. ปญฺจโม กณฺโฑ (ขาทิ)

 

. ติช มาเนหิ ข สา ขมา วีมํสาสุฯ

ขนฺติยํ ติชา วีมํสายํ มานา จ ขสปฺปจฺจยา โหนฺติ ยถากฺกมํ, ติติกฺขา, วีมํสา, ติติกฺขติ, วีมํสติฯ ขมาวีมํสา, สูติ กึ? เตชนํ, เตโช, เตชยติ, มานนํ, มาโนมาเนติฯ

. กิตา ติกิจฺฉาสํสเยสุ โฉฯ

ติกิจฺฉายํ สํสเย จ วตฺตมานา กิตา โฉ โหติฯ ติกิจฺฉา, วิจิกิจฺฉา, ติกิจฺฉติ, วิจิกิจฺฉติฯ อญฺญตฺร นิเกโต, สํเกโต, เกตนํ, เกโต, เกตยติฯ

. นินฺทายํ คุป พธา พสฺส โภ จฯ

นินฺทายํ วตฺตมาเนหิ คุป พเธหิ โฉ โหติ พสฺส โภ จฯ ชิคุจฺฉา, พีภจฺฉา, ชิคุจฺฉติ, พีภจฺฉติ, อญฺญตฺร โคปนํ, โคโป, โคเปติ, พธโกฯ

. ตุํสฺมา โลโป จิจฺฉายํ เตฯ

ตุมนฺตโต อิจฺฉายมตฺเถ เต ขสฉา โหนฺติ พหุลํ, โลโป จ ตุํปจฺจยสฺส โหติ สุตตฺตา, พุภุกฺขา, ชิคีสาํ, ชิฆจฺฉา, พุภุกฺขติ, ชิคีสติ ชิฆจฺฉติฯ อิธ กสฺมา น โหติ ‘โภตฺตุมิจฺฉตี’ติ? ปทนฺตเรนาภิธานาฯ ตุํสฺมาติ กึ? โภชนมิจฺฉติฯ อิจฺฉายนฺติ กึ? ภุญฺชิตุํ คจฺฉติฯ กถํ ‘กูลํ วิปติ สตี’ติ? ยถา กูลํ ปติตุ มิจฺฉตีติ วากฺยํ โหติ, เอวํ วุตฺติปิ โหสฺสติฯ วากฺยเมว จรหิ กถํ โหติ? โลกสฺส ตถา วจนิจฺฉายฯ

 

. ฉฏฺโฐ กณฺโฑ (ตฺยาทิ)

 

. วตฺตมาเน ติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส เวฺห เอ เมฺหฯ

วตฺตมาเน อารทฺธาปริสมตฺเต อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา ตฺยาทโย โหนฺติฯ คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ, คจฺฉสิ คจฺฉถ, คจฺฉามิ คจฺฉาม, คจฺฉเต คจฺฉนฺเต, คจฺฉเส คจฺฉเวฺห, คจฺเฉ คจฺฉาเมฺหฯ กถํ ‘ปุเร อธโมฺม ทิปฺปติ, ปุรา มรามี’ติ? วตฺตมานสฺเสววตฺตุมิฎฺฐตฺตา ตํสมีปสฺส ตคฺคหเณน คหณา, ปุเรปุราสทฺเทหิ วา อนาคตตฺตาวคเม ตทา ตสฺส วตฺตมานตฺตา, กาลพฺยตฺตโย วา เอโส, ภวนฺเตว หิ กาลนฺตเรปิ ตฺยาทโย พาหุลกา ‘สนฺเตสุ ปริคูหามิ, มา จ กิญฺจ อิโต อทํ’ ‘กายสฺส เภทา อภิสมฺปรายํ, สหพฺยตํ คจฺฉติ วาสวสฺส, ‘อเนกชาติสํสารํ สนฺธาวิสฺสํ’ อติเวลํ น มสฺสิสฺส’นฺติฯ

. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสเวฺห สฺสํ สฺสาเมฺหฯ

ภวิสฺสติ อนารทฺเธ อตฺเถ วตฺตมานโต กฺริยตฺถา สฺสตฺยาทโย โหนฺติฯ คมิสฺสติ คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสสิ คมิสฺสถ, คมิสฺสามิ คมิสฺสาม, คมิสฺสเต คมิสฺสนฺเต, คมิสฺสเส คมิสฺสเวฺห, คมิสฺสํ คมิสฺสาเมฺหฯ

. นาเม ครหาวิมฺหเยสุฯ

นามสทฺเท นิปาเต สติ ครหายํ วิมฺหเย จ คมฺยมาเน สฺสตฺยาทโย โหนฺติฯ อิเม หิ นาม กลฺยาณธมฺมา ปฎิชานิสฺสนฺติ, น หิ นาม ภิกฺขเว ตสฺส โมฆปุริสสฺส ปาเณสุ อนุทฺทยา ภวิสฺสติ, กถํ หิ นาม โส ภิกฺขเว โมฆปุริโส สพฺพมตฺติกามยํ กุฎิกํ กริสฺสติ? ตตฺถ นาม ตฺวํ โมฆปุริส มยา วิราคาย ธเมฺม เทสิเต สราคาย เจเตสฺสสิ? อตฺถิ นาม ตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ, อตฺถิเยวิหาปิ นินฺทาวคโมฯ วิมุเย-อจฺฉริยํ วต โภ อพฺภุตํ วต โภ สนฺเตน วต โภ ปพฺพชิตา วิหาเรน วิหรนฺติ, ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ชาคโร ปญฺจมตฺตานิ สกฎสตานิ นิสฺสาย นิสฺสาย อภิกฺกนฺตานิ เนว ทกฺขติ น ปน สทฺทํ โสสฺสติ, อจฺฉริยํ อนฺโธ นาม ปพฺพตมาโรหิสฺสติ, พธิโร นาม สทฺทํ โสสฺสติฯ

 

. สตฺตโม กณฺโฑ (ณฺวาทิ)

 

‘‘พหุลํ’’ (.๕๘) ‘‘กฺริยตฺถา’’ติ (.๑๔) จ สพฺพตฺถ วตฺถเตฯ

. จร ทร กร รห ชน สน ตล สาท สาธ กสาส จฎาย วาหิ ณุฯ

จร-คติภกฺขเณสุ, ทร-ทรเณ, กร-กรเณ, รห-จาเค, ชน-ชนเน, สน-สมฺภตฺติยํ, ตล-ปติฎฺฐายํ, สาท-อสฺสาทเน, สาธ-สํสิทฺธิยํ, กส-วิเลขเน, อส-เขปเน, จฎ-เภทเน, อย-อิติ คมนตฺโถ ทณฺฑโก ธาตุ, วา-คติคนฺธเนสุ, เอเตหิ กฺริยตฺเถหิ พหุลํ ณุ โหติฯ ‘‘อสฺสา ณานุพนฺเธ’’ติ (.๘๔) อุปนฺตสฺส อสฺส อา, จรติ หทเย มนุญฺญภาเวนาติ จารุ=โสภนํฯ ทรียตีติ ทาร=กฎฺฐํฯ กโรตีติ การุ=สิปฺปี, มฆ วา, วิสุกโมฺม จฯ รหติ จนฺทาทีนํ โสภาวิเสสํ นาเสตีติ ราหุ=อสุรินฺโทฯ ชายติ คมนาคมนํ อเนนาติชานุ=ชงฺโฆรูนํ สนฺธิฯ สเนติ อตฺตนิ ภตฺติํ อุปฺปาเทตีติ สานุ=คิริปฺปเทโสฯ ตลนฺติ ปติฎฺฐหนฺติ เอตฺถ ทนฺตาติ ตาลุ=วทเนกเทโสฯ สา ทียติ อสฺสาทียตีติ สาทุ=มธุรํฯ สาเธติ อตฺตปรหิตนฺติ สาธุ=สชฺชโนฯ กสียตีติ กาสุ=อาวาโฎ, อสติ สีฆภาเวน ปวตฺตตีติ อาสุ=สีฆํฯ จฎติ ภินฺทติ อมนุญฺญภาวนฺติ จาฎุ=มนุญฺโญฯ อยนฺติ ปวตฺตนฺติ สตฺตา เอเตนาติ อายุ=ชีวิตํฯ ‘‘อสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’’ อิติ (.๙๑) ยุก- วาติ คจฺฉตีติ วายุ-วาโตฯ
. ภร มร จร ตร อร คร หน ตน มน ภม กิต ธน พํห กมฺพมฺพ จกฺข ภิกฺข สํกินฺทนฺท ยช ปฎาณาส วส ปส ปํส พนฺธา อุฯ

ภร-ภรเณ, มร-ปาณจาเค, จร-คติภกฺขเณสุ, ตร ตรเณ, อร-คมเน, คร ฆร-เสจเน, คิราติ วา นิปาตนา อกาโร, หน-หึ สายํ, ตน-วิตฺตาเร, มน-ญาเณ, ภม-อนวฎฺฐาเน, กิต-นิวาเส, ธน-สทฺเท, พํห พฺรห พฺรูห-วุทฺธิยํ, กมฺพ-สํวรเณ, อมฺพ-สทฺเท, จกฺข อิกฺข ทสฺสเน, ภิกฺข-ยาจเน, สํกสงฺกายํ, อินฺท-ปรมิสฺสริเย, อนฺท-พนฺธเน,