Beitragsseiten

 

. อาขฺยาตกณฺฑ

 

สุทฺธกตฺตุรูป

 

อถ ธาตุปจฺจยสํสิทฺธํ กาล, การก, ปุริส, สงฺขฺยาเภททีปกํ ลิงฺคเภทรหิตํ กฺริยาปธานวาจกํ ตฺยาทฺยนฺตนามกํ อาขฺยาตปทํ ทีปิยเตฯ

 

ตตฺถ กฺริยํ ธาเรตีติ ธาตุฯ สา ปกติธาตุ, วิกติธาตุ, นามธาตุวเสน ติวิธาฯ

 

ตตฺถ ภู, หู, คมุ, ปจ อิจฺจาทิ ปกติธาตุ นาม สภาเวน สิทฺธตฺตาฯ

 

ติติกฺข, ติกิจฺฉ, พุภุกฺข, ชิฆจฺฉอิจฺจาทิ วิกติธาตุ นาม สงฺขตวเสน สิทฺธตฺตาฯ

 

ปุตฺตีย, ปพฺพตาย อิจฺจาทิ นามธาตุ นาม นามภูตสฺส สโต กฺริยวาจีปจฺจยโยเคน ธาตุฏฺฐาเน ฐิตตฺตาฯ

 

ปกติธาตุ จ สกมฺมิกา’กมฺมิกวเสน ทุวิธาฯ

 

ตตฺถยา ธาตุ กมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา สกมฺมิกา นามฯ คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ อิจฺจาทิฯ

 

ยา กมฺมนิรเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา อกมฺมิกา นามฯ ภวติ, โหติ, ติฏฺฐติ, เสติ อิจฺจาทิฯ

 

สกมฺมิกา จ เอกกมฺมิก, ทฺวิกมฺมิกวเสน ทุวิธาฯ

 

ตตฺถ ยา เอกกมฺมาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา เอกกมฺมิกา นามฯ คามํ คจฺฉติ, โอทนํ ปจติ อิจฺจาทิฯ

 

ยา ปธานา’ปธานวเสน กมฺมทฺวยาเปกฺขํ กฺริยํ วทติ, สา ทฺวิกมฺมิกา นามฯ

 

สา จ นฺยาทิ, ทุหาทิวเสน ทุวิธาฯ

 

ตตฺถ ยา ธาตุ ปาปนตฺถา โหติ, สา นฺยาทิ นามฯ อชํ คามํ เนติ, ภารํ คามํ วหติ, สาขํ คามํ อากฑฺฒติฯ

 

เสสา ทฺวิกมฺมิกา ทุหาทิ นามฯ คาวิํ ขีรํ ทุหติ, พฺราหฺมณํ กมฺพลํ ยาจติ, ทายกํ ภิกฺขํ ภิกฺขติ, โคณํ วชํ รุนฺธติ, ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉติ, สิสฺสํ ธมฺมํ อนุสาสติ, ภควา ภิกฺขู เอตํ [วจนํ] อโวจ, ราชา อมจฺจํ วจนํ พฺรวีติ อิจฺจาทิฯ

 

ตตฺถ ยทา กมฺมสฺมึ รูปํ สิชฺฌติ, ตทา วิภตฺติ, ปจฺจยา นฺยาทิมฺหิ ปธานกมฺมํ วทนฺติ, ทุหาทิมฺหิ อปธานกมฺมํ, สพฺพธาตูสุ การิตโยเค การิตกมฺมนฺติ, สพฺพญฺเจตํ ธาตูนํ ปกติอตฺถวเสน วุตฺตํ, อเนกตฺถตฺตา ปน ธาตูนํ อตฺถนฺตรวจเน วา นานุปสคฺคโยเค วา อกมฺมิกาปิ สกมฺมิกา โหนฺติ, สกมฺมิกาปิ อกมฺมิกา โหนฺติฯ

 

อตฺถนฺตรวจเน ตาว –

 

วิท – สตฺตายํ, ธมฺโม วิชฺชติ, สํวิชฺชติฯ

 

วิท – ญาเณ, ธมฺมํ วิทติฯ

 

วิท – ลาเภ, ธนํ วินฺทติฯ

 

วิท – อนุภวเน, สุขํ เวเทติ, วิปากํ ปฏิสํเวเทติ [. นิ. .๓๐๓]

 

วิท – อาโรจเน, เวทยามหํ ภนฺเต เวทยตีติ มํ ธาเรตุ [จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒], การณํ นิเวเทติ, ธมฺมํ ปฏิเวเทติ อิจฺจาทิฯ

 

นานุปสคฺคโยเค –

 

ปท-คติยํ, มคฺคํ ปชฺชติ, ปฏิปชฺชติ, มคฺโค อุปฺปชฺชติ, นิปชฺชติ, สมฺปชฺชติ, โภโค ภวติ, สมฺภวติ, โภคํ อนุภวติ, ตณฺหํ อภิภวติ, ปริภวติ, อธิภวติ, อรญฺญํ อภิสมฺภวติ, อชฺโฌคาหตีติ อตฺโถฯ คจฺฉนฺตํ มคฺเค อภิสมฺภวติ, สมฺปาปุณาตีติ อตฺโถ อิจฺจาทิฯ

 

ปทานํ พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา วา อตฺถสมฺปตฺติยา วา อุปการกา วิภตฺติ, ปจฺจยา ปจฺจยา นามฯ

 

ตตฺถ วิภตฺติโย ตฺยาทิ, ตฺวาทิอิจฺจาทินา อฏฺฐวิธา ภวนฺติ, สรูปโต ฉนฺนวุติวิธาฯ

 

ตตฺถ ปุพฺพฉกฺกภูตานิ อฏฺฐจตฺตาลีสรูปานิ ปรสฺสปทานิ นามฯ ปรฉกฺกภูตานิ อฏฺฐจตฺตาลีสรูปานิ อตฺตโนปทานิ นามฯ

 

ตตฺถ ปรหิตปฏิสํยุตฺเตสุ ฐาเนสุ ปวตฺติพหุลานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ นามฯ อตฺตหิตปฏิสํยุตฺเตสุ ปวตฺติพหุลานิ อตฺตโนปทานิ นามาติ เอเกฯ

 

ปโร วุจฺจติ กตฺตา สพฺพกฺริยาสาธารณตฺตา, อตฺตา วุจฺจติ กมฺมํ สกสกกฺริยาสาธารณตฺตา, ปรสฺส อภิธายกานิ ปทานิ ปรสฺสปทานิ, อตฺตโน อภิธายกานิ ปทานิ อตฺตโนปทานีติ อญฺเญฯ

 

อตฺตา วุจฺจติ ปทตฺถานํ สรีรภูตา กฺริยา, กตฺตุนา ปน สาธฺยฏฺเฐน กฺริยรูปานิ ภาว, กมฺมานิปิ อตฺตาติ วุจฺจนฺติฯ สาธกฏฺเฐน เตหิ ปรภูโต กตฺตา ปโร นามาติ อปเรฯ

 

อตฺตา วุจฺจติ อมฺหตฺโถ, ปโร วุจฺจติ ตุมฺห, นามตฺโถ, ปุพฺพฉกฺกานิ ปรพหุลตฺตา ปรสฺสปทานิ นาม, ปรฉกฺกานิ ปน รูฬฺหีวเสน อตฺตโนปทานิ นามาติปิ วทนฺติฯ อิทํ น ยุชฺชติ ปรฉกฺเกสุ ตพฺพหุลมตฺตสฺสาปิ อสิทฺธตฺตาฯ ปาฬิภาสํ ปน ปตฺวา ทฺวินฺนํ ฉกฺกานํ อตฺตหิต, ปรหิเตสุ วา ตีสุ การเกสุ วา ปวตฺตินานาตฺตํ น ทิสฺสติเยว, ตสฺมา อิมสฺมึ คนฺเถ ตํ นามทฺวยํ น คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํฯ

 

ปจฺจยา ปน จตุพฺพิธา วิกรณ, กิจฺจ, การิต, ธาตุปจฺจยวเสนฯ

 

ตตฺถ เย ธาตุสิทฺธานิ ตฺยาทิปทานิ ตพฺพาทิปทานิ จ คณวิภาควเสน อญฺญมญฺญํ วิสทิสรูปานิ กโรนฺติ, เต วิกรณปจฺจยา นาม, , , โณอิจฺจาทโยฯ

 

ภาว, กมฺมวิสโย กฺโย กิจฺจปจฺจโย นามฯ

 

ปเรสํ อาณาปนสงฺขาเต ปโยชกพฺยาปาเร ปวตฺตา ณิ, ณาปิปจฺจยา การิตปจฺจยา นามฯ

 

วิสุํ ตํตํกฺริยวาจีภาเวน ธาตุรูปา ข, , สอิจฺจาทิกา ปจฺจยา ธาตุปจฺจยา นามฯ

 

‘‘กาล, การก, ปุริส, สงฺขฺยาเภททีปก’’นฺติ เอตฺถ อตีต, ปจฺจุปฺปนฺนา’นาคต, กาลวิมุตฺตวเสน กาลเภโท จตุพฺพิโธฯ

 

ตตฺถ หิยฺยตฺตนี, อชฺชตฺตนี [อชฺชตนี (พหูสุ)], ปโรกฺขาติ อิมา ติสฺโส วิภตฺติโย อตีเต กาเล วตฺตนฺติฯ

 

วตฺตมานา, ปญฺจมีติ ทฺเว ปจฺจุปฺปนฺเนฯ

 

เอกา ภวิสฺสนฺตี อนาคเตฯ

 

สตฺตมี, กาลาติปตฺตีติ ทฺเว กาลวิมุตฺเต วตฺตนฺติ, อยํ กิร โปราณิโก วิภตฺตีนํ กโม, โส จ ปาฬิยา สเมติเยวฯ

 

‘‘สพฺเพ สทฺธมฺมครุโน, วิหํสุ วิหรนฺติ จฯ

 

อโถปิ วิหริสฺสนฺติ, เอสา พุทฺธาน ธมฺมตา’’ติ [. นิ. .๒๑] จ –

 

‘‘อพฺภตีตา จ เย พุทฺธา, วตฺตมานา อนาคตา’’ติ จ [อป. เถร ๑..๕๘๘] ปาฬีฯ อิมสฺมึ กเม ปญฺจมี, สตฺตมีติ นามทฺวยมฺปิ อนฺวตฺถวเสน สิทฺธํ ภวติฯ ปจฺฉา ปน ครุโน วตฺติจฺฉาวเสน วิภตฺตีนํ นานากมํ กโรนฺติฯ

 

กตฺตุ, กมฺม, ภาวา ปน การกเภโท นามฯ ตตฺถ ภาโว ทุวิโธ สาธฺย, สาธนวเสน วิเสสน, วิเสสฺยวเสน จฯ ตตฺถ ธาตฺวตฺถกฺริยา สาธฺยภาโว นามฯ ปจฺจยตฺถกฺริยา สาธนภาโว นามฯ

 

เตสุ สาธฺยภาโว นานาธาตูนํ วเสน นานาวิโธ โหติฯ สาธนภาโว นานาธาตฺวตฺถานํ ปวตฺตาการสงฺขาเตน เอกฏฺเฐน เอโกว โหติฯ โส ปน ยถา ชาติ นาม อนุปฺปนฺนปกฺเข ฐิเต สงฺขตธมฺเม อุปฺปาเทนฺตี วิย ขายติ, ตถา โวหารวิสยมตฺเต ฐิเต สพฺพธาตฺวตฺเถ ปาตุโภนฺเต กโรนฺโต วิย ขายติ, ตสฺมา โส สาธนนฺติ จ การกนฺติ จ วุจฺจติฯ ยถา จ ชาติวเสน อุปฺปนฺนา สงฺขตธมฺมา ‘‘จินฺตนํ ชาตํ, ผุสนํ ชาต’’ มิจฺจาทินา เอกนฺตเมว ชาติํ วิเสเสนฺติ, ตถา ปจฺจยตฺถวเสน ปาตุโภนฺตา นานาธาตฺวตฺถาปิ ‘‘ภุยฺยเต, คมฺยเต, ปจฺจเต, ภวนํ, คมนํ, ปจน’’ มิจฺจาทินา เอกนฺตเมว ปจฺจยตฺถํ วิเสเสนฺติฯ วตฺติจฺฉาวเสน ปน ภาวสาธนปเทสุ ธาตฺวตฺถ, ปจฺจยตฺถานํ อเภโทปิ วตฺตุํ ยุชฺชติเยวฯ อิธ ปน ทฺวีสุ ภาเวสุ สาธนภาโว อธิปฺเปโตติฯ

 

ปฐม, มชฺฌิมุ’ตฺตมปุริสา ปุริสเภโทฯ ‘ปุริโส’ติ จ ‘‘ยํกิญฺจายํ ปุริสปุคฺคโล ปฏิสํเวเทติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา’’ติ [. นิ. .] เอตฺถ อตฺตา เอว วุจฺจติ, โส จ อตฺตา ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ [. นิ. .๔๓; วิสุทฺธิ. .๕๘๐] เอตฺถ การโกติ วุจฺจติฯ อิติ ‘ปุริโส’ติ การโก เอวฯ

 

โส จ ติวิโธ นามตฺโถ, ตุมฺหตฺโถ, อมฺหตฺโถ จาติฯ ตตฺถ อตฺตโน อชฺฌตฺตสนฺตานภูตตฺตา อมฺหตฺโถ อุตฺตมปุริโส นาม, เสสา ปน กเมน ปฐมปุริโส, มชฺฌิมปุริโสติ วุจฺจนฺติฯ วิภตฺติโย ปน ตทฺทีปกตฺตา ปฐมปุริสาทินามํ ลภนฺติฯ อิทญฺจ นามํ การกเภเท อนฺโตคธเมวาติ กตฺวา อิมสฺมึ คนฺเถ น คหิตนฺติฯ

 

สงฺขฺยาเภโท ทุวิโธ เอกตฺต, พหุตฺตวเสนฯ

 

ลิงฺคเภทรหิต’นฺติ ‘‘ปุริโส คจฺฉติ, อิตฺถี คจฺฉติ, กุลํ คจฺฉติ’’ อิจฺจาทีสุ ‘ปุริโส’อิจฺจาทีนํ อภิเธยฺยปทานํ ลิงฺคานุคโต รูปเภโท อาขฺยาตปเท นตฺถิฯ

 

กฺริยาปธานวาจก’นฺติ เอตฺถ กฺริยํ เอว ปธานโต อภิธาติ, น นามปทํ วิย ทพฺพํ ปธานโต อภิธาตีติ อธิปฺปาโยฯ

 

ตตฺถ กฺริยา นาม ธาตฺวตฺถภาโว วุจฺจติ, สา จ กาลวเสน อตีตกฺริยา, ปจฺจุปฺปนฺนกฺริยา, อนาคตกฺริยา, กาลวิมุตฺตกฺริยาติ จตุพฺพิธา โหติฯ

 

อาณตฺติกฺริยา, อาสิฏฺฐกฺริยา, อนุมติกฺริยา, ปริกปฺปกฺริยา, อรห, สกฺก, วิธิ, นิมนฺตนา’มนฺตนาทิกฺริยาติ พหุวิโธ กฺริยาเภโทติฯ

 

ภู-สตฺตายํ, สนฺตสฺส ภาโว สตฺตา, ตสฺสํ สตฺตายํ, ภูธาตุ สตฺตายมตฺเถ วตฺตเต, สพฺพปทตฺถานํ สทฺท, พุทฺธิวิสยภาเวน วิชฺชมานภาเว วตฺตเตตฺยตฺโถฯ

 

๕๖๑. กฺริยตฺถา [. ๔๓๒, ๔๕๕; รู. ๓๖๒, ๕๓๐; นี. ๙๐๕, ๙๓๖; ปา. ..๙๑]

 

อธิการสุตฺตมิทํ, กฺริยตฺถา ปรํ วิภตฺติ, ปจฺจยา ภวนฺตีติ อตฺโถฯ กฺริยา อตฺโถ ยสฺสาติ กฺริยตฺโถฯ ปกติธาตุ, วิกติธาตุ, นามธาตุวเสน ติวิโธ ธาตุ, การิตปจฺจยนฺตรูปมฺปิ วิกติธาตุมฺหิ สงฺคยฺหติฯ

 

๕๖๒. วตฺตมาเนติ อนฺติ สิ ถ มิ ม เต อนฺเต เส วฺเห เอ มฺเห [. ๔๑๔; รู. ๔๒๘; นี. ๘๗๒; จํ. ..๘๒; ปา. ..๑๒๓]

 

อารภิตฺวา นิฏฺฐํ อนุปคโต ภาโว วตฺตมาโน นาม, ตํสมฺพนฺธีกาโลปิ ตทูปจาเรน วตฺตมาโนติ วุจฺจติฯ วตฺตมาเน กาเล กฺริยตฺถา ปรํ ตฺยาทิวิภตฺติโย ภวนฺติฯ อยญฺจ วิภตฺติ ตฺยาทีติ จ วตฺตมานกาลวิสยตฺตา วตฺตมานาติ จ สิชฺฌติฯ

 

๕๖๓. ปุพฺพาปรฉกฺกานเมกาเนเกสุ ตุมฺหมฺหเสเสสุ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิมุตฺตมปฐมา [. ๔๐๘; รู. ๔๓๑; นี. ๘๖๗]

 

ตุมฺหนามํ, อมฺหนามํ, ตทุภยโต เสสนามนฺติ ตีสุ นาเมสุ ปยุชฺชมาเนสุ วา คมฺยมาเนสุ วา เอกสฺมึ วา อเนเกสุ วา อตฺเถสุ ปุพฺพฉกฺก, ปรฉกฺกานํ ทฺเว ทฺเว มชฺฌิม, อุตฺตม, ปฐมา วิภตฺติโย ภวนฺติฯ ‘‘อุตฺตมนฺติ อุตฺตรํ อนฺติม’’นฺติ จูฬโมคฺคลฺลาเน วุตฺตํฯ

 

เอตฺถ จ วิภตฺติวิธานมุเขน ตํตํสญฺญาวิธานมฺปิ สิทฺธํ โหติฯ

 

กถํ?ติ, อนฺติ, สิ, , มิ, ม อิติ ปุพฺพฉกฺกํ นามฯ

 

เต, อนฺเต, เส, วฺเห, เอ, มฺเห อิติ ปรฉกฺกํ นามฯ

 

ปุพฺพฉกฺเก จ-ติ, อนฺติทฺวยํ ปฐมทุกํ นาม, สิ, ถทฺวยํ มชฺฌิมทุกํ นาม, มิ, มทฺวยํ อุตฺตมทุกํ นามฯ เอวํ ปรฉกฺเกฯ

 

ตตฺถ ตุลฺยาธิกรณภูเต เสสนาเม ปยุชฺชมาเน วา คมฺยมาเน วา ปฐมทุกํ ภวติฯ ตถา ตุมฺหนาเม มชฺฌิมทุกํ, อมฺหนาเม อุตฺตมทุกํฯ ทุเกสุ จ เอกสฺมึ อตฺเถ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํฯ

 

เอตฺถ จ นามานํ อตฺถนิสฺสิตา กตฺวตฺถ, กมฺมตฺถา อิธ นามตฺถาติ วุจฺจนฺติฯ กตฺตุ, กมฺมสงฺขาเต ยสฺมึ นามตฺเถ ตฺยาทิวิภตฺติโย ภวนฺติ, โส นามตฺโถ ตฺยาทิวาจกานํ เอว วาจฺจภูโต วุตฺตตฺโถ นาม โหติ, น สฺยาทิวิภตฺตีนํฯ

 

วุตฺตกตฺตุ, กมฺมาธิฏฺฐานสฺส จ ลิงฺคตฺถสฺส วาจกํ นามปทํ อภิเธยฺยปทํ นาม, เอตเทว ตุลฺยาธิกรณปทนฺติ จ วุจฺจติฯ

 

อมาทโย จ อตฺถวาจกวิภตฺติโย เอตสฺมึ โอกาสํ น ลภนฺติ, ลิงฺคตฺถมตฺตโชติกา ปฐมาวิภตฺติ เอว โอกาสํ ลภติฯ เอวรูปานิ ตุลฺยาธิกรณภูตานิ อภิเธยฺยปทานิ สนฺธาย สุตฺเต ‘ตุมฺหมฺหเสเสสู’ติ วุตฺตํฯ

 

อิทญฺจ สุตฺตํ สุทฺเธหิ ตุมฺห’มฺห, เสสนาเมหิ ยุตฺตวากฺเย จ มิสฺสเกหิ ยุตฺตวากฺเย จาติ ทฺวีสุ ทฺวีสุ วากฺเยสุ เวทิตพฺพํฯ

 

ตตฺถ สุทฺเธหิ ยุตฺเต ปจฺเจกํ ทุกานิ วตฺตนฺติฯ ยถา? โส คจฺฉติ, เต คจฺฉนฺติ, ตฺวํ คจฺฉสิ, ตุมฺเห คจฺฉถ, อหํ คจฺฉามิ, มยํ คจฺฉามาติฯ

 

ตถา สุทฺธทฺวนฺเทปิฯ ยถา? โส จ โส จ คจฺฉติ, คจฺฉนฺติ วาฯ เต จ เต จ คจฺฉนฺติ, โส จ เต จ คจฺฉนฺติ, ตฺวญฺจ ตฺวญฺจ คจฺฉสิ, คจฺฉถ วาฯ ตุมฺเห จ ตุมฺเห จ คจฺฉถ, ตฺวญฺจ ตุมฺเห จ คจฺฉถาติฯ

 

มิสฺสเกหิ ยุตฺเต ทฺวนฺทวากฺเย ปน ‘วิปฺปฏิเสเธ’ติ สงฺเกตตฺตา ปรทุกานิ เอว โอกาสํ ลภนฺติ, เตสุ จ พหุวจนานิ เอวฯ ยถา? โส จ ตฺวญฺจ คจฺฉถ, โส จ อหญฺจ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ อหญฺจ คจฺฉาม, โส จ ตฺวญฺจ อหญฺจ คจฺฉามฯ เอกวจนจตุกฺกํฯ

 

เต จ ตุมฺเห จ คจฺฉถ, เต จ มยญฺจ คจฺฉาม, ตุมฺเห จ มยญฺจ คจฺฉาม, เต จ ตุมฺเห จ มยญฺจ คจฺฉามฯ พหุวจนจตุกฺกํฯ

 

โส จ ตุมฺเห จ คจฺฉถ, โส จ มยญฺจ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ มยญฺจ คจฺฉาม, โส จ ตฺวญฺจ มยญฺจ คจฺฉามฯ เอกวจนมูลจตุกฺกํฯ

 

เต จ ตฺวญฺจ คจฺฉถ, เต จ อหญฺจ คจฺฉาม, ตุมฺเห จ อหญฺจ คจฺฉาม, เต จ ตุมฺเห จ อหญฺจ คจฺฉามฯ พหุวจนมูลจตุกฺกํฯ

 

อปิ จ ตฺวญฺจ โส จ คจฺฉถ, อหญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ อหญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตุมฺเห จ โส จ คจฺฉถ, มยญฺจ โส จ คจฺฉาม, ตฺวญฺจ เต จ คจฺฉถ, อหญฺจ เต จ คจฺฉามอิจฺจาทีนิปิ จตุกฺกานิ เวทิตพฺพานิฯ

 

อตฺริมา ปาฬี – ตุวญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา, สมฺโมทมานา ฆรมาวเสถ [ชา. ..]ฯ อหญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา, สมฺโมทมานา ฆรมาวเสม [ชา. ..]

 

อหญฺจ ทานิ อายสฺมา จ สาริปุตฺโต ภิกฺขุสงฺฆํ ปริหริสฺสาม [. นิ. .๑๖๐]

 

อหญฺจ อิเม จ ภิกฺขู สมาธินา นิสีทิมฺหาฯ

 

อหญฺจ ภริยา จ ทานปตี อหุมฺหา [ชา. .๒๒.๑๕๙๓]

 

อหญฺจ สามิโก จ ทานปตี อหุมฺหา [ชา. .๒๒.๑๖๑๗] อิจฺจาทิฯ

 

ยํ ปน ‘‘โส จ คจฺฉติ, ตฺวญฺจ คจฺฉสี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตุมฺเห คจฺฉถา’’ติ วา ‘‘โส จ คจฺฉติ, อหญฺจ คจฺฉามี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มยํ คจฺฉามา’’ติ วา วจนํ, ตํ ปกติพหุวจนเมว, น ปโรปุริสพหุวจนํฯ

 

ยญฺจ กจฺจายเน – ‘‘สพฺเพสเมกาภิธาเน ปโร ปุริโส’’ติ [นี. ๒๑๖ ปิฏฺเฐ] สุตฺตํ, ตตฺถปิ สพฺเพสํ ทฺวินฺนํ วา ติณฺณํ วา มิสฺสกภูตานํ นาม, ตุมฺห’มฺหานํ เอกโต อภิธาเน มิสฺสกทฺวนฺทวากฺเย ปโร ปุริโส โยเชตพฺโพติ อตฺโถ น น สมฺภวตีติฯ

 

๕๖๔. กตฺตริ โล [. ๔๕๕; รู. ๔๓๓; นี. ๙๒๕]

 

อปโรกฺเขสุ มาน, นฺต, ตฺยาทีสุ ปเรสุ กฺริยตฺถา ปรํ กตฺตริ ลานุพนฺโธ อปจฺจโย โหติฯ ลานุพนฺโธ ‘อูลสฺเส’ติ สุตฺเต วิเสสนตฺโถฯ

 

เอเตน ยตฺถ มาน, นฺต, ตฺยาทโย กตฺตริ วตฺตนฺติ, ตตฺถ อยํ ลปจฺจโยติ ลปจฺจเยน เตสํ กตฺตุวาจกภาวํ ญาเปติ, เอส นโย ‘‘กฺโย ภาวกมฺเมสุ…’’ อิจฺจาทีสุปิฯ

 

เอตฺถ จ วิกรณปจฺจยา นาม พฺยญฺชนปูรณา เอว โหนฺติ, น อตฺถปูรณา, ตสฺมา ยสฺมึ ปโยเค เตหิ วินา ปทรูปํ น สิชฺฌติ, ตตฺเถว เต วตฺตนฺติฯ ยตฺถ สิชฺฌติ, ตตฺถ น วตฺตนฺติ, อยมฺปิ ลปจฺจโย ธาตุโต ปรํ วิภตฺติสเร วา อาคมสเร วา อสนฺเต วตฺตติ, สนฺเต ปน ‘‘ปจามิ, ปจาม, ปจาหิ, คเมติ, คเมนฺติ, วชฺเชติ, วชฺเชนฺติ’’-อิจฺจาทีสุ การิยนฺตรตฺถาย วตฺตติฯ ยตฺถ จ ปจฺจยานํ โลโป วิหิโต, ตตฺถ คณนฺตร, รูปนฺตรปฺปสงฺคปฏิสิทฺธาย วตฺตติ, อญฺญตฺถ น วตฺตติฯ

 

๕๖๕. ยุวณฺณานเมโอ ปจฺจเย [. ๔๘๕; รู. ๔๓๔; นี. ๙๗๕; จํ. ..๘๒; ปา. ..๖๐]

 

วิภตฺติ, ปจฺจยา ปจฺจโย นามฯ อิ, กี, ขิ, จิ, ชิ อิจฺจาทโย อิวณฺณา นามฯ จุ, ชุ, ภู, หู อิจฺจาทโย อุวณฺณา นามฯ ปจฺจเย ปเร เอกกฺขรธาตฺวนฺตานํ อิวณฺณุ’วณฺณานํ กเมน เอ, โอวุทฺธิโย โหนฺติฯ ‘ปโร กฺวจี’ติ ปรสรโลโปฯ

 

สํปุพฺโพ-สมฺโภติ, สมฺโภนฺติ, สมฺโภสิ, สมฺโภถ, สมฺโภมิ, สมฺโภมฯ

 

อนุปุพฺโพ-อนุภวเน, โส โภคํ อนุโภติ, เต โภคํ อนุโภนฺติ, ตฺวํ โภคํ อนุโภสิ, ตุมฺเห โภคํ อนุโภถ, อหํ โภคํ อนุโภมิ, มยํ โภคํ อนุโภมฯ

 

ตตฺถ ยถา ‘‘นีโล ปโฏ’’ติ เอตฺถ นีลสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติฯ

 

ตตฺถ คุณสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นามฯ

 

คุณนิสฺสโย ทพฺพตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นามฯ

 

นีลสทฺโท ปน วจฺจาตฺถเมว อุชุํ วทติ, นีลสทฺทมตฺตํ สุณนฺโต นีลคุณเมว อุชุํ ชานาติ, ตสฺมา ‘‘ปโฏ’’ อิติ ปทนฺตเรน นีลสทฺทสฺส อภิเธยฺยตฺโถ อาจิกฺขียติฯ

 

ตถา ‘‘อนุโภตี’’ติ เอตฺถ ติสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติฯ

 

ตตฺถ กตฺตุสตฺติสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นามฯ

 

สตฺตินิสฺสโย ลิงฺคตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นามฯ

 

ติสทฺโท ปน วาจฺจตฺถเมว อุชุํ วทติ, น อภิเธยฺยตฺถํฯ ‘‘อนุโภตี’’ติ สุณนฺโตสาธฺยกฺริยาสหิตํ กตฺตารเมว อุชุํ ชานาติ, น กิญฺจิ ทพฺพนฺติ อตฺโถฯ ตสฺมา ‘‘โส’’ อิติ ปทนฺตเรน ติสทฺทสฺส อภิเธยฺยตฺโถ อาจิกฺขียติ, วาจฺจตฺถสฺส ปน ติสทฺเทเนว อุชุํ วุตฺตตฺตา ตติยาวิภตฺติยา ปุน อาจิกฺขิตพฺพกิจฺจํ นตฺถิ, ลิงฺคตฺถโชตนตฺถํ อภิเธยฺยปเท ปฐมาวิภตฺติ เอว ปวตฺตตีติฯ เอส นโย สพฺพตฺถฯ

 

๕๖๖. เอโอนมยวา สเร [. ๕๑๓, ๕๑๔; รู. ๔๓๕, ๔๙๑; นี. ๑๐๒๗, ๑๐๒๘]

 

สเร ปเร เอ, โอนํ กเมน อย, อวา โหนฺติฯ ย, เวสุ อ-กาโร อุจฺจารณตฺโถฯ

 

ภวติ, ภวนฺติ, ภวสิ, ภวถฯ

 

๕๖๗. หิมิเมสฺวสฺส [. ๔๗๘; รู. ๔๓๘; นี. ๙๕๙]

 

หิ, มิ, เมสุ ปเรสุ อ-การสฺส ทีโฆ โหติฯ

 

ภวามิ, ภวามฯ

 

ปรฉกฺเก – ภวเต, ภวนฺเต, ภวเส, ภววฺเห, ภเว, ภวมฺเหฯ

 

ปปุพฺโพ ภู-ปวตฺติยํ, นที ปภวติฯ

 

อธฺยา’ภิ, ปริปุพฺโพ หิํสายํ, อธิภวติ, อภิภวติ, ปริภวติฯ

 

วิปุพฺโพ วินาเส, ปากเฏ, โสภเณ จ, วิภวติฯ

 

ปราปุพฺโพ ปราชเย, ปราภวติฯ

 

อภิ, สํปุพฺโพ ปตฺติยํ, อชฺโฌคาเห จ, อภิสมฺภวติ, ตถา ปาตุพฺภวติ, อาวิภวติ อิจฺจาทิฯ

 

อิติ สุทฺธกตฺตุรูปํฯ


สุทฺธภาวกมฺมรูป

 

๕๖๘. กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสุ มาน นฺต ตฺยาทีสุ [. ๔๔๐; รู. ๔๔๕; นี. ๙๒๐; จํ. ..๘๐; ปา. ..๖๗]

 

ปโรกฺขาวชฺชิเตสุ มาน, นฺตปจฺจเยสุ ตฺยาทีสุ จ ปเรสุ กฺริยตฺถา ภาวสฺมึ กมฺมนิ จ กานุพนฺโธ ยปจฺจโย โหติ, พหุลาธิการา กฺวจิ กตฺตริ จฯ

 

รูปํ วิภุยฺยติ, โส ปหียิสฺสติ [สํ. นิ. .๒๔๙], ภตฺตํ ปจฺจติ, คิมฺเห อุทกํ ฉิชฺชติ, กุสูโล ภิชฺชติฯ

 

๕๖๙. น เต กานุพนฺธนาคเมสุฯ

 

กานุพนฺเธ นาคเม จ อิวณฺณุ’วณฺณานํ อสฺส จ เต เอ, โอ,-อา น โหนฺตีติ กฺยมฺหิ วุทฺธิ นตฺถิฯ

 

กมฺเม-เตน ปุริเสน โภโค อนุภูยติ, เตน โภคา อนุภูยนฺติ, เตน ตฺวํ อนุภูยสิ, เตน ตุมฺเห อนุภูยถ, เตน อหํ อนุภูยามิ, เตน มยํ อนุภูยามฯ ยสฺส ทฺวิตฺตํ รสฺสตฺตญฺจ, อนุภุยฺยติ, อนุภุยฺยนฺติฯ

 

ตตฺถ ‘‘อนุภูยตี’’ติ เอตฺถ กฺยปจฺจยสหิตสฺส ติสทฺทสฺส อตฺโถ ทุวิโธ วาจฺจตฺโถ, อภิเธยฺยตฺโถติฯ

 

ตตฺถ กมฺมสตฺติสงฺขาโต สกตฺโถ วาจฺจตฺโถ นามฯ

 

สตฺตินิสฺสโย ลิงฺคตฺโถ อภิเธยฺยตฺโถ นามฯ

 

ติสทฺโท ปน กฺยปจฺจยสหิโต วาจฺจตฺถเมว อุชุํ วทติ, น อภิเธยฺยตฺถํฯ ‘‘อนุภูยตี’’ติ สุณนฺโต สาธฺยกฺริยาสหิตํ กมฺมสตฺติํ เอว อุชุํ ชานาติ, น กิญฺจิ ทพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติฯ เสสํ ปุพฺเพ วุตฺตนยเมวฯ

 

อนุภูยเต, อนุภุยฺยเต, อนุภูยนฺเต, อนุภุยฺยนฺเต, อนุภูยเส, อนุภูยวฺเห, อนุภูเย, อนุภุยฺเย, อนุภูยมฺเห, อนุภุยฺยมฺเหฯ

 

๕๗๐. ครุปุพฺพา รสฺสา เร นฺเตนฺตีนํ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; ‘คุรุ…’ (พหูสุ)]

 

ครุปุพฺพมฺหา รสฺสโต นฺเต, นฺตีนํ เรอาเทโส โหติฯ

 

ชายเร, ชายนฺติ, ชายเร, ชายนฺเต, คจฺฉเร, คจฺฉนฺติ, คจฺฉเร, คจฺฉนฺเต, คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺติ, คมิสฺสเร, คมิสฺสนฺเตฯ

 

ครุปุพฺพาติ กึ? ปจนฺติ, ปจนฺเตฯ

 

รสฺสาติ กึ? ปาเจนฺติ, ปาจนฺเตฯ

 

เอตฺถ จ สุตฺตวิภาเคน ‘‘สพฺพํ หิทํ ภญฺชเร กาลปริยายํ [ชา. .๑๕.๓๗๐], มุญฺจเร พนฺธนสฺมา [ชา. .๒๒.๑๖๔๘], ชีวเร’ วาปิ สุสฺสตี’’ติ [ชา. .๒๒.๘๔๐] เอตานิ ปาฬิปทานิ สิชฺฌนฺติฯ

 

ตตฺถ ‘ภญฺชเร’ติ ภิชฺชติ, ‘มุญฺจเร’ติ มุญฺจนฺตุ, ‘ชีวเร’ วาปี’ติ ชีวนฺโต’วาปิฯ อนุภูยเร, อนุภูยนฺติ, อนุภูยเร, อนุภูยนฺเตฯ

 

ภาโว นาม ภวน, คมนาทิโก กฺริยากาโร, โส ธาตุนา เอว ตุลฺยาธิกรณภาเวน วิเสสียติ, น นามปเทน, ตสฺมา ตตฺถ ตุมฺห’มฺห, เสสนามวเสน ตฺยาทิทุกวิเสสโยโค นาม นตฺถิ, ปฐมทุกเมว ตตฺถ ภวติ, ทพฺพสฺเสว จ ตสฺส อพฺยตฺตสรูปตฺตา สงฺขฺยาเภโทปิ นตฺถิ, เอกวจนเมว ภวติฯ

 

เตน โภคํ อนุภูยติ, อนุภุยฺยติ, อนุภูยเต, อนุภุยฺยเต, อนุภวนํ โหตีติ อตฺโถฯ

 

อิติ สุทฺธภาวกมฺมรูปานิฯ


เหตุกตฺตุรูป

 

๕๗๑. ปโยชกพฺยาปาเร ณาปิ จ [. ๔๓๘; รู. ๕๔๐; นี. ๙๑๔]

 

โย สุทฺธกตฺตารํ ปโยเชติ, ตสฺส ปโยชกสฺส กตฺตุโน พฺยาปาเร กฺริยตฺถา ณิ จ ณาปิ จ โหนฺติฯ ณานุพนฺธา วุทฺธุตฺถาฯ

 

เตสุ จ อาการนฺตโต [‘อโต’ (โมค.)] ณาปิเยว โหติ, ทาเปติ, ทาปยติฯ

 

อุวณฺณนฺตโต ณิเยว, สาเวติ, สาวยติฯ

 

เสสโต ทฺเวปิ, ปาเจติ, ปาจยติ, ปาจาเปติ, ปาจาปยติฯ

 

ปโยชกพฺยาปาโรปิ กฺริยา เอวาติ ตทตฺถวาจีหิ ณิ,-ณาปีหิ ปรํ วิภตฺติ, ปจฺจยา ภวนฺติ, ธาตฺวนฺตสฺส จ ณิ, ณาปีนญฺจ วุทฺธิฯ

 

โส มคฺคํ ภาเวติ, เต มคฺคํ ภาเวนฺติ, ตฺวํ มคฺคํ ภาเวสิ, ตุมฺเห มคฺคํ ภาเวถ, อหํ มคฺคํ ภาเวมิ, มยํ มคฺคํ ภาเวมฯ

 

๕๗๒. อายาวา ณานุพนฺเธ [. ๕๑๕; รู. ๕๔๑; นี. ๑๐๒๙]

 

เอ, โอนํ กเมน อาย, อาวา โหนฺติ สราโท ณานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร, สุตฺตวิภตฺติยา อณานุพนฺเธปิ อายา’วา โหนฺติฯ

 

เค-สทฺเท, คายติ, คายนฺติฯ

 

อปปุพฺโพ เจ-ปูชายํ, อปจายติ, อปจายนฺติฯ

 

เฌ-จินฺตายํ, ฌายติ, ฌายนฺติ, อุชฺฌายติ, นิชฺฌายติ อิจฺจาทิฯ

 

๕๗๓. ณิณาปฺยาปีหิ จ [‘‘…วา’’ (พหูสุ)]

 

ณิ, ณาปิ, อาปีหิ จ กตฺตริ โล โหติ วาฯ

 

การยติ, การาปยติ, สทฺทาปยติฯ

 

อิมินา อสเร ฐาเน อยาเทสโต ปรํ อกาโร โหติ, โส มคฺคํ ภาวยติ, ภาวยนฺติ, ภาวยสิ, ภาวยถ, ภาวยามิ, ภาวยามฯ

 

อิติ เหตุกตฺตุรูปานิฯ


ตฺยาทิ

 

กฺโย ภาวกมฺเมสู…’ติ ณิ, ณาปิปจฺจยนฺตโต โยฯ

 

๕๗๔. กฺยสฺส [. ๔๔๒; รู. ๔๔๘; นี. ๙๒๒]

 

กฺริยตฺถา ปรสฺส กฺยสฺส อาทิมฺหิ อีญ โหติฯ

 

เตน มคฺโค ภาวียติ, เตน มคฺคา ภาวียนฺติ, เตน ตฺวํ ภาวียสิ, เตน ตุมฺเห ภาวียถ, เตน อหํ ภาวียามิ, เตน มยํ ภาวียามฯ

 

รสฺสตฺเต-ภาวิยติ, ภาวิยนฺติฯ

 

ทฺวิตฺเต-ภาวิยฺยติ, ภาวิยฺยนฺติฯ ตถา ภาวยียติ, ภาวยียนฺติฯ

 

รสฺสตฺเต-ภาวยิยติ, ภาวยิยนฺติฯ

 

ทฺวิตฺเต-ภาวยิยฺยติ, ภาวยิยฺยนฺติฯ

 

อกมฺมิกาปิ ยา ธาตุ, การิเต ตฺเว’กกมฺมิกา;

 

เอกกมฺมา ทฺวิกมฺมา จ, ทฺวิกมฺมา จ ติกมฺมกาฯ

 

อิติ สุทฺธกตฺตุรูปํ, สุทฺธกมฺมรูปํ, เหตุกตฺตุรูปํ, เหตุกมฺมรูปนฺติ เอกธาตุมฺหิ จตฺตาริ นิปฺผนฺนรูปานิ ลพฺภนฺติฯ

 

กตฺตุรูเปน เจตฺถ กมฺมกตฺตุรูปมฺปิ สงฺคยฺหติฯ กุสูโล ภิชฺชติ, ภิชฺชนธมฺโม ภิชฺชติฯ

 

กมฺมรูเปน จ กตฺตุกมฺมรูปมฺปิ สงฺคยฺหติฯ ตตฺถ ยํ ปทํ กตฺตุวาจกํ สมานํ สทฺทรูเปน กมฺมรูปํ ภวติ, ตํ กตฺตุกมฺมรูปํ นาม, ตํ ปาฬิยํ พหุลํ ทิสฺสติฯ

 

รูปํ วิภาวิยฺยติ [มหานิ. ๑๐๘], อติกฺกมิยฺยติ, สมติกฺกมิยฺยติ, วีติวตฺติยฺยติ, นิมิตฺตํ อภิภุยฺยตีติ โคตฺรภุ [ปฏิ. . .๕๙], ปวตฺตํ อภิภุยฺยติ [ปฏิ. . .๕๙], จุติํ อภิภุยฺยติ, อุปปตฺติํ อภิภุยฺยตีติ [ปฏิ. . .๕๙] โคตฺรภุ อิจฺจาทิฯ

 

ตถา โส ปหีเยถาปิ โนปิ ปหีเยถ [สํ. นิ. .๒๔๙], โส ปหียิสฺสติ [สํ. นิ. .๒๔๙], นิหิยฺยติ ยโส ตสฺส [ที. นิ. .๒๔๖], หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส, ปเรติ ปริหายติ [ชา. .๑๕.๓๔๘], อาชานียา หสียนฺติ [ชา. .๒๒.๒๓๖๙], วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ [ชา. .๒๒.๑๓๕๐] อิจฺจาทิฯ

 

ยญฺจ ‘ยมฺหิ ทา ธา มา ถา หา ปา มห มถาทีนมี’ติ กจฺจายเน สุตฺตํ, ตํ กมฺมนิ อิจฺฉนฺติ, กตฺตริ เอว ยุชฺชติ กมฺมนิ อิวณฺณาคมสฺส สพฺภาวาฯ สทฺทนีติยํ ปน ‘‘โส ปหียิสฺสตี’’ติ ปทานํ ภาวรูปตฺตํ ทฬฺหํ วทติ, ตานิ ปน กตฺตุกมฺมรูปานิ เอวาติฯ

 

เอตฺถ จ วตฺตมานํ จตุพฺพิธํ นิจฺจปวตฺตํ, ปวตฺตาวิรตํ, ปวตฺตุปรตํ, สมีปวตฺตมานนฺติฯ

 

ตตฺถ นิจฺจปวตฺเต – อิธายํ ปพฺพโต ติฏฺฐติ, จนฺทิมสูริยา ปริยายนฺติ, ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา [. นิ. .๖๙]

 

ปวตฺตาวิรเต – อปิ นุ เต คหปติ กุเล ทานํ ทียตีติ, ทียติ เม ภนฺเต กุเล ทานํ [. นิ. .๒๐]

 

เอตฺถ จ ยาว ทาเน สอุสฺสาโห, ตาว ยถาปวตฺตา ทานกฺริยา วตฺตมานา เอว นาม โหติ อุสฺสาหสฺส อวิรตตฺตาฯ

 

ปวตฺตุปรเต – น ขาทติ อยํ มํสํ, เนว ปาณํ หนติ [. นิ. .๖๗], น อทินฺนํ อาทิยติ [. นิ. .๖๗]ฯ เอตฺถ ยาว ตพฺพิปกฺขกฺริยํ น กโรติ, ตาว วิรมณกฺริยา วตฺตมานา เอว นาม โหติฯ

 

สมีเป – อตีเต – กุโต นุ ตฺวํ อาคจฺฉสิ [สํ. นิ. .๑๓๐], ราชคหโต อาคจฺฉามีติฯ อนาคเต – ธมฺมํ เต เทเสมิ, สาธุกํ สุโณหิฯ

 

สุตฺตวิภตฺเตน ตทาโยเค อตีเตปิ อยํ วิภตฺติ โหติ, วากจีรานิ ธุนนฺโต, คจฺฉามิ อมฺพเร ตทา [พุ. วํ. .๓๗]

 

ยาว, ปุเร, ปุราโยเค อนาคเตปิ-อิเธว ตาว ติฏฺฐาหิ, ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ [ปารา. อฏฺฐ. .ปฐมมหาสงฺคีติกถา], ปุเร อธมฺโม ทิพฺพติ, ธมฺโม ปฏิพาหิยฺยติ [จูฬว. ๔๓๗], ทนฺเต อิเม ฉินฺท ปุรา มรามิ [ชา. .๑๖.๑๒๗]

 

เอกํสตฺเถปิ-นิรยํ นูนคจฺฉามิ, เอตฺถ เม นตฺถิ สํสโย [ชา. .๒๒.๓๓๑]ฯ อวสฺสมฺภาวิยตฺเถปิ-ธุวํ พุทฺโธ ภวามหํ [พุ. วํ. .๑๐๙], ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสติ [พุ. วํ. .๘๑] วาฯ

 

อนิยมตฺเถปิ-มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา [. . ] จินฺเตตีติ จิตฺตํ [. . อฏฺฐ. ], ผุสตีติ ผสฺโส [. . อฏฺฐ. ], พุชฺฌตีติ พุทฺโธฯ

 

กทา กรหิโยเคปิ-กทา คจฺฉติ, กรหิ คจฺฉติ, คมิสฺสติ วาฯ

 

อิติ ตฺยาทิฯ


ตฺวาทิ

 

อถ ตฺวาทิ วุจฺจเตฯ

 

๕๗๕. ตุ อนฺตุ หิ ถ มิ ม ตํ อนฺตํ สุ วฺโห เอ อามเส [. ๔๒๔; รู. ๔๕๐; นี. ๘๙๗; จํ. ..๑๒๒; ปา. ..๑๖๒]

 

วตฺตมาเน กาเล ปญฺห, ปตฺถนา, วิธีสุ กฺริยตฺถา ตฺวาทโย โหนฺติฯ

 

ปญฺเห-ธมฺมํ วา ตฺวํ อธิยสฺสุ วินยํ วา [ปาจิ. ๔๗๑ (อตฺถโต สทิสํ)]

 

ปตฺถนาสทฺเทน อาสีสาทโยปิ สงฺคยฺหนฺติฯ

 

ตตฺถ ปตฺถนายํ-ภวาภเว สํสรนฺโต, สทฺโธ โหมิ อมจฺฉรีฯ

 

อาสีสายํ-เอเตน สจฺจวชฺเชน, ปชฺชุนฺโน อภิวสฺสตุ [จริยา. .๘๙], สพฺเพ ภทฺรานิ ปสฺสนฺตุ [ชา. ..๑๐๕], สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตุ [ปฏิ. . .๒๒]

 

ยาจเน-เอกํ เม นยนํ เทหิ [จริยา. .๕๙]

 

อายาจเน-เทเสตุ ภนฺเต ภควา ธมฺมํ [ที. นิ. .๖๘], โอวทตุ มํ ภควา [สํ. นิ. .], อนุสาสตุ มํ สุคต [สํ. นิ. .], อุลฺลุมฺปตุ มํ ภนฺเต สงฺโฆ [มหาว. ๗๑], อสฺมากํ อธิปนฺนานํ, ขมสฺสุ ราชกุญฺชร [ชา. .๒๑.๑๘๑], เอถ พฺยคฺฆา นิวตฺตวฺโห [ชา. ..๖๖]

 

วิธิสทฺเทน นิโยชนาทโยปิ สงฺคยฺหนฺติฯ

 

ตตฺถ วิธิมฺหิ-อกุสลํ ปชหถ, กุสลํ อุปสมฺปชฺช วิหรถ [ปฏิ. . .๓๐; ปารา. ๑๙], เอวํ วิตกฺเกถ, มา เอวํ วิตกฺเกถ [ปฏิ. . .๓๐]

 

นิโยชเน-เอถ ภิกฺขเว สีลวา โหถ [. นิ. .๑๑๔], อปฺปมาเทน สมฺปาเทถ [ที. นิ. .๑๘๕], เอถ คณฺหถ พนฺธถ [ที. นิ. .๓๔๒], มา โว มุญฺจิตฺถ กิญฺจนํ [ที. นิ. .๓๔๒]

 

อชฺเฌสเน-อุทฺทิสตุ ภนฺเต เถโร ปาติโมกฺขํ [มหาว. ๑๕๕]

 

อาณตฺติยํ-สุณาตุ เม ภนฺเต สงฺโฆ [ปารา. ๓๖๘]

 

เปสเน-คจฺฉถ ตุมฺเห สาริปุตฺตา [ปารา. ๔๓๒]

 

ปวารณายํ-วทตุ มํ ภนฺเต สงฺโฆ [มหาว. อฏฺฐ. ๒๑๓], วเทถ ภนฺเต เยนตฺโถ [ปารา. ๒๙๐]

 

อนุมติยํ-ปริภุญฺช วา วิสฺสชฺเชหิ วา ยถาปจฺจยํ วา กโรหิ [ปาจิ. ๓๗๔]

 

วรทาเน-ผุสฺสตี วรวณฺณาเภ, วรสฺสุ ทสธา วเร [ชา. .๒๒.๑๖๕๕], อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ ตุยฺหํ, ขิปฺปเมว สมิชฺฌตุ [. นิ. อฏฺฐ. ..๑๙๒]

 

อนุญฺญายํ-ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ [ที. นิ. .๓๕๖]

 

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห [สุ. นิ. ๑๐๓๖]

 

สมฺปฏิจฺฉเน-เอวํ โหตุ [ที. นิ. .๔๑๙]

 

อกฺโกเส-มุทฺธา เต ผลตุ สตฺตธา [ชา. .๑๖.๒๙๕], โจรา ตํ ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทนฺตุ [. นิ. อฏฺฐ. ]

 

สปเถ-เอเตน สจฺจวชฺเชน, ปุตฺโต อุปฺปชฺชตํ อิเส [ชา. .๑๔.๑๐๔], มุสา เม ภณมานาย, มุทฺธา ผลตุ สตฺตธา [ชา. .๑๔.๑๐๔]

 

อามนฺตเน-เอตุ เวสฺสนฺตโร ราชา [ชา. .๒๒.๒๓๔๑], ‘‘เอหิ ภิกฺขุ จร พฺรหฺมจริยํ [มหาว. ๒๘], เอถ ภิกฺขเว สีลวา โหถ’’ อิจฺจาทีสุปิ เอหิ, เอถสทฺทา อามนฺตเน ติฏฺฐนฺติฯ

 

นิมนฺตเน-อธิวาเสตุ เม ภนฺเต ภควา สฺวาตนาย ภตฺตํ [ปารา. ๗๗]

 

ปเวทเน-เวทยตีติ มํ สงฺโฆ ธาเรตุ [จูฬว. อฏฺฐ. ๑๐๒], อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ [ที. นิ. .๒๙๙], ปุนารายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริส [ที. นิ. .๓๖๙]

 

ปตฺตกาเล-ปรินิพฺพาตุ ภนฺเต ภควา, ปรินิพฺพาตุ สุคโต, ปรินิพฺพานกาโล ภนฺเต ภควโต [ที. นิ. .๑๖๘], กาโล โข เต มหาวีร, อุปฺปชฺช มาตุกุจฺฉิยํ [พุ. วํ. .๖๗], พฺยากโรหิ อคฺคิเวสฺสน น ทานิ เต ตุณฺหีภาวสฺส กาโล [. นิ. .๓๕๗]

 

อนุโภตุ, อนุโภนฺตุ, อนุโภหิ, อนุโภถ, อนุโภมิ, อนุโภม, ภวตุ, ภวนฺตุ, ‘หิมิเมสฺวสฺสา’ติ หิ, มิ, เมสุ อสฺส ทีโฆ, ตฺวํ ปณฺฑิโต ภวาหิฯ

 

๕๗๖. หิสฺสโต โลโป [. ๔๗๙; รู. ๔๕๒; นี. ๙๖๐; จํ. ..๙๙; ปา. ..๑๐๕]

 

อการโต ปรสฺส หิสฺส โลโป โหติฯ

 

อโตติ กึ? พฺรูหิ, เทหิ, โหหิฯ

 

อิมินา อโต หิสฺส โลโป, ตฺวํ ปณฺฑิโต ภวฯ

 

ตุมฺเห ปณฺฑิตา ภวถ, ภวามิ, ภวามฯ

 

ปรฉกฺเก-โส ภวตํ, เต ภวนฺตํ, ตฺวํ ภวสฺสุ, ตุมฺเห ภววฺโห, อหํ ภเว, มยํ ภวามเส, อิมานิ สุทฺธกตฺตุรูปานิฯ

 

อนุภูยตุ, อนุภูยนฺตุ, อนุภุยฺยตุ, อนุภุยฺยนฺตุ อิจฺจาทิ สุทฺธกมฺมรูปํฯ

 

ภาเวตุ, ภาเวนฺตุ, ภาวยตุ, ภาวยนฺตุ อิจฺจาทิ เหตุกตฺตุรูปํฯ

 

ภาวียตุ, ภาวียนฺตุฯ รสฺสตฺเต-ภาวิยตุ, ภาวิยนฺตุฯ ทฺวิตฺเต-ภาวิยฺยตุ, ภาวิยฺยนฺตุฯ ตถา ภาวยียตุ, ภาวยียนฺตุอิจฺจาทิ เหตุกมฺมรูปํฯ

 

เอยฺยาถสฺเส’อิจฺจาทิสุตฺเตน ถสฺส วฺโห, ตุมฺเห ภววฺโห, ภวถ วาฯ

 

อิติ ตฺวาทิฯ


เอยฺยาทิ

 

อถ เอยฺยาทิ วุจฺจเตฯ

 

๕๗๗. เหตุผเลสฺเวยฺย เอยฺยุํ เอยฺยาสิ เอยฺยาถ เอยฺยามิ เอยฺยาม เอถ เอรํ เอโถ เอยฺยาวฺโห [เอยฺยวฺโห (โมคฺคลฺลานาทีสุ)] เอยฺยํ เอยฺยามฺเห วา [. ๔๑๖; รู. ๔๕๔; นี. ๘๘๐; จํ. ..๑๒๐; ปา. ..๑๕๖]

 

อญฺญมญฺญสมฺพนฺธินิยา เหตุกฺริยายญฺจ ผลกฺริยายญฺจ กฺริยตฺถา เอยฺยาทโย โหนฺติ วาฯ เหตุผเลสุปิ กทาจิ อญฺญวิภตฺตุปฺปตฺติทีปนตฺโถ วาสทฺโท, สเจ โส ยานํ ลภิสฺสติ, คมิสฺสติ, สเจ น ลภิสฺสติ, น คมิสฺสติ อิจฺจาทิฯ

 

สเจ สงฺขาโร นิจฺโจ ภเวยฺย, สุโข นาม ภเวยฺย, สเจ โส ปณฺฑิโต ภเวยฺย, สุขิโต ภเวยฺยฯ

 

๕๗๘. ปญฺหปตฺถนาวิธีสุ [จํ. ..๑๒๑; ปา. ..๑๖๑]

 

เอเตสุ เอยฺยาทโย โหนฺติฯ

 

ปญฺเห-กินฺนุ โข ตฺวํ วินยํ วา อธิยฺเยยฺยาสิ ธมฺมํ วาฯ

 

ปตฺถนายํ-ภเวยฺยํ ชาติชาติยํฯ

 

วิธิมฺหิ-ปาณํ น หเนยฺย, อทินฺนํ น อาทิเยยฺย, ทานํ ทเทยฺย, สีลํ รกฺเขยฺยฯ

 

๕๗๙. สตฺตารเหสฺเวยฺยาที [. ๔๑๖; รู. ๔๕๔; นี. ๘๘๑-; จํ. ..๑๒๘; ปา. ..๑๖๙-๑๗๒; สตฺยรเหสฺเวยฺยาที (พหูสุ)]

 

สตฺติยํ อรหตฺเถ จ เอยฺยาทโย โหนฺติฯ

 

ภวํ รชฺชํ กเรยฺย, ภวํ รชฺชํ กาตุํ สกฺโก, กาตุํ อรโหติ อตฺโถฯ

 

โส อิมํ วิชฏเย ชฏํ [สํ. นิ. .๒๓]

 

๕๘๐. สมฺภาวเน วา [. ๔๑๖; รู. ๘๕๔; นี. ๘๘๑, ๘๘๓-; จํ. ..๑๑๘-; ปา. ..๑๕๔-]

 

สมฺภาวเนปิ เอยฺยาทโย โหนฺติ วาฯ

 

ปพฺพตมปิ สิรสา ภินฺเทยฺย, ภเวยฺย, ภเวยฺยุํ, ภเวยฺยาสิ, ภเวยฺยาถ, ภเวยฺยามิ, ภเวยฺยามฯ

 

ปรฉกฺเก-โส ภเวถ, เต ภเวรํ, ตฺวํ ภเวโถ, ตุมฺเห ภเวยฺยาวฺโห, อหํ ภเวยฺยํ, มยํ ภเวยฺยามฺเห, อิติ สุทฺธกตฺตุรูปานิฯ

 

อนุภูเยยฺย, อนุภูเยยฺยุํฯ ทฺวิตฺเต รสฺสตฺตํ, อนุภุยฺเยยฺย, อนุภุยฺเยยฺยุํ อิจฺจาทิ สุทฺธกมฺมรูปํฯ

 

ภาเวยฺย, ภาเวยฺยุํ, ภาวเยยฺย, ภาวเยยฺยุํ อิจฺจาทิ เหตุกตฺตุรูปํฯ

 

ภาวีเยยฺย, ภาวีเยยฺยุํฯ รสฺสตฺเต-ภาวยิเยยฺย, ภาวยิเยยฺยุํฯ ทฺวิตฺเต-ภาวิยฺเยยฺย, ภาวิยฺเยยฺยุํฯ ตถา ภาวยีเยยฺย, ภาวยีเยยฺยุํ อิจฺจาทิ เหตุกมฺมรูปํฯ

 

๕๘๑. เอยฺเยยฺยาเสยฺยํนํ เฏ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

เอยฺย, เอยฺยาสิ, เอยฺยมิจฺเจเตสํ เฏ โหติ วาฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-จเช มตฺตา สุขํ ธีโร, ปสฺเส เจ วิปุลํ สุขํ [. . ๒๙๐]ฯ กึ ตฺวํ สุตโสมา’นุตปฺเป [ชา. .๒๑.๓๙๙], ธีรํ ปสฺเส สุเณ ธีรํ, ธีเรน สห สํวเส [ชา. .๑๓.๙๔] อิจฺจาทิฯ

 

โส ภเว, ภเวยฺย, ตฺวํ ภเว, ภเวยฺยาสิ, อหํ ภเว, ภเวยฺยํฯ

 

๕๘๒. เอยฺยุํสฺสุํ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

เอยฺยุํสฺส อุํ โหติ วาฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-วชฺชุํ วา เต น วา วชฺชุํ, นตฺถิ นาสาย รูหนา [ชา. ..๓๓], อุปยานานิ เม ทชฺชุํ, ราชปุตฺต ตยี คเตติ [ชา. .๒๒.๒๖]

 

๕๘๓. เอยฺยามสฺเสมุ จ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

เอยฺยามสฺส เอมุ จ โหติ, อนฺตสฺส อุ จฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-กถํ ชาเนมุ ตํ มยํ [ที. นิ. .๓๑๘], มุญฺเจมุ นํ อุรคํ พนฺธนสฺมา [ชา. .๑๕.๒๕๒], ทกฺเขมุ เต นาค นิเวสนานิ [ชา. .๑๕.๒๕๔], คนฺตฺวาน ตํ ปฏิกเรมุ อจฺจยํ, อปฺเปว นํ ปุตฺต ลเภมุ ชีวิตํ [ชา. .๑๕.๑๓], ทชฺเชมุ โข ปญฺจสตานิ โภโต [ชา. .๒๒.๑๓๐๒], ปญฺหํ ปุจฺเฉมุ มาริส [ที. นิ. .๓๕๔], วิหเรมุ อเวริโน [ที. นิ. .๓๕๗], ตยาชฺช คุตฺตา วิหเรมุ รตฺตินฺติ [ชา. ..๑๘]ฯ ภเวยฺยามุ, ภเวยฺยามฯ

 

มหาวุตฺตินา กฺวจิ มชฺเฌ ยฺยา-การสฺส โลโป, อตฺถํ ธมฺมญฺจ ปุจฺเฉสิ [ชา. .๑๖.๑๕๐], อุเรคณฺฑาโย พุชฺเฌสิ, ตาโย พุชฺเฌสิ มาณว [ชา. .๑๗.๑๓๒-๑๓๓], ยถา คติํ เม อภิสมฺภเวถ [ชา. .๑๗.๘๗-๘๙], ยถา คติํ เต อภิสมฺภเวม [ชา. .๑๗.๘๗-๘๙], โอกาสํ สมฺปชานาถ, วเน ยตฺถ วเสมเสติ [ชา. .๒๒.๑๘๘๕ ‘วสามเส’]

 

เอยฺยาถสฺเส’อิจฺจาทิสุตฺเตน เอยฺยาถสฺส โอ จ, ตุมฺเห ภเวยฺยาโถ, ภเวยฺยาถ วาฯ

 

เอตฺถ จ ปุพฺเพ วุตฺตา ปญฺห, ปตฺถนา, วิธิปฺปเภทา อิธปิ ยถาปโยคํ เวทิตพฺพาฯ ปญฺหสทฺเทน ปริปญฺห, ปริปุจฺฉา, ปริวิตกฺก, ปริวีมํสาทโย สงฺคยฺหนฺติฯ

 

ปริปญฺเห-ธมฺมํ วา ปฐมํ สงฺคาเยยฺยาม วินยํ วาฯ

 

ปริปุจฺฉายํ-วเทถ ภนฺเต กิมหํ กเรยฺยํ, โก อิมสฺส อตฺโถ, กถญฺจสฺส อตฺถํ อหํ ชาเนยฺยํฯ

 

ปริวิตกฺเก-กสฺสาหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺยํ [ที. นิ. .๗๒], ยํนูนาหํ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ สงฺคาเยยฺยํ [ปารา. อฏฺฐ. .ปฐมมหาสงฺคีติกถา]

 

ปริวีมํสายํ-คจฺเฉยฺยํ วา อหํ อุโปสถํ, น วาคจฺเฉยฺยํ [มหาว. ๑๓๗]

 

ปตฺถนายํ-เอวํรูโป สิยํ อหํ อนาคตมทฺธานํ [. นิ. .๒๗๔], อุมฺมาทนฺตฺยา รมิตฺวาน, สิวิราชา ตโต สิยํ [ชา. .๑๘.๗๐], ปสฺเสยฺย ตํ วสฺสสตํ อโรคํ [ชา. .๒๑.๔๕๓]

 

อายาจเน-ลเภยฺยาหํ ภนฺเต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปทํ [มหาว. ๒๘; สํ. นิ. .๑๗]

 

วิธิมฺหิ-จเรยฺย ธมฺมํ [ชา. .๑๔.๖๓]

 

นิโยชเน-จเรยฺยาทิตฺตสีโสว, นตฺถิ มจฺจุสฺส นาคโม [สํ. นิ. .๑๔๕]

 

อชฺเฌสเน-ยสฺส สิยา อาปตฺติ, โส อาวิกเรยฺย [มหาว. ๑๓๒], ยสฺส นกฺขมติ, โส ภาเสยฺย [มหาว. ๗๐]

 

ปวารณายํ-วเทยฺยาถ ภนฺเต เยนตฺโถ [ปารา. ๒๙๐]

 

อนุมติยํ-ตํ ชโน หเรยฺย วา ทเหยฺย วา ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺย [. นิ. .๒๔๗]

 

อนุญฺญายํ-อากงฺขมาโน สงฺโฆ กมฺมํ กเรยฺย [จูฬว. ]

 

อามนฺตเน-ยทา เต ปหิเณยฺยามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย [ชา. .๒๒.๖๓๕]

 

นิมนฺตเน-อิธ ภวํ นิสีเทยฺยฯ

 

ปตฺตกาเล-สงฺโฆ อุโปสถํ กเรยฺย, ปาติโมกฺขํ อุทฺทิเสยฺย [มหาว. ๑๖๗]

 

สมฺภาวเน วา’ติ วาสทฺโท อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ, เตน ปริกปฺป, กฺริยาติปนฺนาทโย สงฺคยฺหนฺติฯ

 

ตตฺถ ปริกปฺโป ทุวิโธ ภูตา’ภูตวเสนฯ

 

ตตฺถ ภูตปริกปฺเป-โย พาลํ เสเวยฺย, โสปิ พาโล ภเวยฺยฯ

 

อภูตปริกปฺเป-ยทา กจฺฉปโลมานํ, ปาวาโร ติวิโธ สิยา [ชา. ..๗๘]ฯ ยทา สสวิสาณานํ, นิสฺเสณี สุกตา สิยา [ชา. ..๗๙]

 

กฺริยาติปนฺเน-สเจ โส อคารํ อชฺฌาวเสยฺย, ราชา อสฺส จกฺกวตฺตี [ที. นิ. .๑๓๖]

 

อิติ เอยฺยาทิฯ


หิยฺยตฺตนี

 

อถ หิยฺยตฺตนี วุจฺจเตฯ

 

๕๘๔. อนชฺชตฺตเน อา อู โอ ตฺถ อ มฺหา ตฺถ ตฺถุํ เส วฺหํ อิํ มฺหเส [. ๔๑๘; รู. ๔๕๖; นี. ๘๘๖; จํ. ..๗๗; ปา. ..๑๑๑]

 

อชฺชโต อญฺญสฺมึ ภูเต กาเล กฺริยตฺถา ปรํ อาอิจฺจาทโย โหนฺติฯ

 

๕๘๕. อา อี สฺสาทีสฺวอุ วา [. ๕๑๙; รู. ๔๕๗; นี. ๑๐๓๒]

 

อาอิจฺจาทีสุ อีอิจฺจาทีสุ สฺสาทีสุ จ เตสํ อาทิมฺหิ ออุ โหติ วาฯ

โส อภวา, ภวา, เต อภวู, ภวู, ตฺวํ อภโว, ภโว, ตุมฺเห อภวตฺถ, ภวตฺถ, อหํ อภว, ภว, มยํ อภวมฺหา, ภวมฺหาฯ

ปรฉกฺเก-อภวตฺถ, ภวตฺถ, อภวตฺถุํ, ภวตฺถุํ, อภวเส, ภวเส, อภววฺหํ, ภววฺหํ, อภวิํ, ภวิํ, อภวมฺหเส, ภวมฺหเสฯ

 

๕๘๖. อา อี อู มฺหา สฺสา สฺสามฺหานํ วา [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

เอเตสํ รสฺโส โหติ วาฯ

โส อภว, เต อภวุ, มยํ อภวมฺหฯ

เอยฺยาถสฺเส’อิจฺจาทินา อาสฺส ตฺถตฺตํ, อสฺส จ อํ, โส อภวตฺถ, ภวตฺถ, อภวา, ภวา วา, อหํ อภวํ, ภวํ, อภว, ภว วา, อิมานิ สุทฺธกตฺตุรูปานิฯ

 

เอตฺถ จ มหาวุตฺตินา อา-วิภตฺติยา ถาเทโส พหุลํ ทิสฺสติ, เมทนี สมฺปกมฺปถ [ชา. .๒๒.๑๖๗๒], วิสญฺญี สมปชฺชถ [ชา. .๒๒.๓๒๘], อิมา คาถา อภาสถ [ชา. .๒๒.๓๒๘], ตุจฺโฉ กาโย อทิสฺสถ [เถรคา. ๑๗๒], นิพฺพิทา สมติฏฺฐถ [เถรคา. ๒๗๓], เอโก รหสิ ฌายถ [ชา. .๑๕.๒๘๖] อิจฺจาทิฯ ตถา โอ-วิภตฺติยา จ, ทุพฺเภยฺยํ มํ อมญฺญถ อิจฺจาทิฯ

 

อิติ หิยฺยตฺตนีฯ


อชฺชตฺตนี

 

อถ อชฺชตฺตนี วุจฺจเตฯ

 

๕๘๗. ภูเต อี อุํ โอ ตฺถ อิํ มฺหา อา อู เส วฺหํ อํ มฺเห [. ๔๑๙; รู. ๔๖๙; นี. ๘๘๗]

อภวีติ ภูโต, อตีโตติ อตฺโถ, ภูเต กาเล กฺริยตฺถา ปรํ อีอิจฺจาทโย โหนฺติฯ

 

๕๘๘. อ อี สฺสา สฺสตฺยาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ [. ๕๑๖; รู. ๔๖๖; นี. ๑๐๓๐; จํ. ..๗๖; ปา. ..๑๑๐ ออีสฺสอาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ (พหูสุ)]

ออาทิสฺส อีอาทิสฺส สฺสาอาทิสฺส สฺสติอาทิสฺส จ พฺยญฺชนสฺส อาทิมฺหิ อิอุ โหติฯ ‘พฺยญฺชนสฺสา’ติ เอเตน ออาทิมฺหิ ปญฺจ, อีอาทิมฺหิ สตฺตาติ ทฺวาทส สุทฺธสรวิภตฺติโย ปฏิกฺขิปติฯ

อาอีสฺสาทีสฺวอุ วา’อิติ สุตฺเตน วิกปฺเปน ธาตฺวาทิมฺหิ อกาโรฯ

โส อภวี, ภวี, เต อภวุํ, ภวุํ, ตฺวํ อภโว, ภโว, ตุมฺเห อภวิตฺถ, ภวิตฺถ, อหํ อภวิํ, ภวิํ, มยํ อภวิมฺหา, ภวิมฺหา, โส อภวา, ภวา, เต อภวู, ภวู, ตฺวํ อภวิเส, ภวิเส, ตุมฺเห อภวิวฺหํ, ภวิวฺหํ, อหํ อภวํ, ภวํ, มยํ อภวิมฺเห, ภวิมฺเหฯ

อาอีอู’อิจฺจาทินา อี, มฺหา, อา, อูนํ รสฺสตฺเต-โส อภวิ, ภวิ, มยํ อภวิมฺห, ภวิมฺห, โส อภว, ภว, เต อภวุ, ภวุฯ

 

๕๘๙. เอยฺยาถสฺเสออาอีถานํ โอ อ อํ ตฺถ ตฺโถ วฺโห วา [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; ‘…วฺโหก’ (พหูสุ)]

เอยฺยาถาทีนํ ยถากฺกมํ โออาทโย โหนฺติ วาฯ

ตุมฺเห คจฺเฉยฺยาโถ, คจฺเฉยฺยาถ วา, ตฺวํ อคจฺฉิสฺส, อคจฺฉิสฺเส วา, อหํ อคมํ, คมํ, อคม, คม วา, โส อคมิตฺถ, คมิตฺถ, อคมา, คมา วา, โส อคมิตฺโถ, คมิตฺโถ, อคมี, คมี วา, ตุมฺเห คจฺฉวฺโห, คจฺฉถ วาติฯ

อิมินา อี, อา, อวจนานํ ตฺโถ, ตฺถ, อํอาเทสา โหนฺติ, โส อภวิตฺโถ, ภวิตฺโถ, โส อภวิตฺถ, ภวิตฺถ, อหํ อภวํ, ภวํฯ

อตฺริมา ปาฬี – อีมฺหิ-ปงฺโก จ มา วิสิยิตฺโถ [ชา. .๑๓.๔๔], สญฺชคฺฆิตฺโถ มยา สห [ชา. .๑๖.๒๔๑]ฯ อามฺหิ-อนุโมทิตฺถ วาสโว [ชา. .๒๒.๑๖๖๗], นิมนฺตยิตฺถ วาสโว [ชา. .๒๒.๑๖๖๗], ขุพฺภิตฺถ นครํ ตทา [ชา. .๒๒.๑๖๗๓], สุภูติตฺเถโร คาถํ อภาสิตฺถ [เถรคา. ]ฯ อมฺหิ-อิธาหํ มลฺลิกํ เทวิํ เอตทโวจํ [สํ. นิ. .๑๑๙], อชานเมวํ อาวุโส อวจํ ชานามีติ [ปารา. ๑๙๕], อหํ กามานํ วสมนฺวคํ [ชา. .๑๙.๔๕], อชฺฌคํ อมตํ สนฺติํ อิจฺจาทิฯ

 

๕๙๐. อุํสฺสิํสฺวํสุ [. ๕๐๔, ๕๑๗; รู. ๔๗๐-๔๘๘; นี. ๑๐๑๖-๑๑๐๕]

อุมิจฺจสฺส อิํสุ, อํสุ โหนฺติฯ

อคมึสุ, อคมํสุ, อคมุํฯ อิมินา อุํสฺส อิํสุ, อภวิํสุ, ภวิํสุฯ

 

๕๙๑. โอสฺส อ อิ ตฺถ ตฺโถ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

โอสฺส ออิจฺจาทโย โหนฺติฯ

ตฺวํ อภว, ตฺวํ อภวิ, ตฺวํ อภวิตฺถ, ตฺวํ อภวิตฺโถฯ

อตฺริมา ปาฬี-โอสฺส อตฺเต-มา เหวํ อานนฺท อวจ [ที. นิ. .๙๕], ตฺวเมว ทานิ’มกร, ยํ กาโม พฺยคมา ตยิ [ชา. ..๑๖๗]ฯ อิตฺเต-มา ตฺวํ ภายิ มหาราช, มา ตฺวํ ภายิ รเถสภ [ชา. .๒๒.๖๘๔], มา จินฺเตสิ มา ตฺวํ โสจิ, ยาจามิ ลุทฺทกํ อหํ [คเวสิตพฺพํ]ฯ ตฺถตฺเตมาสฺสุ ติณฺโณ อมญฺญิตฺถ [ชา. .๒๒.๒๕๕], มา กิลิตฺถ มยา วินา [ชา. .๒๒.๑๗๑๓], มาสฺสุ กุชฺฌิตฺถ นาวิก [ชา. ..]ฯ ตฺโถตฺเต-มา ปุราเณ อมญฺญิตฺโถ [เถรคา. ๒๘๐], มา ทยฺหิตฺโถ ปุนปฺปุนํ [สํ. นิ. .๒๑๒], ติณมตฺเต อสชฺชิตฺโถ [ชา. ..๘๙], มา ตฺวํ พฺรหฺมุโน วจนํ อุปาติวตฺติตฺโถ [. นิ. .๕๐๒], มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถ น มํ ชานาตี [. นิ. .๕๐๒] ติฯ

 

ตตฺถ ‘มา ทยฺหิตฺโถ’อิจฺจาทีนิ ปโรกฺขาวจเนนปิ สิชฺฌนฺติฯ

 

สุตฺตวิภตฺเตน ตฺถสฺส ตฺโถ โหติ, ตํ โว วทามิ ภทฺทนฺเต, ยาวนฺเตตฺถ สมาคตา [อป. เถร ๑..๓๖๗], มสฺสุ มิตฺตานํ ทุพฺภิตฺโถฯ มิตฺตทุพฺโภ หิ ปาปโกติ [ชา. .๑๖.๒๒๒]

 

มหาวุตฺตินา โอสฺส กฺวจิ โลโป, ปุน ทานํ อทา ตุวํ [ชา. .๒๒.๑๗๘๖], มา โน ตฺวํ ตาต อททา [ชา. .๒๒.๒๑๒๖], มา โภติ กุปิตา อหุ [ชา. .๒๒.๑๙๓๑], มาหุ ปจฺฉานุตาปินี [สํ. นิ. .๑๖๒; เถรีคา. ๕๗]

 

๕๙๒. สิ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

โอสฺส สิ โหติ วาฯ

 

ตฺวํ อภวสิ, ภวสิ, ตฺวํ อนุโภสิฯ

 

๕๙๓. มฺหาตฺถานมุอุ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

มฺหา, ตฺถานํ อาทิมฺหิ อุอุ โหติฯ

 

อสฺโสสุมฺหา, อเหสุมฺหา, อโวจุมฺหา, อโวจุตฺถ อิจฺจาทีนิ ทิสฺสนฺติฯ

 

ตุมฺเห อภวุตฺถ, ภวุตฺถ, อภวิตฺถ, ภวิตฺถ วา, มยํ อภวุมฺหา, ภวุมฺหา, อภวิมฺหา, ภวิมฺหา วาฯ

 

๕๙๔. อิํสฺส จ สุอุ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; ‘‘…สิอุ’’ (พหูสุ)]

 

อิมิจฺจสฺส มฺหา, ตฺถานญฺจ อาทิมฺหิ สุอุ โหติ, สาคโม โหตีติ อตฺโถฯ จสทฺเทน อีอาทีนมฺปิ อาทิมฺหิ สาคโม โหติ, สาคเม จ สติ พฺยญฺชนํ โหติ, ตสฺส อาทิมฺหิ อิอาคโม ลพฺภติฯ เตน ‘‘อิมา คาถา อภาสิสุํ [คเวสิตพฺพํ], เต เม อสฺเส อยาจิสุํ, ยถาภูตํ วิปสฺสิสุํ’’ [ชา. .๒๒.๑๘๖๓] อิจฺจาทีนิ [ที. นิ. .๒๗๗] สิชฺฌนฺติฯ

 

โส โภคํ อนุโภสิ, อนุภวิ วา, ตุมฺเห อนุโภสิตฺถ, อนุภวิตฺถ วา, อหํ อนุโภสิ, อนุภวิํ วาฯ มยํ อนุโภสิมฺหา อนุภวิมฺหา วาฯ

 

๕๙๕. เอโอนฺตา สุํ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; ‘เอโอตฺตา สุํ’’ (พหูสุ)]

 

เอทนฺตโต โอทนฺตโต จ ปรสฺส อุํวจนสฺส สุํ โหติ วาฯ

 

อาเนสุํ, สาเยสุํ, จินฺเตสุํ, ปจฺจนุโภสุํ, ปริโภสุํ, อธิโภสุํ, อภิโภสุํฯ

 

สุตฺตวิภตฺเตน อาทนฺตโตปิ จ, วิหาสุํ วิหรนฺติ จ [สํ. นิ. .๑๗๓], เต อนุโภสุํ, อิมานิ สุทฺธกตฺตุรูปานิฯ

 

เตน โภโค อนฺวภูยี, อนุภูยีฯ

 

รสฺสตฺเต-อนฺวภูยิ, อนุภูยิฯ

 

ทฺวิตฺเต-อนฺวภุยฺยิ, อนุภุยฺยิฯ

 

เตน โภคา อนฺวภูยุํ, อนุภูยุํ, อนฺวภูยิํสุ, อนุภูยิํสุ อิจฺจาทิ สุทฺธกมฺมรูปํฯ

 

โส มคฺคํ อภาวิ, ภาวิ, อภาเวสิ, ภาเวสิ, อภาวยิ, ภาวยิ, เต มคฺคํ อภาวิํสุ, ภาวิํสุฯ

 

เอโอนฺตาสุ’นฺติ เอทนฺตมฺหา สุํฯ เต มคฺคํ อภาเวสุํ, ภาเวสุํ, อภาวยิํสุ, ภาวยิํสุ, ตฺวํ มคฺคํ อภาวย, ภาวย, อภาวยิ, ภาวยิ, ตฺวํ มคฺคํ อภาวิตฺถ, ภาวิตฺถ, อภาวยิตฺถ, ภาวยิตฺถ, ตฺวํ มคฺคํ อภาวยิตฺโถ, ภาวยิตฺโถ, ตฺวํ มคฺคํ อภาเวสิ, ภาเวสิ, ตุมฺเห มคฺคํ อภาวิตฺถ, ภาวิตฺถ, อภาวยิตฺถ, ภาวยิตฺถ, อหํ มคฺคํ อภาวิํ, ภาวิํ, อภาเวสิํ, ภาเวสิํ, อภาวยิํ, ภาวยิํ, มยํ มคฺคํ อภาวิมฺหา, ภาวิมฺหา, อภาวิมฺห, ภาวิมฺห, อภาวยิมฺหา, ภาวยิมฺหา, อภาวยิมฺห, ภาวยิมฺหฯ

 

โส มคฺคํ อภาวา, ภาวา, อภาวิตฺถ, ภาวิตฺถ, อภาวยิตฺถ, ภาวยิตฺถ อิจฺจาทิ เหตุกตฺตุรูปํฯ

 

เตน มคฺโค อภาวิยิ, ภาวิยิ, เตน มคฺคา อภาวิยิํสุ, ภาวิยิํสุ อิจฺจาทิ เหตุกมฺมรูปํฯ

 

อิติ อชฺชตฺตนีฯ


ปโรกฺขา

 

อถ ปโรกฺขา วุจฺจเตฯ

 

๕๙๖. ปโรกฺเข อ อุ เอ ถ อํ มฺห ตฺถ เร ตฺโถ วฺโห อิํ มฺเห [. ๔๑๗; รู. ๔๖๐; นี. ๘๘๗; จํ. ..๘๑; ปา. ..๑๑๕]

 

อกฺขานํ อินฺทฺริยานํ ปรํ ปโรกฺขํ, อปจฺจกฺขนฺติ อตฺโถฯ ภูเต กาเล อตฺตโน ปโรกฺขกฺริยาย วตฺตพฺพาย กฺริยตฺถา ออาทโย โหนฺติฯ

 

มหาวุตฺตินา คสฺส ทีโฆ วา, โส กิร ชคาม, เต กิร ชคามุ, ตฺวํ กิร ชคาเม, ตุมฺเห กิร ชคามิตฺถ, อหํ กิร ชคามํ, มยํ กิร ชคามิมฺห อิจฺจาทิฯ

 

เอตฺถ จ ‘โส กิร ชคาม’ อิจฺจาทีนิ อนุสฺสวปโรกฺขานิ นามฯ

 

อหํ กิร ชคามํ, มยํ กิร ชคามิมฺหา’ติ อิทํ อตฺตนา คนฺตฺวาปิ คมนํ ปมุฏฺฐสฺส วา อสมฺปฏิจฺฉิตุกามสฺส วา ปฏิวจนปโรกฺขํ นามฯ

 

๕๙๗. ปโรกฺขายญฺจ [. ๔๕๘; รู. ๔๖๑; นี. ๙๓๙; จํ. ..; ปา. ..]

 

ปโรกฺขมฺหิ ปุพฺพกฺขรํ เอกสฺสรํ ทฺเวรูปํ โหติ, จสทฺเทน อญฺญสฺมิมฺปิ ทฺเวทฺเวรูปํ สิชฺฌติฯ

 

จงฺกมติ, ททฺทลฺลติ, ททาติ, ชหาติ, ชุโหติ, โลลุโป, โมมูโหฯ

 

๕๙๘. ทุติยจตุตฺถานํ ปฐมตติยา [. ๔๖๑; รู. ๔๖๔; นี. ๙๔๒]

 

ทฺวิตฺเต ปุพฺเพสํ ทุติย, จตุตฺถานํ กเมน ปฐม, ตติยา โหนฺติฯ

 

๕๙๙. ปุพฺพสฺส อ [. ๔๕๐; รู. ๔๖๓; นี. ๙๔๖; จํ. ..๑๒๖; ปา. ..๗๓]

 

ทฺวิตฺเต ปุพฺพสฺส ภูสฺส อนฺโต อ โหติฯ

 

๖๐๐. ภูสฺส วุก [. ๔๗๕; รู. ๔๖๕; นี. ๙๕๖; จํ. ..๙๒; ปา. ..๘๘]

 

ทฺวิตฺเต ภูธาตุสฺส อนฺเต วุก โหติ, วาคโม โหตีติ อตฺโถฯ

 

‘‘ตตฺถปฺปนาโท ตุมุโล พภูวา’’ติ [ชา. .๒๒.๑๔๓๗] ปาฬิฯ

 

โส กิร ราชา พภูว, เต กิร ราชาโน พภูวุ, ตฺวํ พภูเวฯ

 

อ อี สฺสา สฺสตฺยาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ’ อิติ สุตฺเตน พฺยญฺชนาทิมฺหิ อิอาคโม, ตุมฺเห พภูวิตฺถ, อหํ พภูวํ, มยํ พภูวิมฺห, โส พภูวิตฺถ, เต พภูวิเร, ตฺวํ พภูวิตฺโถ, ตุมฺเห พภูวิวฺโห, อหํ พภูวิํ, มยํ พภูวิมฺเห, อิมานิ สุทฺธกตฺตุรูปานิฯ

 

กฺโย ภาวกมฺเมสฺวปโรกฺเขสู’ติ ปฏิสิทฺธตฺตา ปโรกฺขมฺหิ ภาวกมฺเมสุ ยปจฺจโย น โหติ, ‘เตน กิร โภโค อนุพภูวิตฺถ, เตน โภโค อนุพภูวิเร’ติอาทินา โยเชตพฺพํฯ

 

อิติ ปโรกฺขาฯ


สฺสตฺยาทิ

 

อถ สฺสตฺยาทิ วุจฺจเตฯ

 

๖๐๑. ภวิสฺสติ สฺสติ สฺสนฺติ สฺสสิ สฺสถ สฺสามิ สฺสาม สฺสเต สฺสนฺเต สฺสเส สฺสวฺเห สฺสํ สฺสามฺเห [. ๔๒๑; รู. ๔๗๓; นี. ๘๙๒; จํ. ..; ปา. ..๑๓]

 

ภวิสฺสตีติ ภวิสฺสนฺโต, อนาคตกาโล, ตสฺมึ ภวิสฺสติ กาเล กฺริยตฺถสฺส ตฺยาทโย โหนฺติฯ

 

๖๐๒. นาเม ครหาวิมฺหเยสุ [. ๔๒๑; รู. ๔๗๓; นี. ๘๙๓; จํ. ..๑๐๙, ๑๑๕; ปา. ..๑๔๓, ๑๕๐]

 

นิปาตนามโยเค ครหายญฺจ วิมฺหเย จ สฺสตฺยาทโย โหนฺติ, อตีตกาเลปิ สฺสตฺยาทีนํ อุปฺปตฺติทีปนตฺถมิทํ สุตฺตํ, อนุตฺถุนน, ปจฺจานุตาป, ปจฺจานุโมทนาทีนิปิ เอตฺถ สงฺคยฺหนฺติฯ

 

ตตฺถ ครหายํ-อตฺถิ นาม ตาต สุทินฺน อาภิโทสิกํ กุมฺมาสํ ปริภุญฺชิสฺสสิ [ปารา. ๓๒]

 

วิมฺหเย-ยตฺร หิ นาม สญฺญี สมาโน ปญฺจมตฺตานํ สกฏสตานํ สทฺทํ น โสสฺสติ [ที. นิ. .๑๙๒]

 

อนุตฺถุนนาทีสุ-น อตฺตนา ปฏิโจเทสฺสํ, น คณสฺส อาโรเจสฺสํ [ปาจิ. ๖๖๕], น ปุพฺเพ ธนเมสิสฺสํ [ชา. .๑๒.๕๐], อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ [ชา. .๑๒.๕๓], ภูตานํ นาปจายิสฺสํ, ปหุ สนฺโต น โปสิสฺสํ, ปรทารํ อเสวิสฺสํ [ชา. .๑๒.๕๔], น ปุพฺเพ ปยิรุปาสิสฺสํ [ชา. .๑๒.๕๘], อิติ ปจฺฉานุตปฺปติ [ชา. .๑๒.๕๐], อเนกชาติสํสารํ, สนฺธาวิสฺสํ อนิพฺพิสํ [. . ๑๕๓]

 

กตฺถจิ ปน คาถาวเสน เอกสการโลโป, มิตฺโต มิตฺตสฺส ปานิยํ, อทินฺนํ ปริภุญฺชิสํ [ชา. .๑๑.๕๙], นิรยมฺหิ อปจฺจิสํ [เถรีคา. ๔๓๘], คจฺฉนฺโต นํ อุทกฺขิสํ [คเวสิตพฺพํ], โยนิโส ปจฺจเวกฺขิสํ [เถรคา. ๓๔๗] อิจฺจาทิฯ

 

อ อี สฺสา สฺสตฺยาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ’ อิติ อิอาคโม, ภวิสฺสติ, ภวิสฺสนฺติ, ภวิสฺสเร, ภวิสฺสสิ, ภวิสฺสถ, ภวิสฺสามิ, ภวิสฺสาม, ภวิสฺสเต, ภวิสฺสนฺเต, ภวิสฺสเร, ภวิสฺสเส, ภวิสฺสวฺเห, ภวิสฺสํ, ภวิสฺสามฺเหฯ

 

อนุโภสฺสติ, อนุโภสฺสนฺติ, อนุโภสฺสเร อิจฺจาทิ สุทฺธกตฺตุรูปํฯ

 

อนุภูยิสฺสติ, อนุภูยิสฺสนฺติ, อนุภูยิสฺสเรฯ

 

๖๐๓. กฺยสฺส สฺเส [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

กฺยสฺส โลโป โหติ วา สฺสการวติ วิภตฺติมฺหิฯ

 

เตน มคฺโค คมิสฺสติ, คมียิสฺสติ วา, เตน มคฺโค อคมิสฺสา, อคมียิสฺสา วาติ วิกปฺเปน กฺยสฺส โลโปฯ

 

เตน โภโค อนุภวิสฺสติ, อนุภูยิสฺสติ วา, เตน โภคา อนุภวิสฺสนฺติ, อนุภูยิสฺสนฺติ วา อิจฺจาทิ สุทฺธกมฺมรูปํฯ

 

ภาวิสฺสติ, ‘อูลสฺเส’ติ อิสฺส เอ, ภาเวสฺสติ, ภาวยิสฺสติอิจฺจาทิ เหตุกตฺตุรูปํฯ

 

เตน มคฺโค ภาวียิสฺสติ, มคฺคา ภาวียิสฺสนฺติ อิจฺจาทิ เหตุกมฺมรูปํฯ

 

อิติ สฺสตฺยาทิฯ


สฺสาทิ

 

อถ สฺสาทิ วุจฺจเตฯ

 

๖๐๔. เอยฺยาโทติปตฺติยํ สฺสา สฺสํสุ สฺเส สฺสถ สฺสํ สฺสามฺหา สฺสถ สฺสิํสุ สฺสเส สฺสวฺเห สฺสิํ สฺสามฺหเส [. ๔๒๒; รู. ๔๗๕; นี. ๘๙๕; จํ. ..๑๐๗; ปา. ..๑๓๙; เอยฺยาโท วาติปตฺติยํ (พหูสุ)]

 

เอยฺยาทิวิสเย กฺริยาติปตฺติยํ สฺสาทโย ภวนฺติฯ เอยฺยาทิวิสโย นาม เหตุผลกฺริยาสมฺภโว, ตทุภยกฺริยาย อภาโว กฺริยาติปตฺติฯ

 

สา ทุวิธา อตีตา จ อนาคตา จฯ

 

ตตฺถ อตีตายํ-สเจ โส ปฐมวเย ปพฺพชฺชํ อลภิสฺสา, อรหา อภวิสฺสา [‘สเจ ปน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิสฺส, อรหตฺตํ ปาปุณิสฺส’ (ธมฺมปท อฏฺฐ. )] อิจฺจาทิฯ

 

อนาคตายํ-สจาหํ น คมิสฺสํ, มหาชานิโย โส อภวิสฺสา อิจฺจาทิฯ

 

อาอีสฺสาทีสฺวอุ วา’อิติ ธาตฺวาทิมฺหิ วิกปฺเปน อการาคโม,‘อ อีสฺสา สฺสตฺยาทีนํ พฺยญฺชนสฺสิอุ’ อิติ สฺสาทีสุ อิอาคโม, อภวิสฺสา, ภวิสฺสา, อภวิสฺสํสุ, ภวิสฺสํสุ, อภวิสฺเส, ภวิสฺเส, อภวิสฺสถ, ภวิสฺสถ, อภวิสฺสํ, ภวิสฺสํ, อภวิสฺสามฺหา, ภวิสฺสามฺหา, อภวิสฺสถ, ภวิสฺสถ, อภวิสฺสิํสุ, ภวิสฺสิํสุ, อภวิสฺสเส, ภวิสฺสเส, อภวิสฺสวฺเห, ภวิสฺสวฺเห, อภวิสฺสิํ, ภวิสฺสิํ, อภวิสฺสามฺหเส, ภวิสฺสามฺหเสฯ

 

อาอีอู’อิจฺจาทินา สฺสา, สฺสามฺหานํ รสฺสตฺเต-โส อภวิสฺส, ภวิสฺส, มยํ อภวิสฺสามฺห, ภวิสฺสามฺหฯ ‘เอยฺยาถสฺเส’อิจฺจาทินา สฺเสสฺส อตฺเต-ตฺวํ อภวิสฺส, ภวิสฺส อิจฺจาทีนิ รูปจตุกฺกานิ ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺพานิฯ

 

อิติสฺสาทิฯ

 

ภูธาตุรูปํ นิฏฺฐิตํฯ

 

อฏฺฐวิภตฺตุปฺปตฺติราสิ นิฏฺฐิโตฯ


ภูวาทิคณ

 

สรนฺตธาตุ

 

อาการนฺตธาตุรูป

 

อิโต ปฏฺฐาย สรนฺตธาตุโย สรานุกฺกเมน, พฺยญฺชนนฺตธาตุโย อกฺขรานุกฺกเมน วุจฺจนฺเตฯ

 

กจฺจายนคนฺเถ อเนกสฺสรธาตุโย อิธ พฺยญฺชนนฺตธาตุโย นามฯ ตสฺมา อิธ ธาตฺวนฺตสรโลปกิจฺจํ นาม นตฺถิฯ

 

ขา, ขฺยา-กถเน, คา-สทฺเท, ฆา-คนฺโธปาทาเน, ญา-ปญฺญายเน อวโพธเน จ, ฐา-คตินิวตฺติยํ, ตา-ปาลเน, ถา-ฐาเน, ทา-ทาเน, ธา-ธารเณ, ปา-ปาเน, ผา-วุทฺธิยํ, ภา-ทิตฺติยํ, มา-มาเน, ยา-คติยํ, ลา-อาทาเน เฉทเน จ, วา-คติ, พนฺธ, คนฺธเนสุ, สา-อสฺสาทเน ตนุกรเณ อนฺตกมฺมนิ จ, หา-จาเค, นฺหา-โสเจยฺเยฯ

 

ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, กตฺตริโล, มหาวุตฺตินา สเร ปเร อาทนฺตมฺหา กฺวจิ ยาคโม, อกฺขาติฯ ปรสฺสรโลโป, อกฺขายติ, กฺริยํ อาขฺยาติ, อาขฺยายติ, ชาติํ อกฺขาหิ ปุจฺฉิโต [สุ. นิ. ๔๒๓], สงฺคายติ, สงฺคายิํสุ มเหสโย [วิ. . อฏฺฐ. คนฺถารมฺภกถา], คนฺธํ ฆายติ, ปญฺญายติ, ปญฺญายนฺติ, ปญฺญายตุ, ปญฺญายนฺตุฯ

 

กมฺเม กฺโย, ธมฺโม ญายติ, ธมฺมา ญายนฺติ, วิญฺญายติ, วิญฺญายนฺติฯ

 

ปโยชกพฺยาปาเร-ณาปิ, ญาเปติ, ญาเปนฺติ, ญาปยติ, ญาปยนฺติฯ

 

กมฺเม-ญาปียติ, ญาปียนฺติ, ฐาติ, ฐานฺติ, โอปุปฺผา ปทฺมา ฐานฺติ, มาลาว คนฺถิตา ฐานฺติ, ธชคฺคาเนว ทิสฺสเร [ชา. .๒๒.๑๙๘๙]

 

๖๐๕. ญฺจีลสฺเส [. ๕๑๐; รู. ๔๘๗; นี. ๑๐๒๓]

 

ญานุพนฺธสฺส อีอาคมสฺส จ กตฺตริ วิหิตสฺส ลปจฺจยสฺส จ กฺวจิ เอตฺตํ โหตีติ ลสฺส เอตฺตํฯ

 

อธิฏฺเฐติ, อธิฏฺเฐนฺติฯ

 

๖๐๖. ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา [. ๔๖๘-; รู. ๔๙๒-; นี. ๙๔๙]

 

ฐา, ปานํ ติฏฺฐ, ปิวา โหนฺติ นฺต, มาน, ตฺยาทีสุฯ

 

ติฏฺฐติ, ติฏฺฐนฺติฯ

 

๖๐๗. ปาทิโต ฐาสฺส วา ฐโห กฺวจิ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

ปาทโย อุปสคฺคา ปาทิ นาม, ปาทิโต ปรสฺส ฐาสฺส ฐโห โหติ วา กฺวจิฯ

 

สณฺฐหติ, สณฺฐหนฺติ, สณฺฐาติ, สณฺฐานฺติ, อุปฏฺฐหติ, อุปฏฺฐหนฺติ, อุปฏฺฐาติ, อุปฏฺฐานฺติฯ

 

กมฺเม –

 

๖๐๘. อญฺญาทิสฺสิ กฺเย [. ๕๐๒; รู. ๔๙๓; นี. ๑๐๑๕; ‘อญฺญาทิสฺสาสีกฺเย’ (พหูสุ)]

 

ญาทิโต อญฺญสฺส อาการนฺตกฺริยตฺถสฺส อิ โหติ กฺเย ปรมฺหิฯ

 

อธิฏฺฐียติ, อธิฏฺฐียนฺติ, อุปฏฺฐียติ, อุปฏฺฐียนฺติฯ

 

อญฺญาทิสฺสาติ กึ? ญายติ, ญายนฺติ, อากฺขายติ, อากฺขายนฺติ, อาขฺยายติ, อาขฺยายนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ-ปติฏฺฐาเปติ, ปติฏฺฐาเปนฺติ, ปติฏฺฐาปยติ, ปติฏฺฐาปยนฺติฯ

 

อชฺฌตฺตนิมฺหิ วิกปฺเปน สาคโม, อฏฺฐาสิ, ปติฏฺฐาสิ, อธิฏฺฐหิ, อธิฏฺฐาสิ, อธิฏฺเฐสิ, สณฺฐหิ, สณฺฐาสิ, อุปฏฺฐหิ, อุปฏฺฐาสิฯ

 

อุํสฺสิํสฺวํสู’ติ อุํสฺส อิํสุ, อํสุ, อธิฏฺฐหิํสุ, สณฺฐหิํสุ, อุปฏฺฐหิํสุฯ อตฺถเมนฺตมฺหิ สูริเย, วาฬา ปนฺเถ อุปฏฺฐหุํ [ชา. .๒๒.๒๑๘๖]ฯ อฏฺฐํสุ, อุปฏฺฐหํสุฯ

 

ปรฉกฺเก-อฏฺฐา พุทฺธสฺส สนฺติเก [สุ. นิ. ๔๓๑]

 

กมฺเม-อธิฏฺฐิยิ, อธิฏฺฐิยิํสุ, อุปฏฺฐิยิ, อุปฏฺฐิยิํสุฯ

 

ณาปิมฺหิ-ปติฏฺฐาเปสิ, ปติฏฺฐาปยิ, สณฺฐาเปสิ, สณฺฐาปยิฯ

 

เอโอนฺตาสุ’นฺติ อุํสฺสสุํ, สรโลโป, อฏฺฐาสุํ, อุปฏฺฐาสุํ, ปติฏฺฐาเปสุํ, สณฺฐาเปสุํ, ปติฏฺฐาปยุํ, สณฺฐาปยุํ, ปติฏฺฐาปยิํสุ, สณฺฐาปยิํสุฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-ฐสฺสติ, ฐสฺสนฺติ, รสฺสตฺตํ, อุปฏฺฐิสฺสติ, อุปฏฺฐิสฺสนฺติ, อหํ โภติํ อุปฏฺฐิสฺสํ [ชา. .๒๒.๑๙๓๔], สณฺฐหิสฺสติ, สณฺฐหิสฺสนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ-ปติฏฺฐาเปสฺสติ, ปติฏฺฐาเปสฺสนฺติฯ

 

ตา-ปาลเน, ภยํ ตายติฯ

 

ถา-ฐาเน, อวตฺถาติ, อวตฺถายติ, วิตฺถายติ, วิตฺถายนฺติ, มา โข วิตฺถาสิ [มหาว. ๑๒๖]

 

ทา-ทาเน, ‘อูลสฺเส’ติ ลสฺส เอตฺตํ, เทติ, เทนฺติ, เทสิ, เทถ, เทมิ, เทมฯ

 

ปโรกฺขายญฺจา’ติ สุตฺเต จสทฺเทน ทาสฺส ทฺวิตฺตํฯ ‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’ติ ปุพฺพสฺส รสฺสตฺตํ, ททาติ, ททนฺติ, ททาสิ, ททาถ, ททามิ, ททามฯ

 

๖๐๙. ทาสฺส ทํ วา มิเมสฺวทฺวิตฺเต [. ๔๘๒; รู. ๕๐๘; นี. ๙๗๒]

 

อทฺวิตฺเต ทาสฺส ทํ โหติ วา มิ, เมสุ, นิคฺคหีตสฺส วคฺคนฺตตฺตํฯ

 

ทมฺมิ, ทมฺมฯ

 

อทฺวิตฺเตติ กึ? ททามิ, ททามฯ

 

๖๑๐. ทาสฺสิยง [. ๕๐๒; รู. ๔๙๓; นี. ๑๐๑๔]

 

ปาทิโต ปรสฺส ทาสฺส อิยง โหติ กฺวจิฯ

 

อิยง’ อิติ สุตฺตวิภตฺเตน อญฺญธาตูนมฺปิฯ ชา-หานิยํ, อปฺเปน พหุํ ชิยฺยาม [ชา. ..๕๒], ตสฺเสวา’นุวิธิยฺยติ [ชา. ..๖๗], วิธุรสฺส หทยํ ธนิยติ [ชา. .๒๒.๑๓๕๐], นิหียติ ตสฺส ยโส [ชา. .๑๐.๖๐; . นิ. .๑๗], เอโก ราชา วิหิยฺยสิ [ชา. .๒๒.๑๗๕๐], โส ปหียิสฺสติ [สํ. นิ. .๒๔๙] อิจฺจาทิฯ

 

อาทิยติ, อาทิยนฺติ, อุปาทิยติ, อุปาทิยนฺติ, สมาทิยติ, สมาทิยนฺติ, สิกฺขาปทํ สมาทิยามิ [ขุ. ปา. .], วตฺตํ สมาทิยามิ [จูฬว. ๘๕]

 

๖๑๑. คม วท ทานํ ฆมฺม วชฺช ทชฺชา [. ๔๙๙-๕๐๐-; รู. ๔๔๓-๔๘๖-๕๐๗; นี. ๑๐๑๓, ๑๐๐๕-๑๐๐๖]

 

เอเตสํ ฆมฺม, วชฺช, ทชฺชา โหนฺติ วา นฺต, มาน, ตฺยาทีสุฯ

 

ทชฺชติ, ทชฺชนฺติ, ทชฺชสิ, ทชฺชถ, ทชฺชามิ, ทชฺชามฯ

 

อูลสฺเส’ติ ลสฺส เอตฺตํ, ทชฺเชติ, ทชฺเชนฺติฯ

 

กมฺเม ‘อญฺญาทิสฺสิ กฺเย’ติ กฺยมฺหิ อาสฺส อิตฺตํ, ทิยติ, ทิยนฺติฯ

 

ทีฆตฺเต-ทียติ, ทียนฺติฯ

 

ทฺวิตฺเต-ทิยฺยติ, ทิยฺยนฺติ, ทชฺชียติ, ทชฺชียนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ-ทาเปติ, ทาเปนฺติ, ทาปยติ, ทาปยนฺติฯ

 

ปาทิปุพฺเพ รสฺโส, สมาทเปติ [. นิ. .๓๘๗; .๒๗๖], สมาทเปนฺติ, สมาทปยติ, สมาทปยนฺติฯ

 

กมฺเม-ทาปียติ, ทาปียนฺติ, สมาทปียติ, สมาทปียนฺติฯ

 

เอยฺยาทิมฺหิ มหาวุตฺตินา ทชฺชโต เอยฺยาทีนํ อนฺตสฺส เอยฺยสฺส โลโป วา, ทานํ ทชฺชา, ทเทยฺย, ทชฺชุํ, ทเทยฺยุํ, ทชฺชาสิ, ทเทยฺยาสิ, ทชฺชาถ, ทเทยฺยาถ, ทชฺชามิ, ทเทยฺยามิ, ทชฺชาม, ทเทยฺยาม, อหํ ทชฺชํ, ทเทยฺยํ, มยํ ทชฺชามฺเห, ทเทยฺยามฺเหฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-ทชฺชา สปฺปุริโส ทานํ [ชา. .๒๒.๒๒๖๑], อุปายนานิ เม ทชฺชุํ [ชา. .๒๒.๒๔], มาตรํ เกน โทเสน, ทชฺชาสิ ทกรกฺขิโน [ชา ๑.๑๖.๒๒๗]ฯ ตานิ อมฺมาย ทชฺเชสิ [ชา. .๒๒.๒๑๔๙], ฉฏฺฐาหํ ทชฺชมตฺตานํ, เนว ทชฺชํ มโหสธํ [ชา. .๑๖.๒๒๕]

 

อชฺฌตฺตนิมฺหิ-อททิ, อทาสิ, อททุํ, อทํสุ, อทชฺชิ, อทชฺชุํ, ตฺวํ อทโทฯ วรญฺเจ เม อโท สกฺก [ชา. .๑๗.๑๔๒]

 

ปรฉกฺเก-โส ทานํ อทา, พฺราหฺมณสฺส อทา ทานํ, สิวีนํ รฏฺฐวฑฺฒโน [ชา. .๒๒.๒๑๑๗]

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-ทาสฺสติ, ทาสฺสนฺติ, ททิสฺสติ, ททิสฺสนฺติ, ทชฺชิสฺสติ, ทชฺชิสฺสนฺติฯ

 

ทาอิจฺจสฺส ทิจฺฉ, ปเวจฺฉาเทสมฺปิ อิจฺฉนฺติ, วิปุลํ อนฺนํ ปานญฺจ, สมณานํ ปเวจฺฉสิ [เถรีคา. ๒๗๒]ฯ อปฺปสฺเมเก ปเวจฺฉนฺติ, พหุเนเก น ทิจฺฉเร [สํ. นิ. .๓๓]ฯ เทโว สมฺมา ธารํ ปเวจฺฉตุฯ โภชนํ โภชนตฺถีนํ, สมฺมเทว ปเวจฺฉถฯ

 

ธา-ธารเณ, สนฺธาติ, วิธาติ, นิเธติ, นิเธนฺติฯ วิเธติ, วิเธนฺติฯ

 

ปโรกฺขายญฺจา’ติ จสทฺเทน ทฺวิตฺตํฯ ‘ทุติยจตุตฺถาน…’นฺติ ธสฺส ทตฺตํฯ ‘รสฺโส ปุพฺพสฺสา’ติ ปุพฺพสฺส รสฺโสฯ

 

๖๑๒. ธาสฺส โห [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

ทฺวิตฺเต ปรสฺส ธาสฺส โห โหติฯ

 

สทฺทหาติ, สทฺทหติ วาฯ สทฺทหาติ ตถาคตสฺส โพธิํฯ วิทหาติ, นิทหาติ, สทฺทหนฺติ, วิทหนฺติ, นิทหนฺติฯ

 

มยทา สเร’ติ สุตฺเต ‘มยทา’ติ สุตฺตวิภตฺติยา พฺยญฺชเนปิ นิคฺคหีตสฺส ทตฺตํ, กมฺมํ สทฺทหาติ, กมฺมผลํ สทฺทหาติ, สทฺทหนฺติ, วตฺถํ ปริทหาติ, ปริทหนฺติฯ

 

กมฺเม-สนฺธียติ, สนฺธียนฺติ, สนฺธิยฺยติ, สนฺธิยฺยนฺติ, วิธิยฺยติฯ นเวน สุขทุกฺเขน, โปราณํ อปิธิยฺยติ [ชา. ..๑๑๔]

 

ณาปิมฺหิ-นิธาเปติ, นิธาเปนฺติ, นิธาปยติ, นิธาปยนฺติฯ

 

กมฺเม-นิธาปียติ, นิธาปียนฺติฯ

 

เอยฺยาทิมฺหิ-สทฺทเหยฺยํ, สทฺทเหยฺยุํฯ

 

อีอาทิมฺหิ-สทฺทหิ, สทฺทหิํสุฯ ตตฺร ภิกฺขโว สมาทหิํสุ [ที. นิ. .๓๓๒], สมาทหํสุ วาฯ

 

ปา-ปาเน, ปาติ, ปานฺติฯ

 

ฐาปานํ ติฏฺฐปิวา’ติ ปาสฺส ปิโว, ปิวติ, ปิวนฺติฯ

 

กมฺเม-ปียติ, ปียนฺติฯ

 

ณิมฺหิ-‘อาสฺสา ณาปิมฺหิ ยุก’ อิติ สุตฺเตน ณานุพนฺเธ อาสฺส อนฺเต ยาคโม, ปุตฺตํ ถญฺญํ ปาเยติ, ปาเยนฺติ, ปายยติ, ปายยนฺติฯ

 

กมฺเม-ปายียติ, ปายียนฺติฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-ปสฺสติ, ปสฺสนฺติ, ปิสฺสติ, ปิสฺสนฺติฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-อยญฺหิ เต มยา’รุฬฺโห, สโร ปิสฺสติ โลหิตํ [ชา. .๒๒.๑๙๖๘],อคฺโคทกานิ ปิสฺสามิ, ยูถสฺส ปุรโต วชํ [ชา. ..๑๔]ฯ นเฬน วาริํ ปิสฺสาม, น จ มํ ตฺวํ วธิสฺสสิ [ชา. ..๒๐]

 

ภา-ทิตฺติยํ, ภาติ, รตฺติมาภาติ จนฺทิมา [. . ๓๘๗], ทิสา ภนฺติ วิโรจมานา [. นิ. .๕๐๓], ททฺทลฺลมานา อาภนฺติ [วิ. . ๗๓๘; ชา. .๒๒.๕๐๘], ปฏิภาติ, ปฏิภนฺติ, ปฏิภาตุ, ปฏิภนฺตุ ตํ จุนฺท โพชฺฌงฺคา [สํ. นิ. .๑๙๗], ติสฺโส มํ อุปมาโย ปฏิภํสุ [. นิ. .๓๗๔], รตฺติ วิภาติ, วิภายติฯ

 

มา-มาเน, ทฺวิตฺตํ รสฺโส จ, มมายติ, มมายนฺติฯ เยมํ กายํ มมายนฺติ, อนฺธา พาลา ปุถุชฺชนา [เถรคา. ๕๗๕]

 

ยา-คติยํ, ยาติ, ยนฺติ, ยายติ, ยายนฺติ, ยายนฺต’ มนุยายนฺติ [ชา. .๒๒.๑๗๕๓], อุยฺยาติ, อุยฺยนฺติ, นิยฺยาติ, นิยฺยนฺติ ธีรา โลกมฺหา, หิตฺวา มารํ สวาหนํฯ อนุยาติ, อนุยนฺติ, อนุปริยายติ, อนุปริยายนฺติฯ

 

ลา-อาทาเน, ลาติฯ

 

วา-คติ, คนฺธเนสุ, วาติ เทเวสุ อุตฺตโม [. . ๕๖], วาโต วายติ, วายนฺติ, นิพฺพาติ, นิพฺพนฺติ, นิพฺพายติ, นิพฺพายนฺติ, ปรินิพฺพาติ, ปรินิพฺพายติฯ

 

ณาปิมฺหิ-นิพฺพาเปติ, นิพฺพาปยติฯ

 

อีอาทิมฺหิ-ปรินิพฺพายิ, ปรินิพฺพายิํสุฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-ปรินิพฺพิสฺสติ, ปรินิพฺพิสฺสนฺติ, ปรินิพฺพายิสฺสติ, ปรินิพฺพายิสฺสนฺติฯ

 

สา-อสฺสาทน, ตนุกรณ, อนฺตกฺริยาสุ, สาติ, สายติ, สายนฺติ, ปริโยสายนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ-โอสาเปติ, ปริโยสาเปติ, โอสาปยติ, ปริโยสาปยติฯ

 

กมฺเม-โอสาปียติ, ปริโยสาปียติฯ

 

หา-จาเค, ปหาติ, ปหายติ, ปหายนฺติฯ

 

กตฺตุ, กมฺมนิ กฺโย, อีอุอาคโม, หิยฺโยติ หิยฺยติ โปโส [ชา. .๑๕.๓๔๘], นิหิยฺยติ ตสฺส ยโส [. นิ. .๑๗; ชา. .๑๐.๖๐], ตฺวํ เอโก อวหิยฺยสิ, ทฺวิตฺตํ รสฺโส จฯ

 

๖๑๓. กวคฺคหานํ จวคฺคชา [. ๔๖๒-; รู. ๔๖๗-๕๐๔; นี. ๙๔๓-; จํ. ..๑๑๖; ปา. ..๖๒]

 

ทฺวิตฺเต ปุพฺเพสํ กวคฺค, หานํ จวคฺค, ชา โหนฺติฯ

 

ชหาติ, ปชหาติ, ชหนฺติ, ปชหนฺติฯ

 

กมฺเม-ปหียติ, ปหียนฺติฯ

 

รสฺสตฺเต-ปหิยติ, ปหิยนฺติฯ

 

ทฺวิตฺเต-ปหิยฺยติ, ปหิยฺยนฺติ, ปชหียติ, ปชหียนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ-หาเปติ, หาเปนฺติ, หาปยติ, หาปยนฺติ, ชหาเปติ, ชหาเปนฺติ, ชหาปยติ, ชหาปยนฺติฯ

 

กมฺเม-หาปียติ, ชหาปียติฯ

 

อีอาทิมฺหิ-ปหาสิ, ปหาสุํ, ปชหิ, ปชหิํสุฯ

 

๖๑๔. หาโต ห [. ๔๘๐; รู. ๔๙๐; นี. ๙๖๑]

 

หาโต ปรสฺส สฺส-การสฺส ห โหติ วาฯ

 

‘‘หาหิสิ ตฺวํ ชีวโลก’’นฺติ [ชา. ..๓๖] ปาฬิ, หาหิติ, หาหินฺติ, หาหติ, หาหนฺติ, ชหิสฺสติ, หิสฺสติ, อญฺญมญฺญํ วธิตฺวาน, ขิปฺปํ หิสฺสาม ชีวิตํ [ชา. .๒๒.๖๗๓]

 

นฺหา-โสเจยฺเย, นฺหาติ, นฺหายติ, นฺหายนฺติฯ

 

มหาวุตฺตินา พฺยญฺชนวฑฺฒเน, นหาติ, นหายติ, นหายนฺติฯ

 

อิติ ภูวาทิคเณ อาการนฺตธาตุรูปํฯ


อิวณฺณนฺตธาตุรูป

 

อิ-คติยํ อชฺฌายเน จ, ขิ-ขเย ปกาสเน จ, จิ-จเย, ชิ-ชเย, ฑี-เวหาสคติยํ, นี-นเย, ภี-ภเย, ลี-ลเย, สี-สเย, มฺหิ-หาเสฯ

 

ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, กตฺตริ โล, เอติ, เอนฺติ, เอสิ, เอถ, เอมิ, เอม, เวติ, เวนฺติ, สเมติ, สเมนฺติ, อพฺเภติ, อพฺเภนฺติ, อภิสเมติ, อภิสเมนฺติ, อเวติ, อเวนฺติ, สมเวติ, สมเวนฺติ, อเปติ, อเปนฺติ, อุเปติ, อุเปนฺติ, อนฺเวติ, อนฺเวนฺติ, อจฺเจติ, อจฺเจนฺติ, ปจฺเจติ, ปจฺเจนฺติ, อชฺเฌติ, อชฺเฌนฺติ, อุเทติ, อุเทนฺติ, สมุเทติ, สมุเทนฺติ, ปริเยติ, ปริเยนฺติ, อุปยติ, อุปยนฺติ, อจฺจยติ, อจฺจยนฺติ, อุทยติ, สมุทยติฯ

 

เอตุ, สเมตุ, เอนฺตุ, สเมนฺตุ, เอหิ, สเมหิ, เอถ, สเมถ, เอถ พฺยคฺฆา นิวตฺตวฺโห, ปจฺจุเปถ มหาวนํ [ชา. ..๖๖]

 

มหาวุตฺตินา อิธาตุมฺหา เอยฺยาทีนํ เอการสฺส โลโป, น จ อปตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ [สํ. นิ. .๑๐๗], วิสฺสาสํ เอยฺย ปณฺฑิโต, ยทา เต ปหิเณยฺยามิ, ตทา เอยฺยาสิ ขตฺติย [ชา. .๒๒.๖๓๕]

 

อีอาทิมฺหิ ‘ปโร กฺวจี’ติ วิภตฺติสรโลโป, ธมฺมํ อภิสมิ, อภิสมึสุฯ

 

เอโอนฺตา สุ’นฺติ อุํสฺส สุํ, อภิสเมสุํ, อภิสมยุํ, อภิสมยิํสุฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ –

 

๖๑๕. เอติสฺมา [. ๔๘๐; รู. ๔๙๐; นี. ๙๖๑]

 

เอตี’ติ ธาตุนิทฺเทโส ติสทฺโท, อิธาตุมฺหา ปรสฺส สฺสการสฺส หิ โหติ วาฯ

 

เอหิติ, เอสฺสติฯ โพธิรุกฺขมุเปหิติ [พุ. วํ. .๖๓], เนรญฺชรมุเปหิติ [พุ. วํ. .๖๓], อุเปสฺสติ, ตทา เอหินฺติ เม วสํ [ชา. ..๓๓], ตโต นิพฺพานเมหิสิ [จูฬว. ๓๘๒ ตสฺสุทฺทานํ], น ปุนํ ชาติชรํ อุเปหิสิ [. . ๒๓๘]ฯ สุตฺตวิภตฺเตน อญฺญธาตูหิปิ, กถํ ชีวิหิสิ ตฺวํ [อป. เถร ๑..๑๓], ชายิหิติปฺปสาโท [ชา. .๑๗.๑๔๕], ปญฺญายิหินฺติ เอตา ทหรา [ชา. .๑๗.๑๙๗]

 

สฺสาทิมฺหิ ‘‘สเจ ปุตฺตํ สิงฺคาลานํ, กุกฺกุรานํ อทาหิสี’’ติ [คเวสิตพฺพํ] ปาฬิ, ‘อทาหิสี’ติ จ อททิสฺสเสตฺยตฺโถฯ

 

ขิ-ขเย อวณฺณปกาสเน จ, ขยติ, ขยนฺติฯ

 

ขิโต ยาคโม, วิกปฺเปน ยสฺส ทฺวิตฺตํ, กปฺโป ขีเยถ, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺส [ที. นิ. อฏฺฐ. .๓๐๔], อุชฺฌายนฺติ ขียนฺติ [ปารา. ๘๘], อวณฺณํ ปกาเสนฺตีติ อตฺโถฯ ขิยฺยติ, ขิยฺยนฺติ, อายุ ขิยฺยติ มจฺจานํ, กุนฺนทีนํว โอทกํ [สํ. นิ. .๑๔๖]

 

จิ-จเย, สมุจฺเจติ, สมุจฺจยติฯ

 

๖๑๖. นิโต จิสฺส โฉ [. ๒๐; รู. ๒๗; นี. ๕๐]

 

นิโต ปรสฺส จิสฺส จ-การสฺส โฉ โหติฯ

 

นิจฺฉยติ, วินิจฺฉยติ, วินิจฺฉยนฺติ, วินิจฺเฉติ, วินิจฺเฉนฺติ,

 

กมฺเม กฺโย –

 

๖๑๗. ทีโฆ สรสฺส [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

สรนฺตสฺส ธาตุสฺส ทีโฆ โหติ กฺยมฺหีติ อิการุ’การานํ กฺยมฺหิ วิกปฺเปน ทีโฆฯ

 

สมุจฺจียติ สมุจฺจียนฺติ, วินิจฺฉียติ, วินิจฺฉียนฺติฯ

 

ชิ-ชเย, เชติ, เชนฺติ, วิเชติ, วิเชนฺติ, ปราเชติ, ปราเชนฺติ, ชยติ, ชยนฺติ, วิชยติ, วิชยนฺติ, ปราชยติ, ปราชยนฺติฯ

 

กมฺเม กฺยมฺหิ ทีโฆ, น ตํ ชิตํ สาธุ ชิตํ, ยํ ชิตํ อวชียติฯ ตํ โข ชิตํ สาธุ ชิตํ, ยํ ชิตํ นาวชียติ [ชา. ..๗๐]

 

ณาปิมฺหิ ปุพฺพสฺสรโลโป วา, ชาเปติ, ชาปยติฯ โย น หนฺติ น ฆาเตติ, น ชินาติ น ชาปเย [ชา. .๑๐.๑๔๔]ฯ ชยาเปติ, ชยาปยติ, ชยาปียติ, ชยาปียนฺติ, ชยตุ, ชยนฺตุฯ

 

อีอาทิมฺหิ-อเชสิ, อเชสุํ, วิเชสิ, วิเชสุํ, อชยิ, อชยุํ, อชยิํสุ, วิชยิ, วิชยุํ, วิชยิํสุ, เชสฺสติ, วิเชสฺสติ, ปราเชสฺสติ, ชยิสฺสติ, วิชยิสฺสติ, ปราชยิสฺสติฯ

 

ฑี-เวหาสคติยํ, สกุโณ เฑติ, เฑนฺติ [ที. นิ. .๒๑๕; . นิ. .๑๙๘]ฯ ปาสํ โอฑฺเฑติ, โอฑฺเฑนฺติฯ

 

นี-นเย, เนติ, เนนฺติ, วิเนติ, วิเนนฺติ, นยติ, นยนฺติ, วินยติ, วินยนฺติฯ

 

กมฺเม-นียติ, นียนฺติฯ

 

ทฺวิตฺเต-นิยฺยติ, นิยฺยนฺติ, นิยฺยเรฯ

 

ณาปิมฺหิ อายาเทสสฺส รสฺโส, นยาเปติ, นยาเปนฺติ, นยาปยติ, นยาปยนฺติฯ

 

กมฺเม-นยาปียติ, นยาปียนฺติฯ

 

อีอาทิมฺหิ-เนสิ, เนสุํ, วิเนสิ, วิเนสุํ, อาเนสิ, อาเนสุํ, อนยิ, นยิ, อนยิํสุ, นยิํสุ, อานยิ, อานยิํสุ, วินยิ, วินยิํสุฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-เนสฺสติ, เนสฺสนฺติ, นยิสฺสติ, นยิสฺสนฺติฯ

 

ภี-ภเย, เภติฯ มา เภถ กึ โสจถ โมทถวฺโห [ชา. .๑๒.๒๗], วิเภมิ เอตํ อสาธุํ, อุคฺคเตโช หิ พฺราหฺมโณ [ชา. .๑๗.๑๐๓]ฯ ภายติ, ภายนฺติฯ

 

การิเต มหาวุตฺตินา สาคโม วา, ภีเสติ, ภีสยติ, ภีสาเปติ, ภีสาปยติฯ ภิกฺขุํ ภีเสยฺย วา ภีสาเปยฺย วา [ปาจิ. ๓๔๖-๓๔๗]

 

สี-สเย, เสติ, เสนฺติ, อติเสติ, อติเสนฺติ, สยติ, สยนฺติฯ

 

กมฺเม-อติสียติ, อติสียนฺติฯ

 

ณาปิมฺหิ รสฺโส, สยาเปติ, สยาปยติฯ

 

ณิมฺหิ-สาเยติ, สายยติ, สาเยสุํ ทีนมานสา [อป. เถร ๒.๕๔.๔๘]

 

มฺหิ-หาเส, อุมฺเหติ, อุมฺหยติ, วิมฺเหติ, วิมฺหยติ, น นํ อุมฺหยเต ทิสฺวา, น จ นํ ปฏินนฺทติ [ชา. ..๙๓]

 

กมฺเม-อุมฺหียติ, วิมฺหียติฯ

 

การิเต ปุพฺพสฺสรโลโป, สเจ มํ นาคนาสูรู, อุมฺหาเยยฺย ปภาวตีฯ สเจ มํ นาคนาสูรู, ปมฺหาเยยฺย ปภาวตี [ชา. .๒๐.๑๗]

 

อิติ ภูวาทิคเณ อิวณฺณนฺตธารูปํฯ


อุวณฺณนฺตธาตุรูป

 

จุ-จวเน, ชุ-สีฆคมเน, ถุ-อภิตฺถวเน, ทุ-คติยํ อุปตาเป จ, ภู-สตฺตายํ, ยุ-มิสฺสเน คติยญฺจ, รุ-สทฺเท, พฺรู-วิยตฺติยํ วาจายํ, สุ-สนฺทเน ชนเน จ, สู-ปสวเน, หุ-ทาเน ภกฺขเน ปูชายํ สตฺติยญฺจ, หู-สตฺตายํฯ

 

ตฺยาทฺยุปฺปตฺติ, ‘กตฺตริ โล’ติ ลปจฺจโย, อุวณฺณสฺส อวาเทโส, ‘ทีโฆ สรสฺสา’ติ สกมฺมิกธาตูนํ กฺยมฺหิ ทีโฆฯ

 

จุ-จวเน, จวติ, จวนฺติฯ

 

ณิมฺหิ-จาเวติ, จาวยติฯ

 

ชุ-สีฆคมเน, ชวติ, ชวนฺติฯ

 

ถุ-อภิตฺถวเน, อภิตฺถวติ, อภิตฺถวนฺติฯ

 

พหุล’นฺติ อธิกตตฺตา กฺยมฺหิ กฺวจิ วุทฺธิ, อวาเทโส, อภิตฺถวียติ, อภิตฺถวียนฺติ, อภิตฺถวิยฺยติ, อภิตฺถวิยฺยนฺติฯ

 

ทุ-อุปตาเป, อุปทฺทวติ, อุปทฺทวนฺติฯ

 

ภู-สตฺตายํ, สมฺโภติ, สมฺภวติฯ

 

ยุ-คติยํ, ยวติฯ

 

รุ-สทฺเท, รวติ, รวนฺติ, วิรวติ, วิรวนฺติฯ

 

พฺรู-วิยตฺติยํ วาจายํ –

 

๖๑๘. น พฺรูสฺโสฯ

 

พฺยญฺชเน ปเร พฺรูสฺส โอ น โหติฯ

 

พฺรูติฯ

 

๖๑๙. พฺรูโต ติสฺสีอุ [. ๕๒๐; รู. ๕๐๒; นี. ๑๐๓๓; จํ. ..๓๔; ปา. ..๙๓]

 

พฺรูโต ติสฺส อาทิมฺหิ อีอุ โหติฯ อีมฺหิ ปุพฺพโลโปฯ

 

พฺรวีติฯ

 

๖๒๐. ยุวณฺณานมิยงอุวง สเร [. ๗๐; รู. ๓๐; นี. ๒๒๐; …มิยวุวง… (พหูสุ)]

 

อิวณฺณุ’วณฺณนฺตานํ ธาตูนํ กฺวจิ อิยง, อุวง โหนฺติ สเรฯ

 

พฺรุวนฺติ, พฺรุนฺติ วาฯ ‘‘อชานนฺตา โน ปพฺรุนฺตี’’ติ ปาฬิฯ พฺรูสิ, พฺรูถ, พฺรูมิ, พฺรูมฯ

 

๖๒๑. ตฺยนฺตีนํ ฏฏู [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕; จํ. ..๑๓; ปา. ..๘๔]

 

ติ, อนฺตีสุ พฺรูสฺส อาห โหติ, เตสญฺจ ฏ, ฏู โหนฺติฯ

 

โส อาห, เต อาหุฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-นิพฺพานํ ภควา อาห, สพฺพคนฺถปโมจนํ, อาห เตสญฺจ โย นิโรโธ [มหาว. ๖๐], ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโตฯ ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู [สุ. นิ. ๗๖๗]ฯ ตตฺถ ‘อาหา’ติ กเถติฯ ‘อาหู’ติ กเถนฺติฯ

 

พฺรูตุ, พฺรูวนฺตุ, พฺรูหิ มงฺคลมุตฺตมํ [ขุ. ปา. .], พฺรูถ, พฺรูมิ, พฺรูมฯ

 

เอยฺยาทิมฺหิ-พฺรูสฺส อุวง โหติ, พฺรุเวยฺย, พฺรุเวยฺยุํฯ

 

อีอาทิมฺหิ สเร ปเร พฺรูสฺส โอตฺตํ, โอสฺส จ อวาเทโส, อพฺรวิ, อพฺรวุํ, อพฺรวิํสุฯ

 

อุวาเทเส-อพฺรุวิ, อพฺรุวุํ, อพฺรุวิํสุฯ

 

ปโรกฺขมฺหิ –

 

๖๒๒. ออาทีสฺวาโห พฺรูสฺส [. ๔๗๕; รู. ๔๖๕; นี. ๙๕๖]

 

ออาทีสุ พฺรูสฺส อาห ภวติฯ

 

โส อาห, เต อาหุฯ

 

๖๒๓. อุสฺสํสฺวาหา วา [นี. ๑๐๓๖]

 

อาหาเทสมฺหา ปรสฺส อุวจนสฺส อํสุ โหติ วาฯ

 

เต อาหํสุ, สจฺจํ กิเรวมาหํสุ, นรา เอกจฺจิยา อิธ [ชา. .๑๓.๑๒๓]

 

สุ-สนฺทเน, นที สวติ, สวนฺติ, อาภวคฺคา สวนฺติฯ

 

สู-ปสวเน, ปุญฺญํ ปสวติ [จูฬว. ๓๕๔], ปสวนฺติฯ

 

หุ-ปูชายํ, ‘ปโรกฺขายญฺจา’ติ ทฺวิตฺตํ, ‘กวคฺคหานํ จวคฺคชา’ติ หสฺส โช, ชุโหติ, ชุโหนฺติฯ

 

กมฺเม-เตน อคฺคิ หูยเตฯ

 

ณิมฺหิ-ชุหาเวติ, ชุหาวยติฯ

 

ณาปิมฺหิ-ชุหาเปติ, ชุหาปยติฯ

 

หุ-สตฺติยํ, ปโหติ, สมฺปโหติ, ปโหนฺติ, สมฺปโหนฺติฯ

 

หู-สตฺตายํ, โหติ, โหนฺติ, โหตุ, โหนฺตุฯ

 

เอยฺยาทิมฺหิ- ‘ยุวณฺณานมิยงอุวง สเร’ติ ธาตฺวนฺตสฺส อุวาเทโส, หุเวยฺย, หุเวยฺยุํฯ

 

อาอาทิมฺหิ-โส อหุวาฯ วณฺณคนฺธผลูเปโต, อมฺโพยํ อหุวา ปุเร [ชา. ..๗๑]ฯ อหุวา เต ปุเร สขา [สํ. นิ. .๕๐], เต อหุวู, ตฺวํ อหุโว, ตุมฺเห อหุวตฺถ [. นิ. .๒๑๕], ฌายถ ภิกฺขเว มา ปมาทาตฺถ, มา ปจฺฉา วิปฺปฏิสาริโน อหุวตฺถ, อหุว, อหุวํ วา, อหุวมฺหาฯ ‘‘อกรมฺหส เต กิจฺจํ, ยํ พลํ อหุวมฺหเส [ชา. ..๒๙]ฯ อหุวมฺเหว มยํ ปุพฺเพ, น นาหุวมฺหา’’ติ [. นิ. .๑๘๐] ปาฬิโยฯ

 

อีอาทิมฺหิ สาคโม, อโหสิ, ปาตุรโหสิฯ

 

มหาวุตฺตินา อีโลโป รสฺโส จฯ อหุเทว ภยํ อหุ ฉมฺภิตตฺตํฯ อหุเทว กุกฺกุจฺจํ, อหุ วิปฺปฏิสาโร [ปารา. ๓๘]ฯ อาทีนโว ปาตุรหุ [เถรคา. ๒๖๙], ทิพฺโพ รโถ ปาตุรหุฯ

 

๖๒๔. หูโต เรสุํ [. ๕๑๗; รู. ๔๘๘; นี. ๑๑๐๕]

 

หูโต ญุํวจนสฺส เรสุํ โหติฯ สุตฺตวิภตฺเตน มฺหาสฺส เรสุมฺหา จฯ ‘รานุพนฺเธนฺตสราทิสฺสา’ติ ธาตฺวนฺตโลโปฯ

 

เต ปุพฺเพ อเหสุํฯ อุวาเทเส อหุวุํ, ปุพฺพสฺสรโลเป อหุํฯ

 

อตฺริมา ปาฬี- สพฺพมฺหิ ตํ อรญฺญมฺหิ, ยาวนฺเตตฺถ ทิชา อหุํ [ชา. .๒๒.๒๔๒๕]ฯ กูฏาคารสหสฺสานิ, สพฺพโสณฺณมยา อหุํ [อป. เถร ๑..๔๐๗]

 

โอสฺส สิ, อิตฺถ, ตฺโถฯ ตฺวํ อโหสิ, อหุวิ, อหุวิตฺถ, อหุวิตฺโถฯ

 

มหาวุตฺตินา โอโลโป รสฺโส, มา โภติ กุปิตา อหุ [ชา. .๒๒.๑๙๓๑], มาหุ ปจฺฉานุตาปินี [สํ. นิ. .๑๖๒], อโหสิํ นุ โข อหํ อตีตมทฺธานํ, น นุ โข อโหสิํ, กินฺนุ โข อโหสิํ, กถํ นุ โข อโหสิํ [สํ. นิ. .๒๐; . นิ. .๑๘], อหํ อหุวิํ, มยํ อโหสิมฺหา, อโหสิมฺห วาฯ อเหสุมฺหา นุ โข มยํ อตีตมทฺธานํ, น นุ โข อเหสุมฺหา, กินฺนุ โข อเหสุมฺหา, กถํ นุ โข อเหสุมฺหา [. นิ. .๔๐๗]ฯ มยํ ปุพฺเพ อหุวิมฺหา, อหุมฺหา วาฯ ‘‘มยํ ปุพฺเพ ทานปติโน อหุมฺหา’’ติ [ชา. .๒๒.๑๖๑๗] ปาฬิฯ

 

รสฺสตฺเต-อหุมฺหฯ

 

มหาวุตฺตินา มฺหาสฺส อุญฺจฯ ‘‘ปญฺจสตา มยํ สพฺพา, ตาวติํสุปคา อหุ’’นฺติ ปาฬิฯ

 

ปรฉกฺเก อสฺส อํ, อหํ ปุพฺเพ อหุวํ, อหุว วาฯ

 

ปโร กฺวจี’ติ ปรโลโป, อหุํฯ

 

อตฺริมา ปาฬี- ‘‘อหํ เกวฏฺฏคามสฺมึ, อหุํ เกวฏฺฏทารโก [อป. เถร ๑.๓๙.๘๖], จกฺกวตฺตี อหุํ ราชา, ชมฺพุมณฺฑสฺส อิสฺสโรฯ สตฺตกฺขตฺตุํ มหาพฺรหฺมา, วสวตฺตี ตทา อหุํฯ มุทฺธาภิสิตฺโต ขตฺติโย, มนุสฺสาธิปตี อหุ’’นฺติฯ มยํ อหุวิมฺเหฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ –

 

๖๒๕. หูสฺส เหเหหิโหหิ สฺสจฺจาโท [. ๔๘๐; รู. ๔๙๐; นี. ๙๖๑; ‘…สฺสตฺยาโท’ (พหูสุ)]

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ หูธาตุสฺส เห จ โหหิ จ โหหิ จ โหนฺติฯ

 

เหสฺสติ, เหสฺสนฺติ, เหหิสฺสติ, เหหิสฺสนฺติ, โหหิสฺสติ, โหหิสฺสนฺติฯ พุทฺโธ เหสฺสํ สเทวเก [พุ. วํ. .๕๕], อนาคตมฺหิ อทฺธาเน, เหสฺสาม สมฺมุขา อิมํ [พุ. วํ. .๗๔]

 

๖๒๖. ทกฺข สกฺข เหหิ โหหีหิ โลโป [. ๔๘๐; รู. ๔๙๐; นี. ๙๖๑; ‘ทกฺขา เหหิโหหิโลโป’ (พหูสุ)]

 

เอเตหิ อาเทเสหิ สฺสสฺส โลโป โหติ วาฯ สุตฺตวิภตฺเตน อญฺเญหิปิ สฺสโลโปฯ

 

สกฺขิสิ ตฺวํ กุณฺฑลินิ, มญฺญิสิ ขตฺตพนฺธุนิ [ชา. .๑๗.๑๔]ฯ น หิ สกฺขินฺติ เฉตฺตุํ [สุ. นิ. ๒๘], อธมฺโม หญฺญิติ ธมฺมมชฺช [ชา. .๑๑.๓๑], พฺรหฺมทตฺโต ปลายิติ อิจฺจาทิฯ

 

เหหิติ, เหหินฺติ, โหหิติ, โหหินฺติฯ

 

อตฺริมา ปาฬี-ปิโย จ เม เหหิติ มาลภารี, อหญฺจ นํ มาลินี อชฺฌุเปสฺสํ [ชา. .๑๕.๑๙๗], ติโลทโน เหหิติ สาธุปกฺโก [ชา. ..]ฯ โทโส เปมญฺจ เหหิติ [เถรคา. ๗๑๙]ฯ มม ตฺวํ เหหิสิ ภริยา [ชา. .๑๔.๒๗]ฯ ตโต สุขี โหหิสิ วีตราโคฯ ขิปฺปํ โหหิสิ อนาสโว [ที. นิ. .๒๐๗] อิจฺจาทิฯ

 

อิติ ภูวาทิคเณ อุวณฺณนฺตธาตุรูปํฯ


เอทนฺตธาตุรูป

 

เอ-อาคติยํ คติยญฺจ, เก-สทฺเท, เข-ขาทนุ’ปฏฺฐาเนสุ, เค-สทฺเท, อปปุพฺพ เจ-ปูชายํ, เฌ-จินฺตายํ ทาห’ชฺฌาเนสุ จ, เต-ปาลเน, เถ-สทฺท, สงฺฆาเตสุ, เท-สุทฺธิ, นิทฺทาสุ, เป-วุทฺธิยํ, เภ-ภเย, เล-เฉทเน, เว-คติยํ ตนฺตสนฺตาเน จ, เส-อนฺตกฺริยายํ, หเร-ลชฺชายํ, คิเล-กิลมเน, ปเล-คติยํ, มิเล-หานิยํฯ

 

ณานุพนฺธปจฺจเยน วินา เยสํ ธาตูนํ อายาเทโส ลพฺภติ, เต เอทนฺตา นามฯ มหาวุตฺตินา ยโลเป สติ อาทนฺเตหิ สมานรูปํ, อาทนฺตานญฺจ ยาคเม สติ เอทนฺเตหิ สมานรูปํ, ตสฺมา อาทนฺต, เอทนฺตา เยภุยฺเยน สมานรูปา ภวนฺติฯ

 

มหาวุตฺตินา เอทนฺตานํ ตฺยาทีสุ ตพฺพาทีสุ จ อายาเทโส, กฺวจิ ยโลโป, เอ-อาคติยํฯ อยํ โส สารถี เอติ [ชา. .๒๒.๕๑], สเจ เอนฺติ มนุสฺสตฺตํ [สํ. นิ. .๔๙], ลกฺขณํ ปสฺส อายนฺตํ, มิคสงฺฆปุรกฺขตํ [ชา. ..๑๑], โยค’มายนฺติ มจฺจุโน [สํ. นิ. .๒๐], อายามาวุโส [ปารา. ๒๒๘], อายามานนฺท [ที. นิ. .๑๘๖; ปารา. ๒๒; . นิ. .๒๗๓]

 

เอตฺถ เอธาตุ อาคจฺฉ, คจฺฉามาติ อตฺถทฺวยํ วทติ, ยาธาตุวเสน อาคจฺฉ, ยามาติปิ อตฺถํ วทนฺติฯ

 

เอ-วุทฺธิยํ วา, ‘‘กาโย, อปาโย, อุปาโย, สมุทาโย’’ติอาทีสุ –

 

กุจฺฉิตา ธมฺมา อายนฺติ วฑฺฒนฺติ เอตฺถาติ กาโย, ‘อาโย’ติ วุจฺจติ วฑฺฒิ, ตโต อเปโต อปาโย, เตน อุเปโต อุปาโย, อวยวธมฺมา สมุเทนฺติ เอตฺถาติ สมุทาโย, ปริพฺยตฺตํ อายนฺติ เอเตนาติ ปริยาโยฯ

 

เก-สทฺเท, กายติฯ

 

กมฺเม-กิยฺยติฯ

 

เข-ขาทเน, ติณํ ขายติ, วิกฺขายติ, อุนฺทุรา ขายนฺติ, วิกฺขายนฺติฯ

 

เข-อุปฏฺฐาเน, ขายติ, ปกฺขายติ, อลกฺขี วิย ขายติฯ

 

เค-สทฺเท, คายติ, คายนฺติฯ

 

อปปุพฺพ เจ-ปูชายํ, อปจายติ, เย วุทฺธ’มปจายนฺติ [ชา. ..๓๗]

 

เฌ-จินฺตายํ, ฌายติ, ฌายนฺติ, ปชฺฌายติ, ปชฺฌายนฺติ, อภิชฺฌายติ, อภิชฺฌายนฺติฯ

 

เฌ-โอโลกเน, นิชฺฌายติ, นิชฺฌายนฺติ, อุปนิชฺฌายติ, อุปนิชฺฌายนฺติ, อุชฺฌายติ, อุชฺฌายนฺติฯ

 

เฌ-ทยฺหเน, ปทีโป ฌายติ, ปริชฺฌายติฯ

 

กมฺเม-ฌายียติฯ

 

ณาปิมฺหิ ยโลโป, กฏฺฐํ ฌาเปติ, ฌาเปนฺติ, ฌาปยติ, ฌาปยนฺติฯ

 

เฌ-อชฺฌยเน สํปุพฺโพ, มหาวุตฺตินา นิคฺคหีตสฺส ชาเทโส, สชฺฌายติ, สชฺฌายนฺติ, มนฺตํ สชฺฌายติฯ

 

เต-ปาลเน, ตายติ, ตายนฺติฯ

 

เถ-สทฺท, สงฺฆาเตสุ, ถายติฯ

 

เท-สุทฺธิยํ, โวทายติ, โวทายนฺติฯ

 

เท-โสปฺปเน, นิทฺทายติ, นิทฺทายนฺติฯ

 

เป-วุทฺธิยํ, อปฺปายติ, อปฺปายนฺติฯ

 

เภ-ภเย, ภายติ, ภายนฺติ, สพฺเพ ภายนฺติ มจฺจุโน [. . ๑๒๙], ภายสิ, สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส [อุทา. ๔๔], กินฺนุ โข อหํ ตสฺส สุขสฺส ภายามิ [. นิ. .๓๘๑], นตํ ภายามิ อาวุโส, ภายาม [อป. เถรี. ..๔๕๘]

 

ณาปิมฺหิ-ภยาเปติ, ภายาเปติ, ภายาปยติฯ

 

อีอาทิมฺหิ-มา ภายิ, มา โสจิ [ที. นิ. .๒๐๗], มา จินฺตยิฯ

 

สฺสตฺยาทิมฺหิ-ภายิสฺสติ, ภายิสฺสนฺติฯ

 

เล-เฉทเน, ติณํ ลายติ, สาลิํ ลายติ, ลายนฺติฯ

 

เว-คติยํ, วาโต วายติ, วาตา วายนฺติฯ

 

เว-ตนฺตสนฺตาเน, ตนฺตํ วายติ, วายนฺติฯ

 

กมฺเม-วายียติ, ปุพฺพโลเป วียติ, วิยฺยติฯ

 

ณาปิมฺหิ-จีวรํ วายาเปติ [ปารา. ๖๓๘], วายาเปนฺติฯ

 

เส-อนฺตกฺริยายํ, โอสายติ, ปริโยสายติ, อชฺโฌสายติฯ

 

กมฺเม-ปริโยสียติฯ

 

ณาปิมฺหิ-ปริโยสาเปติฯ

 

๖๒๗. ณิณาปีนํ เตสุฯ

 

ณิ, ณาปีนํ โลโป โหติ เตสุณิ, ณาปีสุ ปเรสุฯ

 

ภิกฺขุ อตฺตนา วิปฺปกตํ กุฏิํ ปเรหิ ปริโยสาเปติ [ปารา. ๓๖๓]ฯ เอตฺถ อกมฺมกตฺตา ธาตุสฺส ‘กุฏิ’นฺติ จ ‘ปเรหี’ติ จ ทฺเว กมฺมานิ ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺเตหิ การิเตหิ สิชฺฌนฺติฯ

 

อเนกสฺสรเอทนฺตมฺปิ กิญฺจิ อิธ วุจฺจติฯ

 

หเร-ลชฺชายํ, หรายติ, หรายนฺติ, อฏฺฏิยามิ หรายามิ [สํ. นิ. .๑๖๕], หรายาม, หรายตีติ หิรี, มหาวุตฺตินา อุปนฺตสฺส อิตฺตํฯ

 

คิเล-รุชฺชเน, คิลายติ, ปิฏฺฐิ เม อาคิลายติ [จูฬว. ๓๔๕; ที. นิ. .๓๐๐], คิลายนฺติฯ

 

ปเล-คติยํ, ปลายติ, ปลายนฺติฯ

 

มิเล-หานิยํ, มิลายติ, มิลายนฺติฯ

 

‘‘ฌานํ, อุชฺฌานํ, นิชฺฌานํ, ตาณํ, ปริตฺตาณํ, โวทานํ, นิทฺทานํ, คิลาโน, ปลาโต, มิลาตนฺติ’’อาทีสุ ยโลโปฯ

 

อิติ ภูวาทิคเณ เอทนฺตธาตุรูปํฯ

 

ภูวาทิคเณ สรนฺตธาตูนํ ตฺยาทฺยนฺตรูปานิ นิฏฺฐิตานิฯ


พฺยญฺชนนฺตธาตุ

 

อวุทฺธิกรูป

 

ตุทาทิคณ

 

อถ พฺยญฺชนนฺตธาตุรูปานิ วุจฺจนฺเตฯ ตานิ จ อวุทฺธิก, สวุทฺธิกวเสน ทุวิธานิ โหนฺติฯ ตตฺถ อวุทฺธิกานิ ตาว วุจฺจนฺเตฯ

 

ขิป, คุห, ตุท, ทิส, ปิส, ผุส, ลิข, วธาทิฯ

 

อิธ ธาตูนํ อนฺตสฺสโร อุจฺจารณตฺโถ, โส รูปวิธาเน นปฺปยุชฺชเตฯ

 

๖๒๘. ตุทาทีหิ โก [. ๔๔๕; รู. ๔๓๓; นี. ๙๒๕; จํ. ..๙๒; ปา. ..๗๗]

 

ตุทาทีหิ กานุพนฺโธ อปจฺจโย โหติฯ กานุพนฺโธ อวุทฺธิทีปนตฺโถฯ

 

ขิป-ขิปเน, ขิปติ, ปกฺขิปติ, อุกฺขิปติ, โอกฺขิปติ, นิกฺขิปติ, วิกฺขิปติ, ปฏิกฺขิปติ, สํขิปติฯ

 

กมฺเม-ขิปียติฯ

 

การิเต-ขิเปติ, ขิปยติ, ขิปาเปติ, ขิปาปยติ, เขเปติ, เขปยติ วา, อุทกํ เขเปติ, ตณฺหํ เขเปติ, ขยาเปตีติ อตฺโถฯ

 

คุห-สํวรเณ, คุหติ, นิคฺคุหติฯ

 

กมฺเม-คุหิยติฯ

 

การิเต คุสฺส ทีโฆ, คูเหติ, คูหยติ, คูหาเปติ, คูหาปยติฯ

 

กมฺเม