยญฺจ ภวตีติฯ ‘‘ราหุ วิย จนฺทํ มม นิกฺขมนํ ลาตุกาโม จายํ เม ปุตฺโตติ ราหุโลติ นาเมน ภวิตพฺพ’’นฺติ มนสิ กตฺวา ‘‘ราหุ ชาโต, พนฺธนํ ชาต’’นฺติ ปิตรา วุตฺโต สิกฺขากาโม อายสฺมา ราหุโลเยเวตฺถ ราหุโล, ตสฺส มาตา ราหุลมาตา, พิมฺพํ วุจฺจติ สรีรํ, อติสยวณฺณสรีรยุตฺตตาย พิมฺพา, วมิธาตุมฺหา วา โพ, วสฺส พตฺตํฯ ยโส วุจฺจติ ปริวาโร, กิตฺติ จ, เต ธาเรตีติ ยโสธรา, มนาทิตฺตา อสฺโสฯ

 

๓๓๗-๓๓๙. เยสํ ขตฺติยานํ ธนํ สตํ โหติ, กีทิสํ ตํ ธนํ? นิธานคํ ปถวาทีสุ นิธานวเสน คตํ ปวตฺตํ, เตสํ ธนานํ สตํ กหาปณานํ, กิตฺตกปฺปมาณานํ? โกฎีนํ สตํฯ เกน ปริจฺเฉเทน? เหฎฺฐิมนฺเตน เหฎฺฐิมโกฎฺฐาเสน, เหฎฺฐิมปริจฺเฉเทน วา โกฎีนํ สตํ โหติฯ ทิวสวฬญฺโช ทิวเส ทิวเส วฬญฺชิตพฺโพ ปน กหาปโณ วีสตมฺพณมตฺตํ โหติ, เต ขตฺติยา ‘‘ขตฺติยมหาสาลา’’ตฺยุจฺจนฺเตฯ มหนฺโต ธนสาโร เยสนฺเต มหาสาลา, ลตฺตํ, อมฺพณมตฺร เอกาทสโทณมตฺตํฯ

เยสํ ทฺวิชานํ พฺราหฺมณานํ นิธานคานิ นิธานวเสน ปวตฺตานิ อสีติโกฎิธนานิ โหนฺติ, ทิวสวฬญฺโช ปน กหาปโณ ทสมฺพณมตฺตํ โหติ, เต ทฺวิชา ‘‘ทฺวิชมหาสาลา’’ตฺยุจฺจนฺเตฯ

นิธานเค, วฬญฺเช จ ธเน ตทุปเฑฺฒ เตสํ ทฺวิชมหาสาลานํ ธนสฺส อุปฑฺฒภาเค สติ คหปติมหาสาลา นาม สิยุํ, อุภยตฺราปิ เหฎฺฐิมนฺเตเนว ธนปริจฺเฉโทฯ

 

๓๔๐. โย น หีโน, น จุกฺกฏฺโฐ, มชฺฌิมาธิการพฺยวฎฺฐิโต ราชปุตฺตเสนาปติมหากณิตฺถราทิ, โส มหามตฺโตฯ มหตี มตฺตา ปริจฺเฉโท ยสฺส มหามตฺโต, รูปเภเทน ปฎฺฐานํ กฺลีวํฯ

‘‘ปกติยํ มหามตฺเต, ปญฺญายํ ปรมตฺตนิ;

นปุํสกํ ปธานํ ตํ, เอกตฺเต ตุ’ตฺตเม สทา’’ติฯ

รภโส จฯ ‘‘มหามตฺโต, ปฎฺฐาโน จา’’ติ ตุ ปุํสกณฺเฑ โวปาลิโตฯ ปกฏฺเฐ ติฎฺฐตีติ ปฎฺฐานํ, ยุ [อภิธานปฺปทีปิกา ฎีกา ๙๘๓, ๑๑๒๓ คาถาสุปิ ปสฺสิตพฺพํ]

ปญฺจกํ มนฺตินิมฺหิฯ มติปฺปธาโน สจิโว สหาโยฯ อิติกตฺตพฺพตาวธารณํ มนฺโต, ตํโยคา มนฺตินีฯ อสฺสตฺถฺยตฺเถ อินี, อถ วา มนฺเตน นยตีติ มนฺตินี, อถ วา มนฺตโยคา มนฺติ, เนตีติ นี, มนฺติ จ นี จาติ มนฺตินีฯ ‘‘มติสจิวมนฺตินี’’ติปิ ปาโฐ, ตทา ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ทฺวนฺโทฯ รญฺญา สห ชีวตีติ สชีโวฯ สจเต สมเวโต ภวตีติ สจิโวฯ สจ สมวาเย, โว, อิการาคโม จฯ สพฺพกิจฺเจสุ รญฺญา มนฺเตน อมา สห ภวตีติ อมจฺโจ, อมาสทฺโทยํ นิปาโต สหตฺเถ จฺจปจฺจโยฯ สชีวมตฺเต จามจฺจสทฺโท วตฺตติฯ ทฺวยํ เสนาปติมฺหิฯ เสนํ นยตีติ เสนานีฯ จมูนํ เสนานํ ปติ จมูปติฯ

 

๓๔๑. นฺยาสาทีนํ อิณาทานทายวิภาคาทีนํ วิวาทานํ โวหารานํ อุปทฎฺฐริ อุปทสฺสิเต อกฺขทสฺโส, อกฺเข โวหาเร ปสฺสตีติ อกฺขทสฺโส, โณ, ธมฺมาธิกรณิโยฯ ปุจฺฉาวิวาโก, ปญฺหวิวาโกปฺยตฺรฯ

ปชฺชฑฺฒํ ปฎิหาเรฯ ทฺวาเร นิยุตฺโต โทวาริโก, ณิโก, โอการาคโมฯ ปฎิหรติ วิญฺญายติ เตนาติ ปฎิหาโร, โณฯ ทฺวาเร ติฎฺฐตีติ ทฺวารฏฺโฐ, สกตฺเถ โกฯ ทฺวารปาลโกฯ ทฺวารฎฺฐิโต, ทสฺสโกปฺยตฺรฯ

 

๓๔๒. ราชูนํ องฺครกฺขคโณ อนีกฏฺโฐติ มโตฯ ‘‘รกฺขิวคฺโค ตุ โย รญฺญํ, โส’นีกฏฺโฐ’ภิธียเต’’ติ อมรมาลายญฺจ, อนีเกน สมูเหน ติฎฺฐตีติ อนีกฏฺโฐ, โณฯ

ทฺวยํ มหลฺลเกฯ กญฺจุกํ โจฬํ, ตํโยคา กญฺจุกีฯ โสกํ วินฺทตีติ โสวิทลฺโลฯ วิท โลเภ, โล, กโลโปฯ ถาปติ, โสวิโทปฺยตฺรฯ ทฺวยํ เสวเกฯ ปภุโน ปจฺฉา ชีวตีติ อนุชีวี, ณีฯ เสว เสวเน, ภู, ณฺวุฯ อตฺถีปฺยตฺรฯ อตฺถ ยาจนายํฯ อตฺถนมตฺโถ, อาสีโส, ตํโยคา อตฺถีฯ

 

๓๔๓. ทฺวยํ อธิกมตฺเตฯ คาเมสุ อธิกตฺตา อธิกา อิกฺขา อนุภวนเมตสฺส อชฺฌกฺโข, อิสฺสตฺตํฯ อธิกํ กโรตีติ อธิกโตฯ อิทํ ทฺวยํ ถายุกโคปานํ ทฺวินฺนมฺปิ นามํฯ ตตฺร เอกคาเม อธิกโต ถายุโก, พหูสุ คาเมสฺวธิกโต โคโปฯ วุตฺตญฺจามรโกเส ‘‘ถายุโกธิกโต คาเม, โคโป คาเมสุ ภูริสู’’ติฯ [อมร ๑๘.] รุทฺเทนาปิ วุตฺตํ ‘‘คาเมสฺวธิกเต โคโป, โคฎฺฐชฺฌกฺเขปิ วลฺลโภ’’ติ [จินฺตามณิฎีกา ๑๘.]

ทฺวยํ สุวณฺณรชตชฺฌกฺขานํ ทฺวินฺนมฺปิ นามํฯ หิรญฺญํ วุจฺจติ อกตสุวณฺณาทิ, ตตฺร นิยุตฺโต เหรญฺญิโกฯ กน ทิตฺติคติกนฺตีสุ, นิปุพฺโพ, โข, นิกฺโข, สุวณฺณาทิวิกาโร, ตตฺร นิโยโค นิกฺขิโกฯ วิเสสโต ปน สุวณฺณชฺฌกฺเข โภริโกฯ ภูริสทฺโท สุวณฺเณ, ตํโยคา โภริโกฯ รูปฺยาชฺฌกฺเขนิกฺขิโก, ตสฺมา’ย’มุภยตฺราปิ เหรญฺญิโกติ สามญฺญสฺมึเยวฯ วุตฺตญฺจ –

‘‘โภริโก กนกาชฺฌกฺโข,

รูปฺยา’ชฺฌกฺโข ตุ นิกฺขิโก’’ติ [อมร ๑๘.]

สสฺส อตฺตโน วิชิคีสภูตสฺส เทสานนฺตโร สมนฺตโต มณฺฑลีภูโต ราชา สตฺตุรุจฺจเต เอกตฺถาภินิเวสิตตฺตาฯ ตโต ปรํ วิชิคีสภูมฺเยกนฺตริโก มิตฺโต เอกตฺถการิตฺตโนปการตฺตาฯ อริวิชิคีสมิตฺตานํ ปน มณฺฑลานํ พหิภูโต ทูรมณฺฑลฏฺโฐ วิชิคีสภูมิยา อจฺจนฺตพฺยวหิโต พลาธิโกปิ โย นาปกโรตฺยุปกาโรติ วา, ส อุทาสีโน ทูรมณฺฑลตฺเตโนปการตฺตาฯ ทูรมณฺฑเล อาสตีติ อุทาสีโน, อุปุพฺโพ อาส อุปเสวเน, ยุ, อสฺสิ, ทาคโม จฯ สตฺตุมภิยุญฺชมานสฺส วิชิคีสสฺส สตฺตุหิตาย โย ปณฺหึ คณฺหติ ปิฎฺฐิโต วตฺตติ, โส ปณฺหิคฺคาโหฯ ‘‘ปณฺหิ ปจฺฉา ปทํ วิชิคีสสฺสา’’ติ รตนโกเสฯ ‘‘ปณฺหิปาเท พฺยูหปิฏฺเฐ’’ติ [ติกณฺฑเสส ๓..๑๓๔] ติกณฺฑเสโสฯ ‘‘ปณฺหิ ปจฺฉิมภาเค จ, ปาทมูโลมทิฎฺฐิสุฯ เสนาปิฏฺเฐ กุมฺภิยญฺเจ’’ติ ตุ นานตฺถสงฺคเหฯ

 

๓๔๔-๓๔๕. ทิฎฺฐนฺตํ ริปุมฺหิฯ มิตฺตปฎิปกฺขตฺตา อมิตฺโต, รปตฺยวณฺณํ รชเตติ ริปุ, อุ, อิตฺตํ, รป, ลป, ชป, ชปฺป วจเน วาฯ เวรํ วิโรโธ ยสฺสตฺถีติ เวรี, อี, ทุกฺขเหตุตฺตา สปตฺติ อิว สปตฺโต, อิวตฺเถ อการปจฺจโยฯ อร คมเน,ติ, ภูวาทิตฺตา อาคโมฯ สท สาทเน, ตุ, ภูวาทิ, สตฺตุ, ยวาทิจุณฺเณปิฯ อร คมเน, เวรมรตีติ อริ, รสฺสนฺโต อิฯ สปตฺตาทีนํ จตุนฺนํ ทฺวนฺโท, ‘‘พฺยญฺชโน จ วิสํโยโค’’ติ สุตฺเต จคฺคหเณน เอกตการสฺส โลโป จฯ ปติยมตฺถนํ ปจฺจตฺโถ, ตํโยคา ปจฺจตฺถิโก, ปติยํ วิปรีตคมนํฯ ปนฺถ คติยํ, จุราทิฯ ปริปนฺโถ ปริสฺสวฎฺฐานํ, ตํโยคา ปริปนฺถีฯ ปฎิวิรุทฺโธ ปกฺโข สหาโย ปฎิปกฺโข, ตถา วิปกฺโขฯ น หิโต อหิโตฯ หึสายํ รมตีติ [ปรตีติ (?)] ปโร, กฺวิฯ ปฎิปกฺขภาเวน อมติ คจฺฉตีติ ปจฺจามิตฺโต, อม คมเน, โต, ทฺวิตฺตํฯ นตฺถิ เอตสฺมา อีติ อุปทฺทโวติ อนีโต , มิตฺโต, ตปฺปฎิปกฺโข ปจฺจนีโต, โส เอว ปจฺจนีโก, ตสฺส โก, ยถา นิยโกฯ วิโรโธสฺสตฺถีติ วิโรธี, อีฯ ทิส, ทุส อปฺปีติยํ, ทิวาทิฯ วิทุสฺสนสีลตาย วิทฺเทสี, ทฺวิตฺตํ, อิสฺเสตฺตํฯ ทุสฺสตีติ ทิโส, อฯ ตปจฺจเย ทิฏฺโฐ, ธาตฺวนฺเตน สห ฎฺฐาเทโสฯ ทฺเวสโณ, ทุหทโย, ทสฺสุ, สาตฺตโว, อภิฆาตีปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ อนุกูลเนฯ อนุโรธนํ อนุโรโธ, โณฯ รุธ อาวรเณฯ อนุรูปํ ปวตฺตนํ อนุวตฺตนํ, วตุ วตฺตเน, ภู, ยุฯ

 

๓๔๖. ปญฺจกํ มิตฺตสามญฺเญฯ มิท สฺเนเห, ภูวาทิ, โต, วยสา ตุลฺโย วยโส, มูลวโยสทฺเทหิ สญฺญายํ สปจฺจโย [ยปจฺจโย (?) ปาณินิ ๔..๙๑ สุตฺตํ ปสฺสิตพฺพํ], สพฺพการิเยสุ สห วยตีติ วา วยโส, วย คมเน, สหสฺส โส วณฺณวิปริยโยฯ สห อยติ กิจฺเจสูติ สหาโย, อย คมเน, สหสฺส สาภาโว, ยถา สหธมฺมิโกฯ สห วา หานิ, อโย วา วุฑฺฒิ ยสฺส สหาโย, ติปทพหุพฺพีหิ, ยถา ปรกฺกมาธิคตสมฺปทาฯ อถ วา หานิ จ อาโย จ หายา, นิโลโป, เต ยสฺส อตฺถิ, โส สหาโย, ‘‘สปกฺขโก, สโลมโก’’ตฺยาทีสุ วิย สสทฺทสฺส วิชฺชมานตฺถตฺตาฯ สุนฺทรํ หทยเมตสฺสาติ สุหทโย, อโลโป, ทฺยสฺส โช, โสว สุหชฺโชฯ สห ปริสหเนฯ ปริสหนํ อทุสฺสนํ, โข, หโลโป, สขา, ราชาทิ, สมาโน ขฺยาโต ปตีโต วา สขา, ยโลโป, สมานสฺส จ สภาโวฯ สินิทฺโธ, สฺนิทฺโธ, สวโยปฺยตฺรฯ สขฺยสตฺตปทินา ปน เมตฺติยํ วตฺตนฺติฯ สขิมฺหิ ภวํ สขฺยํฯ สตฺตหิ ปเทหิ อวคมฺยเตติ สตฺตปทินํ [สตฺตปทีน (อมร ๑๘.๑๒)], อิโนฯ

ทฺวยํ อเภชฺชมิตฺเตฯ สพฺพกาลํ ภชตีติ สมฺภตฺโต, ภช เสวายํ, ภูวาทิฯ ทฬฺโห ถิโร มิตฺโต ทฬฺหมิตฺโตฯ ทฺวยํ ทิฎฺฐมตฺตมิตฺเตฯ กิญฺจิ กาลํ ปสฺสิตพฺโพติ สนฺทิฏฺโฐฯ สํสทฺโทยมปฺปตฺโถฯ ทิส เปกฺขเน, ทสฺสนํ ทิฎฺฐํ, ตํ มตฺตา ปมาณเมตสฺส ทิฎฺฐมตฺตโก, สกตฺเถ โกฯ

 

๓๔๗. ทฺวยํ จรปุริเส ตาปสาทิรูเปน จรมตฺเตฯ จรติ ชานาติ ปรจกฺกนฺติ จโร, , จาโรปิ, โณฯ คุฬฺหปุริโส คุตฺตปุริโสฯ ยถารหวณฺโณ, ปณิธิ, อปฺปสโป, ผสฺโสปฺยตฺรฯ ตตฺราทิทฺวยํ วาณิชกสิพลลิงฺคภิกฺขุกจฺจายนาทิเลเสน ถายินิจเรฯ อิตเร อิธาคตสทิสตฺเถฯ วณฺโณ ปกาโร, ยถารหวณฺโณ ยถารหปฺปกาโรฯ เยน ปรจกฺกํ สกฺกา ญาตุํ ตปฺปการวา อิจฺจตฺโถฯ ปณิธิยฺยเต เญยฺยมสฺมึ ปณิธิ, อิฯ อปกฎฺฐํ สปฺปติ จรตีติ อปสปฺโป, อฯ ผุส พาธนผุสเนสุ, , ผสฺโสฯ

ติกํ ปถิเกฯ ปเถ คจฺฉตีติ ปถาวี, วี, ทีโฆฯ อิโก, ปถิโกฯ อทฺธนิ มคฺเค คจฺฉติ สีเลนาติ อทฺธคูฯ อทฺธโคปฺยตฺรฯ

ทฺวยํ ทูเตฯ ทุ ปริตาเป, โตฯ สนฺเทสํ วาจิกํ หรตฺยเนเนติ [หรตีติ (?)]

ทฺวยํ โชติสิเกฯ คณยตีติ คณโก, ณฺวุฯ มุหุตฺตํ กาลวิเสสํ ชานาตีติ มุหุตฺติโก, วาคฺคหเณน น วุทฺธิฯ สํวจฺฉโร, โชติสิโก, เทวญฺญู, โมหุตฺโต, ญาณิโก, กาตนฺติโกปฺยตฺรฯ กตนฺโต เทวมตฺตํ, ตํ ชานาตีติ กาตนฺติโกฯ

 

๓๔๘. ทฺวยํ เลขเกฯ ลิข เลขเน, ภู, ณฺวุฯ ลิเปน มสฺโยปเทเสน ภวตีติ ลิปิ, อิ, วณฺณสณฺฐาโน, ตํ กโรตีติ ลิปิกาโรฯ อกฺขรจโณ, อกฺขรจุญฺจุปฺยตฺรฯ จน ทาเน, ภูฯ จญฺจุ คติยํฯ

เมลานนฺทา มสิมณิ, เมลนฺธุ วณฺณกูปิกา;

มสิชลนฺตุ เมลา จ, ปตฺตญฺชนํ มสิ ทฺวิสุฯ

เลขนี วณฺณตูลี จ, วณฺณกกฺขรตูลิกา;

วณฺณทูโต โสตฺถิมุโข, เลโข วาจิกหารโกฯ

กาจนกิตลิโก จ, กาจนํ ตนฺนิพนฺธนํ;

เลขฺยฎฺฐานํ คนฺถกุฎิ, มุทฺทา ปจฺจยการินี [ติกณฺฑเสส ๒..๒๗, ๒๘, ๒๙]

ทฺวยํ วณฺเณฯ วณฺณียติ ปกาสียติ อตฺโถ เยน, โส วณฺโณ, วณฺณ ปกาสเนฯ น ขรติ น ขียตีติ อกฺขโร, ขร วินาเส, ขิ ขเย วา, ตทา อโรฯ ลิขนํ, ลิปิ, ลิขิ อิเม วณฺณสณฺฐาเน วตฺตนฺติฯ ลิปิลิขิโย อิตฺถิยํฯ

เภทาทโย อิเม จตุโร อุปายา สตฺตุวิชยการณานิฯ สตฺตุวิชยมุปคจฺฉนฺติ เอเตหีติ อุปายาฯ ปรสฺมา วิสิเลสนํ เภโทฯ

สฺเนหราคาปนยนํ , สํหาโสปฺปาทนํ ตถา;

สนฺตชฺชนญฺจ เภโทยํ, วิญฺญูหิ ติวิโธ มโต [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.]

ตตฺรายํ ตวานุคฺคเตน ปวุทฺโธ ปาสาทตรโว วิย อตฺตานญฺโจจฺฉินฺทิสฺสตีติ สงฺกายํ ชนิตายํ สฺเนหภตฺติญฺจาปนยติฯ อภิภวนญฺโจปาทยติ [ปทฺธญฺโจปาทยติ (.)]ฯ อญฺญสฺส จ ปริยปจฺจามิตฺตานุคฺคหณสฺส มรณเมวนฺโต ภวิสฺสตีตฺเยวํปการมภิภยนํ สนฺตชฺชนํฯ

วโธตฺถคฺคหณญฺเจว, ปริกฺเลโส ตเถว จ;

อิติ ทณฺฑวิธญฺญูหิ, ทณฺโฑปิ ติวิโธ มโต [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.]

ปริกฺเลโส พนฺธนตาฬนาทิฯ

อญฺญมญฺโญปการานํ, ทสฺสนํ คุณกิตฺตนํ;

สมฺพนฺธสฺส สมกฺขานํ, อายติํ สมฺปกาสนํฯ

วาจา เปสลยา สาธุ, ตวาหมิติ จปฺปณํ;

อิติ สามวิธญฺญูหิ, สามํ ปญฺจวิธํ มตํ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.-]

‘‘อสฺมึ เอวํ กเต อิทํ อมฺหากํ ภวิสฺสตี’’ติ อาสาทสฺสนํ อายติสมฺปกาสนํฯ อปฺปณมิตฺยงฺคสฺส ทานํฯ

ทานญฺจ ปญฺจธา สารสฺสาสารสฺส จ ทพฺพสฺส คหิตสฺส สมปฺปณํ, ตถาคหิตสฺสานุโมทนํ, ตถา อปุพฺพทานํ, ตถา ‘‘อมุสฺส ทพฺพํ คณฺหาหิ, ตเถว ภวิสฺสตี’’ติ ปรเสสุ สยํ คาหปฺปวตฺตนํ, ตถา อิณปฺปโมจนญฺเจติฯ ยถาห –

‘‘โย สมฺปตฺตธโนสฺสคฺโค, อุตฺตมมชฺฌิมาธโม;

ปติทานํ ตถา ตสฺส, คหิตสฺสานุโมทนํฯ

ทพฺพทาน’มปุพฺพญฺจ , สยํ คาหปฺปวตฺตนํ;

เทยฺยสฺส ปฎิโมกฺโข จ, ทานํ ปญฺจวิธํ มต’’นฺติ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.-]

เอเต จตฺตาโร อุปายา มายาทีสฺเววนฺโตคธา, ตถา หิ มาโยเปกฺขา จ ทณฺฑนฺโตคธาฯ อินฺทชาลญฺจ เภเท อนฺโตคธํฯ เกจิ ปนาหุ

‘‘สามํ ทานญฺจ เภโท จ, ทณฺโฑ เจติ จตุกฺกกํ;

มาโยเปกฺขินฺทชาลญฺจ, สตฺโตปายา ปกิตฺติตา’’ติ [กามนฺทกียนีติสาร ๑๗.]

 

๓๔๙. นามมตฺเตน วุตฺตานํ เภทาทีนมิทานิ ปริยายานฺยาหฯ ตตฺร ทฺวยํ เภเทฯ ชป มานเส จ [ชโป จินฺตนวาจาสุ (ธาตฺวตฺถสงฺคห, ๑๓๕ คาถา)], ภู, โณฯ ภิทิ ทฺวิธากรเณ, โณฯ

ติกํ ทณฺเฑฯ ทณฺฑ นิปาตเน, จุราทิฯ สโห วุจฺจติ พลํ, ตพฺภวํ สาหสํฯ ทมนํ ทโม, ทีฆปฎิเสโธฯ

 

๓๕๐. สามํ สุทฺทวคฺเค, ทานญฺจ พฺราหฺมณวคฺเค กเถสฺสติฯ สามฺยาทโย สตฺตเรวาจริยมเตฯ ปรมฺปโรปการิตฺตา รชฺชสฺสงฺคานิฯ ปกฎฺฐมุปกุพฺพนฺติ รชฺชนฺติ ปกติโยติ โจจฺจนฺเตฯ วุตฺตญฺจ กามนฺทกีเย –

‘‘สามฺย’มจฺจญฺจ รฎฺฐญฺจ, ทุคฺคํ โกโส พลํ สขา;

ปรมฺปโรปการีทํ, สตฺตงฺคํ รชฺชมุจฺจเต [กามนฺทกียนีติสาร ๔.]

อมจฺจรฎฺฐทุคฺคานิ , โกโส ทณฺโฑ จ ปญฺจโม;

เอตา ปกติโย วุตฺตา, วิชิคีสสฺส ราชิโนฯ

เอตา ปญฺจ ตถา มิตฺตํ, สตฺตโม ปถวีปติ;

สตฺตปฺปกติกํ รชฺชํ, อิจฺจาห สูรปูชิโต’’ติฯ

ตตฺร โปรเสณีนํ ปธานภาเวปิ สติ รฎฺฐคฺคหเณน, พลคฺคหเณน วา คหณสิทฺธนฺติ เนห วิสุํ คหณํ กตํ, อมรโกเส ปน ทฺวีหิ คหเณ สิทฺเธปิ ปธานตฺตาขฺยาปนตฺถํ วิสุํ คหิตาฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺร –

‘‘สามฺย’มจฺโจ สขา โกโส, รชฺชทุคฺคพลานิ จ;

รชฺชงฺคานิ ปกตโย, โปรานํ เสณิโยปิ เจ’’ติ [อมร ๑๘.๑๗]

เอสญฺจ สามฺยมจฺจรฎฺฐทุคฺคโกสพลสขีนํ ปุพฺพตรสฺส ครุตฺตํ วิญฺเญยฺยํ, อิห ตุ นามลิงฺคานุสาสเน อภิธานสตฺเถ อนุปโยคโต ยถากฺกมํ ครุตฺตํ น วตฺตุมิจฺฉตีติ พฺยติกฺกเมโนปญฺญาโส กโตฯ

สุวณฺณาทิมยภณฺฑาคารํ โกโส, ปพฺพโตทกรุกฺขาทีหิ ทุคฺคมํ ปุรํ ทุคฺคํ, วิชิตํ ชนปทวตี ภูมิ, พลํ จกฺกํ, ตญฺจ โมลภตเสณิสหายามิตฺตาฎวิกเภเทน ฉพฺพิธํฯ ตตฺร กมาคตํ โมลํ, เวตนสมฺพนฺธํ ภตํ, โปรํ พลํ เสณี, สหายภูตํ สหาโย, อมิตฺตภูตํ อมิตฺตํ, อฎวิกํ อฎวิสหาโย มิตฺตํฯ ตทปิ สหชฺชํ, ปากตํ, กิตฺติมญฺเจติ ติวิธํฯ ‘‘ลิงฺเค สภาเว ปกติ, โปรามจฺจาทิโยนิสุฯ ติลิงฺคํ คุณสามฺเยปี’’ติ [พฺยาขฺยาสุธา ๑..๒๙] รุทฺโทฯ

 

๓๕๑. ปภาวาทีนํ วสา สตฺติโย นาม ติสฺโส ภวนฺติฯ สก สตฺติยํ,ติฯ ตตฺร ยํ สนฺธาทีนํ, เภทาทีนญฺจ ยาถาวโต อวฎฺฐาปนํ, ตํ ญาณพลํ มนฺตสตฺติ, สกสมฺปตฺตุปฺปตฺติยํ โกสทณฺฑา ปภูสตฺติ, เตสํเยว ปภุตฺตสมฺปาทเน สามตฺถิยโตฯ วุตฺตญฺจ ‘‘โกสทณฺฑพลํ ปภูสตฺติ’’ริติ [จินฺตามณิฎีกายมฺปิ]ฯ พลวตี อุสฺสาหเจฎฺฐา อุสฺสาหสตฺติฯ วุตฺตญฺจ ‘‘วิกฺกมพลมุสฺสาหสตฺติ’’ริติ [พฺยาขฺยาสุธา ๒..๑๙ จินฺตามณิฎีกายมฺปิ]

ปภาวาทีนํ สการณํ สรูปํ ทสฺเสตุมาห ‘‘ปภาโว’’จฺ จาทิฯ ทมนํ ทณฺโฑ, ตทตฺถิยา พลมฺปิ ทณฺโฑฯ ตโต ชาตํ ยํ เตโช, ตํ ปภาโวฯ ตโต ชาโต โย เตโช, โส ‘‘ปภาโว’’ติปิ ปุลฺลิงฺเคน โยชนียํฯ ปภวนฺติ เตชสฺสิโน อเนเนติ ปภาโว, โณฯ ปกฏฺโฐ วา ภาโว ปภาโวฯ โกโส ธนํ, ตโต ชาโต โย เตโช, โส ปภาโว นามฯ ตถา โกสโช เตโช ธเนน สตฺตูนมุปกรณํฯ ปตปนฺติ เตชสฺสิโน ภวนฺตฺยเนเนติ ปตาโป, โณฯ

 

๓๕๒. ทฺวยํ มนฺเตฯ มนฺตา วุจฺจติ ปญฺญา, สา เอตสฺมึ วิชฺชติ ตาย นิปฺผาเทตพฺพตฺตาติ มนฺโต, อถ วา มนฺต คุตฺตภาสเน, ภาเว โณฯ อิตรตฺร ภาเว ยุฯ

โส มนฺโต ทฺวิโคจโร ทฺวินฺนํ ชนานํ วิสยภูโต จตุกฺกณฺโณ นามฯ จตฺตาโร กณฺณา เอตฺถ จตุกฺกณฺโณฯ โส มนฺโต ติโคจโร ติณฺณํ ชนานํ วิสยภูโต ฉกฺกณฺโณ นามฯ มนฺโต นาม จตุกฺกณฺโณ วา ฉกฺกณฺโณ วา กตฺตพฺโพ, น ตโต ปรนฺติ ทฺวินฺนเมเวตฺถ คหณํฯ อมรโกเส ปน ฉกฺกณฺโณปิ ปฎิกฺขิตฺโตฯ วุตฺตญฺหิ ตตฺถ ‘‘อฉกฺกณฺโณ, โย ตติยาทฺยโคจโร’’ติ [อมร ๑๘.๒๒]

สพฺพปาริสทตฺตา [สพฺพปาฐิปทตฺตา (.)] พฺยากรณสฺส โสตูนํ สมยนฺตเรสฺวปิ ปฎุภาวชนนตฺถํ อิธานาคตาปิ ฉคฺคุณาทโย อาเนตฺวา กเถตพฺพาฯ วุตฺตญฺหิ –

‘‘สพฺพปาริสทํ [สพฺพปาฎิปทํ (.)] หิทํ, สพฺพสตฺถ’มโต มตํ;

นิสฺสียเต กฺวจิ กิญฺจิ, สพฺเพส’มตฺร วาทิน’’นฺติฯ

ยถา ฉคฺคุณา สนฺธิ วิคฺคหยานาสนทฺเวธาสยา [อมร ๑๘.๑๘-]ฯ ตตฺร สนฺธิ อุปหารลกฺขโณ ติวิโธ โกสทณฺฑภูมิปฺปทานเหตุโกฯ อปหารลกฺขโณ วิคฺคโห, โสปิ ติวิโธ ปกาสยุทฺธํ กูฎยุทฺธํ ตุณฺหิยุทฺธนฺติฯ

ปรพฺยสนตาสปตฺติเทสกาลาตฺยุทยาวาปยานมตฺเตน สาทฺเธ ปรสฺมึ กตาจรสฺส คุณานุรตฺตปกติสฺส วิชิคีสสฺส ยาตฺรา ยานํ [กามนฺทกียนีติสาเร ๑๑ สคฺเค ปสฺสิตพฺพํ], ตญฺจ วิคฺคยฺหยานํ สนฺธายยานํ สมฺภูยยานํ ปสงฺคยานํ อุเปกฺขิยยานมิติ ปญฺจวิธํฯ ปติคฺคาหีนํ นิคฺคยฺห, สนฺธาย, อุเปกฺขิย วา ยํ ยานํ, ตํ วิคฺคยฺหยานาทิฯ ยทา น สกฺโกติ, ตทา สามนฺเตหิ สเหกีภูย ยานํ สมฺภูยยานํฯ อญฺญตฺร คนฺตพฺเพ อญฺญสฺมึ ปสงฺคโต คมนํ ปสงฺคยานํฯ

‘‘น มํ ปโร หนฺตุํ สมตฺโถ, นาหมฺปิ ปร’’มิติ กาลาทิเก ปริกฺขิตฺวา วิชิคีสสฺส ทุคฺคาทีนิ วฑฺฒยโต ฐิติ อาสนํ, ตทปิ วิคฺคยฺหาสนสนฺธายาสนาทิเภเทน ปญฺจวิธํฯ พลีนํ สตฺตูนํ มชฺเฌ กากกฺขิวา’ลกฺขิตสฺโส’ภยตฺร วจเนนตฺตโน สมปฺปณํ ทฺเวธํฯ อญฺญตเรน วา พลวตเรน สนฺธิ, อญฺญตเรน อพเลน วิคฺคโห ทฺเวธํฯ สตฺตุโน วา ปกตีหิ สนฺธาย โย เตน วิคฺคโห, สตฺตุเนว วา โย สนฺธิวิคฺคหสมุทายเหตุโก [สตฺตุโนว วา สนฺธิวิคฺคหสมุทายเหตุโน (พฺยาขฺยาสุธา ๑..๑๘)] ทุคฺคาสยสฺส พฺยาปาโร, โสปิ ทฺเวธํฯ ปรสนฺตานมปฺโยภยเวทนานํ อุภยโต วุตฺติ ทฺเวธมุจฺจเตฯ

‘‘อุจฺฉิชฺชมาโน ริปุนา นิรุปาย ปติกฺริโยฯ สตฺติหีโน สมาสิยเต’’ติ [พฺยาขฺยาสุธา ๑..๑๘] หีเนนาญฺญสฺส พลวตรสฺส ธมฺมวิชยิโน สมาสยนํ [พลวตา อรินา อุจฺฉิชฺชมานสฺส หีนสตฺติโน ยํ พลวธมฺมวิชยิสมาสยนํ (พฺยาขฺยาสุธา ๑..๑๘)], ตสฺเสว วา พลิโน สตฺตุโน โกสาทิปฺปทาเนน อาสยนํ อาสโย วุจฺจเตฯ เอเต ฉคฺคุณาฯ

ยสฺมิญฺจ คุเณ ฐิโต วิชิคีโส สกฺโกตฺยตฺตโน อฎฺฐวคฺคิยกมฺมานิ ปวตฺตยิตุํ, ปรสฺส เจตานฺยุปหนฺตุํ, คุณมาธิฏฺเฐยฺย, สา วุฑฺฒิฯ

กสิ วณิชฺชํ ปโถ ทุคฺคํ, เสตุ กุญฺชรพนฺธนํ;

ขนฺยากรธนาทานํ, สุญฺญานญฺจ นิเวสนํ [กามนฺทกียนีติสาร ๕.๗๘]

อิตฺเยโส อฎฺฐวคฺโคฯ

ยสฺมึ วา คุเณ ฐิโต สกมฺมานํ วุฑฺฒิ, ขยํ วา นาภิปสฺสติ, ตํ ฐานํ, ยสฺมึ วา คุเณ ฐิโต สกมฺมานมุปฆาตํ ปสฺสติ, ตสฺมึ น ติฏฺเฐยฺย, โส ขโย, อยํ นีติเวทีนํ ติวคฺโค [อมร ๑๘.๑๙]ฯ อิตเรสํ ธมฺมตฺถกามา ติวคฺโคฯ

ทฺวยํ คุยฺเหฯ รหสิ ภวํ รหสฺสํ, โส, รเห วา ภวํ รหสฺสํฯ คุห สํวรเณ, กมฺมนิ โยฯ อิทํ ทฺวยํ ตีสุฯ รหสฺโส มนฺโต, รหสฺสา วาจา, รหสฺสํ มนฺตนํฯ

 

๓๕๓. ปญฺจกํ วิชเนฯ วิชิ ปุถภาเว, ภู, โต จฯ วิจิ วิเวจเน, ปุถุภาเว จ วาฯ ‘‘วิวิตฺตํ ตีสุ วิชเน, อสํปกฺกปวิตฺเตสู’’ติ รุทฺโทฯ วิคโต ชโน อสฺมาติ วิชโนฯ ฉาเทตีติ ฉนฺโนฯ ฉท สํวรเณฯ วิตฺตมรหตีติ รโห, รห จาเค, รมนฺเต อสฺมินฺติ วา รโห, วณฺณวิกาโรฯ ‘‘รโห นิธุวเน จาปิ, รโห คุยฺเห นปุํสก’’นฺติ [พฺยาขฺยาสุธา ๒..๒๒] รภโสฯ ทุติโย รโหสทฺโท อพฺยยํฯ นิสฺสลากา, อุปาสุปฺยตฺรฯ นิสฺสลากา ถี, อุปาสุ อพฺยยํฯ

ทฺวยํ วิสฺสาเสฯ สส ปาลเน, โณฯ สมฺภ วิสฺสาเสฯ ‘‘วิสฺสมฺโภ เกลิกลเห, วิสฺสาเส’ปณเยปิ เจ’’ติ [จินฺตามณิฎีกายมฺปิ] รุทฺโทฯ

ทฺวยํ นฺยาเยฯ ยุช สมาธิมฺหิ, สมาธิ อภฺยุปคโม, โตฯ อุปคนฺตพฺพตฺตา อุปายิกํฯ อุปายา สกตฺเถ อิโก, โอปายิกํ, โอปยิกมฺปิ [ปาณินิ ๕..๓๔ (คณ)], ลพฺภํ, ภชมานํ, อภินีตํ, นฺยายํ, ญายํปฺยตฺรฯ

 

๓๕๔. สิโลกํ โอวาเทฯ อวปุพฺโพ วท วิยตฺติยํ วาจายํ, ภาเว โณฯ สาส อนุสิฎฺฐิมฺหิ,ติ, อาสฺสิ, อนุสิฎฺฐิ ฯ อนุสาสเต อนุสาสนํฯ ปุมวชฺเช อิตฺถิยํ, นปุํสเก จฯ เอตฺถ จ เอกสฺเสวตฺถสฺส ภินฺนลิงฺเคหิ ตีหิ นาเมหิ กถนํ น เกวลํ วาจฺจลิงฺโคเยว สทฺโท, อถ โข วาจกลิงฺโคปฺยตฺถีติ ทีปนตฺถํฯ

ทฺวยํ อาณายํฯ อาณ เปสเน, ภาเว อ, อาณา, อิตฺถีฯ อววาโท, นิทฺเทโส, สิฎฺฐิปฺยตฺรฯ ทฺวยํ พนฺธเนฯ ทา ทาเน, ภาเว ยุ, ทา อวขณฺฑเน วา, วิโยคทานโต อุทฺทานํฯ

 

๓๕๕-๓๕๖. ทฺวยํ อปราเธฯ อปคจฺฉนฺตฺยเนนาติ อาคุ, ณุ, ปโลโป, รสฺสสฺส ทีฆตา, นปุํสเก อาคุฯ อปคโต ราโธ เยน อปราโธ, ราธ สํสิทฺธิมฺหิฯ ทฺวยํ ราชคยฺเหฯ กิร วิกิรเณ, กตฺตริ อ, อตฺตํฯ พล ปาณเน, อิฯ กรสาหจริยโต พลิ ปุลฺลิงฺเคฯ ภาคเธยฺโยปฺยตฺรฯ ภาคาสกตฺเถ เธยฺโย [ปาณินิ ๕..๓๖ (วา.)], ภาคตฺเตน ติฎฺฐตีติ วา ภาคเธยฺโย, อิโยฯ

ทฺวยํ ตุฎฺฐิทาเยฯ มโนรถปุณฺณตฺตา ปตฺตพฺโพ ภาโค ปุณฺณปตฺโตฯ ตุสฺสนํ ตุฏฺโฐ, โสสฺสตฺถีติ ตุฎฺฐี, เตน ทาตพฺโพ ทาโย ตุฎฺฐิทาโย, อาการนฺตานมาโยฯ

ฉกฺกํ ปาภเตฯ ตถา หิ –

‘‘เหมํ สีหาสนํ เวสํ, วุตฺตํ ภทฺทาสนํ ตถา;

อุปายน’มุปคฺคยฺหํ, ปาภตญฺโจ’ปทา ถิย’’นฺติฯ

สิโลกาทฺธํ นาม อมรมาลาฯ

อุปคนฺตฺวาทาตพฺพาติ อุปทา, , อิตฺถี, ตํ ตมตฺถํ ปตฺเถนฺเตหิ อาภรียเต อานียเตติ ปาภตํ, ปตฺถนตฺถโชตโกยํ ปสทฺโทฯ อุเปยฺยเตติ อุปายนํ, อิโต ยุ, อุปคจฺฉติ เยนาติ วา อุปายนํฯ กุจ สงฺโกจเน, โณ, วิคโต โกโจ เยน อุกฺโกโจฯ ปณฺเณน สตฺถปณฺเณน สทฺธึ อากรียเต อานียเตติ ปณฺณากาโร, อญฺญตฺร อุปจาราฯ ปหิณนฺตฺยเนเนติ ปเหณกํ, หิ คติยํ, ยุ, สกตฺเถ โกฯ ปเทสนํ, อุปคฺคยฺหํ, อุปหาโรปฺยตฺรฯ

คุมฺพาทิเทยฺโย คุมฺพฆฎาทิโก [คุมฺพฆฎาทิโต (?)] เทยฺโยสุงฺกํ, อนิตฺถี, คุมฺโพ นาม ชลถลมคฺคาทีสุ ลทฺธพฺพภาโค, ตถา ฆฏฺโฎปิ, สมานตฺถา เหเตฯ อาทินา ปาภตมฺปิ สงฺคณฺหาติฯ สุงฺก คมเน, สุงฺกติ เยน, ตํ สุงฺกํฯ คมุ คมเน, โพ, อสฺสุ, คุมฺโพฯ ทฺวยํ คามชนปทาทิโต ลทฺธพฺพภาเคฯ อย คมเน, โณ, อาโยฯ อปจฺจเย อโยฯ ธนานํ สมฺปตฺตกาเล อาคโม ธนาคโมฯ

 

๓๕๗. ทฺวยํ ฉตฺตสามญฺเญฯ อาตปโต สูริยาโลกโต ตายตีติ อาตปตฺตํ, โตฯ ฉาทยตีติ ฉตฺตํ, ฉท อปวารเณ, โต, ตฺรณปจฺจเย ฉตฺรํ, เหมํ สุวณฺณขจิตํ รญฺญํ ราชูนํ อาสนํ สีหาสนาขฺยํฯ สีหากติปฺปธานตฺตา สีหากติปฺปธานํ อาสนนฺติ วิคฺคโหฯ

ทฺวยํ จามเรฯ วาเลน กตา พีชนี วาลพีชนีฯ จมโร มิโค ตสฺเสทํ จามรีฯ ‘‘จามรา จามรํ โรมํ, คุจฺฉกญฺจาวจูลก’’นฺติ [ติกณฺฑเสส ๒..๔๐๖] ติกณฺฑเสโสฯ ปกิณฺณกํปฺยตฺรฯ ปกรียเต วิกฺขิปเต ปกิณฺณกํ, สกตฺเถ โกฯ

 

๓๕๘. ขคฺคาทโย อิเม ปญฺจ ราชูนํ กกุธภณฺฑานิ ภวนฺติฯ กุก อาทาเน, โธ, วณฺณวิปริยโยฯ รญฺโญ คมนกาเล สทา อาทาตพฺพโต กกุธานิ จ ตานิ ราชธนตฺตา ภณฺฑานิ เจติ กกุธภณฺฑานิฯ

 

๓๕๙. ทฺวยํ ปุณฺณฆเฎฯ ชลปุณฺณตฺตา ภทฺโท กลฺยาโณ กุมฺโภ ภทฺทกุมฺโภฯ ทฺวยํ เหมภาชเนฯ ภร ภรเณ, ภรณํ ธารณํ โปสนญฺจ, ธารณตฺถสฺส ภรติสฺส ภิงฺคาเทโส, ภรติ ทธาติ อุทกนฺติ ภิงฺคาโร, อาโรฯ กรโก, กุณฺฑิกาปฺยตฺรฯ

หตฺถี จ อสฺโส จ รโถ จ ปตฺติ จ, เตสํ สมูโห หตฺถิสฺสรถปตฺติ จตุรงฺคินี เสนาตฺยุจฺจเต, เสนงฺคตฺตา สมาหารทฺวนฺโทยํฯ จตฺตาริ องฺคานิ ยสฺสํ สํวิชฺชนฺติ, สา จตุรงฺคินี, อี, อินีฯ

 

๓๖๐. ทนฺตฺยนฺตํ หตฺถินิฯ กุญฺโช หนุ, ทนฺโต จ, ตํโยคา กุญฺชโร, อติสเย โร, กุํ ปถวึ ชราเปตีติ วา กุญฺชโร, อลุตฺตสมาโส, กุญฺเช วา คิริกูเฎ รมติ, โกญฺจนาทํ นทนฺโต วา จรติ, กุํ วา ปถวึ ตทาฆาเตน ชรยตีติ กุญฺชโรฯ วารยติ ปรพลํ วารโณ, นนฺทาทีหิ ยุฯ หตฺถโยคา หตฺถีฯ มตงฺคสฺส อิสิโน อปจฺจํ มาตงฺโค, มหนฺตํ องฺคํ สรีรเมตสฺสาติ วา มาตงฺโค, ห นโลโป, อสฺสากาโร จฯ ทฺเว รทา ทนฺตา ยสฺส ทฺวิรโท, ‘‘รท วิเลขเน ทนฺเต’’ติ หิ นานตฺถสงฺคเหฯ คช สทฺเท, คชตีติ, อฯ นโค ปพฺพโต, โส วิย ทิสฺสตีติ นาโค, โณฯ กเรน, มุเขน จาติ ทฺวีหิ ปิวตีติ ทฺวิโปฯ อิ คมเน, โภฯ ทนฺตโยคา ทนฺตีฯ สฎฺฐิหายโน, ทนฺตาวโล, อเนกโป, มตงฺคโช, กรี, ถมฺเภรโม, ปทฺมี, มหามิโค, ปีลุ, สินฺธุโร, ทีฆมารุโต, ราชีโว, ชลกกฺโข, นิลฺลุโร, กรฎี, วรงฺโค, สุปฺปกณฺโณ อิจฺจาทีนิปิ หตฺถิโน นามานิฯ สฎฺฐิวสฺสิกตฺตา, ชาติยา สฎฺฐิวสฺสกาเล ถาเมน หายนโต วา สฎฺฐิหายโนฯ

วนกรีนํ โย ยูถเชฏฺโฐ, โส สยูถานํ เชฎฺฐตฺตา ยูถเชฏฺโฐฯ สยูเถ ปาติ รกฺขตีติ ยูถโปติ โจจฺจเตฯ

 

๓๖๑. กาฬาวกาทีนิ เอตานิ หตฺถิราชานํ กุลานิฯ กลมฺพเต สทฺทายเตติ กาฬาวโก, ณฺวุ, มโลโปฯ คงฺคายํ ชาโต คงฺเคยฺโย, ฐานวเสน สา สญฺญาฯ ปณฺฑรวณฺณตาย ปณฺฑโรฯ วณฺณวเสน ตมฺพวณฺณตาย ตมฺโพฯ ปิงฺคลวณฺณตาย ปิงฺคโลฯ คนฺธยุตฺตตาย คนฺโธฯ มงฺค คมนตฺโถ, โสภนคมนยุตฺตตาย มงฺคโล, อติสายเน,