สมาสกปฺป

สตฺตมปริจฺเฉท

 

[๓๑๖] นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ

 

  กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เตสํ นามานํ ปยุชฺชมานปทตฺถานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “นามานํ ยุตฺตตฺโถ สมาส-สญฺโญ โหตีติ อตฺโถ. 

 

นนุ จ โภ สทฺทกฺกมานุรูเปนตฺเถน ภวิตพฺพํ, ยถา หิคงฺโคทกมาเนหีติ วุตฺเตคงฺคาโยทกนฺติ อตฺโถ สมฺภวติ, โนทกสฺส คงฺคนฺติ, เอวมิหาปิ สทฺทา-นุกฺกมวเสนนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ อตฺเถน ภวิตพฺพนฺติ. ตนฺน อญฺญสฺส สมาสสญฺญาญาปกสฺส โยคสฺสาภาวโต. ตสฺมา นามคฺคหณสฺส ยุตฺตตฺถคฺคหเณ-นนฺตริเกนาปิ สมฺพนฺโธ โหติ. ภวติ จ อนฺตริกานํปิ สมฺพนฺโธสิรสา ปสุ-มติธาวนฺตมาวหนฺตี ฆฏมทฺทกฺขีติอาทีสุ. อยํ เหตฺถตฺโถสิรสา ฆฏมาวหนฺตี ปสุมภิธาวนฺตมทฺทกฺขีติ. 

 

วุตฺตํปิเจตํ

เยนยสฺสหิสมฺพนฺโธทูรฏฺฐํปิจตสฺสตํ

  อตฺถโต หฺยสมานานํ อาสนฺนตฺตมการณนฺติ.

 

อตฺถานุกฺกมานุรูปวเสนวาวจนํโยควิภาคตฺถํ. ตทา หินามานํ สมาโสติ เอกํ สุตฺตํ. ตสฺสตฺโถนามานํ สมาสสญฺโญ โหตีติ. เตน กึ สิชฺฌตีติ เจ. อยุตฺตตฺถานํปิ สมาสสญฺโญ โหติอปุนเคยฺยา คาถา, อจนฺท-มุลฺโลกิกานิ มุขานิ, อสทฺธโภชี, อลวณโภชีตฺยาทีสุ, น จ โยควิภาคา อิฏฺฐปฺ-ปสิทฺธิโต สุตํ เทวทตฺเตน พนฺโธ ยญฺญทตฺโตตฺยาทีสฺวติปฺปสงฺโค โหติ. 

 

นนูปสคฺคนิปาตปุพฺพกานํปิ สมาสานํ สมฺภวา วิเสสาภิธายกมกตฺตพฺพมิห นามคฺคหณนฺติ. ตนฺน เตน เตสํปิ คหณโต. สพฺเพปิ หิ เต อตฺถานํ นมนโต นามสทฺทาภิเธยฺยภาวมนุภวนฺติ. ตถา หิ นามํ นาม กมฺมํ นามเธยฺยนฺติ เอตฺถ นามคฺคหเณน สพฺพํปิ สงฺคหิตํ. น เจวํ สกฺกา มนฺตุ๊ อวิเสเสน คหิตตฺตา อาขฺยาตสฺสาปิ คหณํ สิยาติ, สมาสาธิการตฺตา. น หิ ฉพฺพิโธปิ สมาโส อาขฺยาเตสุ ทิสฺสติ. ทสฺสนญฺจ โนปมาณํ. อถ วา นามคฺคหเณน มุโขฺยปจารวเสน ทุวิธญฺเญว คหิตํ. มุขฺยวเสน ปกตินามํ, อุปจารวเสน อุปสคฺคนิปาตานิ. อุปสคฺคนิปาตานิ หิ นามํ วิย นาเมหิ สทฺธึ สมสนโต นามตฺถโชตนโต นามวิภตฺติสหิตตฺตา จ นามสทิสตฺตา นามโวหารมนุภวนฺติสีโหยํ มาณวโกติ ยถา. 

 

อปิจลิงฺคนามปาฏิปทิกสทฺทานํสมานตฺถตฺตาลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ เอตฺถ เตสํคหณโต นามคฺคหเณน เตสํปิ คหณนฺติ สกฺกานุมนฺตุ๊. ภวตุ วา นามคฺ-คหเณน ปกตินามานเมว คหณํ. 

 

นนฺวโวจุมฺหา, นนูปสคฺคนิปาตปุพฺพกานํปิ สมาสานํ สมฺภวาติอาทิ. สจฺจํ วุตฺตํ, ตถาปิ น โทโส ฉฏฺฅิยา ตติยาฐาเน สมฺภูตตฺตา, นามานนฺติ เอตฺถ หิฉฏฺฅี เจติ ตติยตฺเถ ฉฏฺฅีติ สกฺกา วตฺตุ๊. เตนายมตฺโถ สมฺภวติปุพฺพุตฺตเรหิ นาเมหิ สทฺธึ สงฺคตตฺถา นามนิปาโตปสคฺคา สมาสสญฺญา โหนฺตีติ. น จ วิเสสกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อญฺเญหิปิ สงฺคตตฺถา นามนิปาโต-ปสคฺคา นาเมหิ สทฺธึ สมาสสญฺญา โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุ๊ สุตหานิยา เจว อสฺสุตปริกปฺปสฺส เจหานธิปฺเปตตฺตา. ยถา ภควา ธมฺมํ เทเสติ, ‘เทวมนุสฺสา ปติมานยึสูติ วุตฺเต ตํ ธมฺมนฺติ วิญฺญายติ, เอวมิหาปิ นามนิปาโตปสคฺคา เยหิ นาเมหิ สทฺธึ สมาสสญฺญา โหนฺติ, เตเหว สงฺคหตฺถาติ วิญฺญายติ. สมาโสติ ครุสญฺญากรณํ สฃฺฃิสภาวปริทีปนตฺถํ. โส หิ ยุตฺตตฺโถสมาสียตีติ สมาโสติ วุจฺจติ. 

 

ทุวิธญฺจสฺสสมสนํ สทฺทสมสนํ อตฺถสมสนญฺจ. ตํปิ ทุวิธํ ลุตฺตสมาเส ปริปุณฺณญฺเญว ลพฺภติ. อลุตฺตสมาเส ปน อตฺถสมสนญฺเญว วิภตฺติโลปาภาวโต, วิภตฺติโลปาภาเวปิ เอกปทตฺตูปคมนโต. ตตฺถปิ วา ตํ ทุวิธํ ปริปุณฺณญฺเญว ลพฺภติ. อถ ยุตฺตตฺโถติ โกยํ สมาโส. ยุตโต อตฺโถ ยุตฺตตฺโถ. อถ วา ยุตฺโต อตฺโถ ยสฺส โสยํ ยุตฺตตฺโถติ. กึ เตน. ยทิ ยุตฺโต อตฺโถ ยุตฺตตฺโถ, นามานํ โย ยุตฺตตฺโถ, โส สมาสสญฺโญ โหตีติ สิยา. ตโต กิมายาตนฺติ เจ, อตฺถสฺเสวตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จ, กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโตติอาทินา วุตฺตวิธานํ สิยาติ. เอวมปิ น โทโส, อตฺเถ อสมฺภวโต สทฺเท วุตฺตวิธานํ โหติ. กทาจิ หิ สทฺเท อสมฺภวโต อตฺเถ วุตฺตวิธานํ โหติอคฺคิสฺส ชุโหตี”-ตฺยาทีสุ. กทาจิ อตฺเถ อสมฺภวโต สทฺเท วุตฺตวิธานํ โหติอคฺคิสฺสนีตฺยาทีสุ. 

 

อถวาโหตุพหุพฺพีหิยุตฺโต อตฺโถ ยสฺส โส ยุตฺตตฺโถติ. เตน ปสฺส วาสิฏฺฐคามํ, คโต ติสฺโส สาวตฺถึ, สุตํ เทวทตฺเตน พนฺโธ ยญฺญทตฺโต, ทานํ เทติ สมณสฺส, สุขํ พฺราหฺมณคหปติกานํ, คจฺฉ ตฺวํ ยกฺเขหิ, ภยํ สมณพฺราหฺมณานํ อุทปาทิ, เทวี รญฺโญ, ปุริโส สมุปาคมิ, เทวทตฺโต ฅิโต รุกฺเข, สาขา หตา วาเตนาตฺยาทีสุ สมาสสญฺโญ น โหติ, ตถา สาเปกฺเขสุ จพกสฺส เสตานิ ปตฺตานีตฺยาทีสุ. ยตฺถ ปน คมกํ, ตตฺถ ภวติ คมกตฺตา สมาโสเทวทตฺตสฺส ครุกุลนฺติอาทีสุ. กานิ เตสํ นามานํ ยุตฺตตฺถตาย ปโยชนานิ. วิภตฺติโลโป จาพฺยวธานํ, ยเถจฺฉมญฺญตเรนานภิสมฺพนฺโธ, อสงฺขฺยาวิเสโส, ปุพฺพปทาวิเสสนํ, โลโปติ อิมานิ เยภุยฺเยน ปโยชนานิ. วิภตฺติโลโป น โหติ วากฺเยรญฺโญ ปุริโสติ. เนตรตฺรราชปุริโสติ. พฺยวธานํ โหติ วากฺเยรญฺโญ มาคธสฺส ปุริโสติ. เนตรตฺรราชปุริโสติ. ยเถจฺฉมญฺญตเรนาภิสมฺพนฺโธ โหติ วากฺเยรญฺโญ ปุริโส, ปุริโส รญฺโญติ. เนตรตฺรราชปุริโสติ. สงฺขฺยาวิเสโส ภวติ วากฺเยรญฺโญ ปุริโส, รญฺญํ ปุริโสติ. เนตรตฺรราชปุริโสติ. ปุพฺพปท-วิเสสนํ โหติ วากฺเยโกสลสฺส รญฺโญ ปุริโสติ. เนตรตฺรราชปุริโสติ. าโลโป โหติ วากฺเยรญฺโญ ปุริโส จ คาโว จ อสฺโส จ, สมณสฺส จ พฺราหฺมณสฺส จ ขตฺติยสฺส จ คาโวติ. เนตรตฺรรญฺโญ ปุริสควสฺสกา, สมณ-พฺราหฺมณขตฺติยานํ คาโวติ. เยภุยฺเยน เจตานิ. สมาเสปิ หิ กฺวจิ น วิภตฺติโลโปอมตนฺทโทติอาทีสุ. 

 

พฺยวธานํอปุนเคยฺยา คาถาติอาทีสุ. ยเถจฺฉมญฺญตเรนาภิสมฺพนฺโธ โหติอาหิตคฺคิ, อคฺคาหิโตตฺยาทีสุ. ปุพฺพปทวิเสสนญฺจเทวทตฺตสฺส ครุกุลนฺติอาทีสุ. กิมฺปนีเมสํ ยุตฺตตฺถภาวมาคจฺฉนฺตานมตฺถาภิธานํ วาจนิกํ, อถ สภาวปฺปสิทฺธนฺติ. สภาวปฺปสิทฺธมตฺถานาเทสโต. ยทิ อตฺเถ อาทิเสยฺยุํ, อนวฏฺฐานปฺปสงฺโค สิยา. อตฺถํ หิ นิทฺทิสตา เกนจิ สทฺเทนตฺโถ นิทฺทิสิตพฺโพ สิยา, ตสฺส จาญฺเญน ตสฺส จาญฺเญเนติ, กิมุจฺจเต ภวตา สภาวปฺปสิทฺธมตฺถาภิธานนฺติ. ยโต อญฺญ-ปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ วุตฺโตอปจฺจสํสฏฺฐาทิเก -ณิกาทโยติ. น เต อาทิสนฺติ. อถ โข เตสํ สทฺทานํ เตสฺวตฺเถสุ สมภินิวิฏฺฐานํ นิมิตฺตภาเวนานฺวาขฺยานมารทฺธํ. ตปฺปติรูปกํ เหตํ, ยทิทํ ปกติปจฺจยาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา นิปฺผาทียมานํ. น หิ เกนจิ จิตฺตสมุฏฺฅิตสฺส วจีโฆสสฺส ปกติปจฺจยาทิวิภาควิกปฺปนํ ยุตฺตํ. “ยทิ สภาวปฺปสิทฺธํ, กสฺมา สพฺเพสมตฺถาธิคโม น โหตีติ. ปจฺจยนฺตรเวกลฺลตฺตา. ปโร-ปเทสํ หิ สุตฺวา อิทมสฺสาภิธานนฺติ สงฺเกตกรณมตฺถาธิคมเหตุ. ยทิ ตํ วินาปิ สพฺเพสมตฺถาธิคโม สิยา, กึ ปโรปเทโส กริสฺสติ. โย หิ วเทยฺยปุรตฺถิมโต สูริโย อุคฺคจฺฉติ, ปจฺฉิเมน อตฺถํ คจฺฉติ, มธุโร คุโฬ, กฏุกํ สิงฺคิเวรนฺติ, เตน กึ วุตฺตํ สิยา. ตสฺมา ปรมตฺถมนยธาวิตฺวา โลกสงฺเกตมนติกฺกมิตฺวา วุตฺต-นเยนตฺถาธิคโม เวทิตพฺโพ. อญฺญถา มาคธิกสฺส วจนสฺส สภาวนิรุตฺติตาว น สมฺภเวยฺย. ปุริมปญฺญตฺติปจฺฉิมปญฺญตฺติยญฺเญว อนุปตตีตฺยาธิกํ อฏฺฐกถาวจนญฺจ วิรุทฺธํ สิยา. “วาจนิกมตฺถาภิธานนฺติ เกจิ. เต อกฺขินิโกจนปาณิวิกาเรหิปิ สมธิ-คนฺตพฺพโต ตปฺปกาสนมตฺถานํ นานวฏฺฐานปฺปสงฺโค สิยาติ สมาจิกฺขนฺติ. กินฺเตสํ เต ยุตฺตตฺถาภาวมุปคจฺฉนฺตา ปชหิตฺวาวตฺตโน อตฺเถ ยุตฺตตฺถภาวมุปคจฺฉนฺติ, อถ เนติ. กินฺเตน. ยทิ ปชหิตฺวาวตฺตโน อตฺเถ ยุตฺตตฺถภาวมุปคจฺเฉยฺยุํ, ราชปุริส-มาเนหีติ วุตฺเต ปุริสมตฺตสฺเสวานยนํ ภเวยฺย. ตถา วาสิฏฺฐมาเนหีติ วุตฺเต อปจฺจมตฺตสฺเสวานยนํ. อถ อปฺปชหิตฺวาวตฺตโน อตฺเถ ยุตฺตตฺถภาวมุปคจฺเฉยฺยุํ, อุภินฺนมตฺถทฺวยสฺส วิชฺชมานตฺตา พหุวจนํ สิยาติ, กิเมตฺถ สาเธยฺยุํ. ยทิ ปนีเม ปชหิตฺวาวตฺตโน อตฺเถ ยุตฺตตฺถภาวมุปคจฺเฉยฺยุํ, พาฬฺหํ ยุตฺตํ. เอวํ หิ โลเก ทิสฺสติ ปุริโส ปรกมฺมนิ ปวตฺตมาโน สกํ กมฺมํ ปชหตีติ. ตํ ยถา ตจฺฉโก รชกกมฺมนิ ปวตฺตมาโน สกํ ตจฺฉกกมฺมํ ปชหติ, เอวํ ยุตฺตํ. ยโต ราชสทฺโท ปุริสตฺเถ วตฺตมาโน สกตฺถํ ปชเหยฺย, วาสิฏฺฐสทฺโท จาปจฺจตฺเถติ. 

นนฺวโวจุมฺหาราชปุริสมาเนหีติ วุตฺเต ปุริสมตฺตสฺเสวานยนํ ภเวยฺยาติ-อาทิ. วุตฺตํ, ตถาปิ น โทโส. ปชหนฺโตปิ หิ โส สกตฺถํ นาจฺจนฺตํ ปชหติ. โย ปรตฺถวิโรธิสกตฺโถ, ตญฺเญว. ตํ ยถา ตจฺฉโก รชกกมฺมนิ ปวตฺตมาโน ตจฺฉกกมฺมมตฺตํ ปชหติ, น หสนุกฺกาสขิปิตาทีนิ. น จายมตฺโถ ปรตฺถวิโรธิวิเสสนํ นาม. ตสฺมา นปฺปชหติ. อถ วา อนฺวยโต วิเสสนํ ภวติ. ตํ ยถาเตลฆโฏ, ทธิฆโฏติอาทีสุ. ปริภุตฺเตปิ หิ เตเล ทธิมฺหิ วานฺวยโต วิเสสนํ ภวตีติ. วิสมมิทํ นิทสฺสนํ. ภวติ หิ ตตฺถ สทฺทปฺปวตฺตินิมิตฺตํ กิญฺจิ, ยโต วิเสสนํ ภวติ. ยทิ หิ เต อคฺคิมฺหิ สนฺตปฺเปตฺวา นาฬิเกรจฺฉลฺลเกน ปกฺขาเลยฺยุํ, น สมฺภวติ วิเสสนํ. อถ ยถาปุปฺผจงฺโกฏกํ, ปานียฆโฏ, ภตฺตปจฺฉิ, ปสาธนสมุคฺคนฺติอาทีสุ ปุปฺผาทีสุ เตหิ จ อปนีเตสุปิ วิเสสนํ อนฺวยโต สมฺภวติ, เอวมิหาปีติ น โทโส. 

 

อถวารญฺโญติ วุตฺเต สพฺพํ สํ สมฺปชฺชติ. ปุริโสติ วุตฺเต สพฺโพ สามี. อิทานิรญฺโญ ปุริสมาเนหีติ วุตฺเต ราชา ปุริสํ นิวตฺเตติ อญฺเญหิ สามีหิ. ปุริโส ราชานํ นิวตฺเตติ อญฺเญหิ เสหิ, เอวเมตสฺมึ อุภยโต พฺยวจฺฉินฺเน ยทิ ชหาติ. กามํ ชหาตุ. น ปนทฺธา ปุริสมตฺตสฺสานยนํ ภวติ. สาว เนสํ ยุตฺตตฺถตา. อถ วา ยทิ ปนีเม นปฺปชหิตฺวาวตฺตโน อตฺเถ ยุตฺตตฺถภาวมุปคจฺเฉยฺยุํ, พาฬฺหํ ยุตฺตํ, เอวํ หิ โลเก ทิสฺสติ. โกจิ ภิกฺขุ ทุติยํ ภิกฺขํ ลภิตฺวา น ปุพฺพํ ชหาติ. สญฺจโยว ชายตีติ. 

 

นนุ อโวจุมฺหา อุภินฺนมตฺถทฺวยสฺส วิชฺชมานตฺตา พหุวจนํ สิยาติ. วุตฺตํ, ตถาปิ น โทโส, กสฺมา, น ตาว ปฐมาพหุวจนํ ปาปุณาติ. น หิ ราชา ปฐมาสมตฺโถ, นาปิ ฉฏฺฅิพหุวจนํ. น หิ ปุริโส ฉฏฺฅิสมตฺโถติ. นนุ จ โส อภิหิโต อตฺโถ อนฺโตคธปาฏิปทิกตฺโถ ชาโต. สพฺเพสํปิ หิ กมฺมาทีนํ กมฺมาทิ-ภาววินิมุตฺโต ปุมิตฺถาทิภาโว วิย ลิงฺคตฺถภาโว สทา สนฺนิหิโต. ตสฺมาลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐมาพหุวจเนน ภวิตพฺพเมวาติ. ตนฺน สํฆา ตสฺเสกตฺตมตฺโถ. ตสฺมา อวยวสงฺขฺยาวิการิกา วิภตฺยุปฺปตฺติ น โหติ. “ยถา รุกฺขาทิสทฺทโต สาขาทิเภท-มเปกฺขิตฺวา พหุวจนานุปฺปตฺตีติ, เอวมเนน ยุตฺตตฺถคฺคหเณน ภินฺนตฺถานเมกตฺถี-ภาโว สมาสลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. “ภินฺนตฺถานเมกตฺถีภาโว สมาสลกฺขณนฺติ เจ. นีลุปฺปลาทีสุ กถํ. นีลุปฺปลาทีนํ หิ สทฺทานํ คุณคุณีนํเยว ปกาสกตฺตา ตุลฺยา-ธิกรณตาว น สมฺภวตีติ, กุโต ยุตฺตตฺถตา ตปฺปฏิพทฺธสมาสสญฺญา วา. น หิ นีลาทิสทฺโท คุณีนํ ปฏิปาเทติ คุเณ นิรุฬฺหตฺตา. ตถา หิอุปฺปลสฺส นีลนฺ”-ติอาทีสุ นีลาทิสทฺเทน คุโณเยว วิญฺญายติ. อปิ จ อุปฺปลสฺเสติ เภทนิพนฺธน-ฉฏฺฅิโยคโต รุกฺขสฺส สาขาติอาทีสุ วิย วินาปิ วจเนน ภินฺนาธิกรณตา สุวิญฺเญยฺยาว. 

 

คุณคุณีนญฺจเภโท. น จ นีลนฺติ วุตฺเต คุณิโน สมธิคโม สมฺภวตีติ นีลสทฺทสฺส คุณวาจกตา ยุตฺตา. นีลสทฺทาภิหิตสฺส หิ นีลสฺส คุณินิปติฏฺฅิตตฺตา ตทพฺยภิจรณโต จ สมธิคเต คุเณ คุณิโนปิ สมธิคโม โหติ. ธูเม สมธิคเต อคฺคิโน สมธิคโม วิย. นาปิ สกฺกา วตฺตุ๊ เอกกฺขเณเยว คุณคุณิโน สมธิคโม โหติ, น ตถา ธูมคฺคิโนติ. คุณคุณิโนปิ คหณกฺกมสมฺภวโต. ตถา หิ คุณึเยว คุโณติ น สกฺกา วตฺตุ๊ เอกสฺเสว คุณคุณิโวหาราภาวโต. น จาเนกตฺถสฺเสกกฺขเณ คหณํ ยุตฺตํ เอกสฺเสว วิญฺญาณสฺส ภินฺนารมฺมณคฺคหเณ อสมตฺถตฺตา. สมตฺถตฺเต สติ จ ภินฺนสภาวตฺตา. 

 

เกจิสพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสกกฺขเณ สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรนาปาถ-มาคจฺฉนฺตีติ วณฺเณนฺติ. เตสํ เต กิญฺจาปิ เอกกฺขเณเยว สมธิคตา, ตถาปิ เตเนวตฺตนิยํ สภาวเภทํ ปชหนฺติ. ยทิ หิ ปชเหยฺยุํ. น โส ภควา สพฺพญฺญู สิยา. เอวมจฺจนฺตภินฺนตฺถวาจกานํ นีลุปฺปลาทิสทฺทานํ ตุลฺยาธิกรณตาว น สมฺภวตีติ กุโต ยุตฺตตฺถตาติ. วุจฺจเต, อิห สทฺโท อตฺตโน อตฺถํ วทติ, เตน สมเวตญฺจ, ตถา หิ ลาขารตฺตํปิ รตฺตสทฺเทน วุจฺจติ, ตํ สมเวตํ สุตฺตํ, ตํ สมเวตาปิ ผลิกา. เอวํ นีลาทิสทฺโทปิ นีลตฺตาทิสงฺขาตํ นีลาทิสามญฺญํ วทติ, ตทธิฏฺฐานคุณํ. ตคฺคติฏฺฅิตทพฺพญฺจ. ตถา อุปฺปลาทิสทฺโทปิ อุปฺปลาทิสงฺขาตํ อุปฺปลาทิสามญฺญํ วทติ, ตทธิฏฺฐานทพฺพญฺจ. เอวญฺจ กตฺวา ชาติทพฺพปทตฺถิกานํปิ น โกจิ วิโรโธ สมฺภวติ. 

 

เกจิหิยายชาติยากิสถูลาทิสณฺฐานเภเทนรสฺสทีฆาทิปฺปมาณเภเทนกาฬสามาทิวณฺณเภเทนจภินฺเนสุปิโคปิณฺเฑสุเอกาการสมเวตาพุทฺธิสญฺชายติ, ตุลฺยสณฺฐานาทีสุ ควสฺสกาทีสุ จ ภินฺนาการสมเวตา พุทฺธิ, สา ชาติ-คุณกิริยายทิจฺฉาสทฺเทหิ ปกาสียตีติ สมาจิกฺขนฺติ, ตญฺชาติ เตเยว ธุวมสํผุสนียนฺติ ทีเปนฺติ. 

 

สามญฺญานามาติเกจิ. อากตีติ เกจิ. ปกตีติ เกจิ. วิปริณามธมฺโม วิปฺปยุตฺตสงฺขาโรติ เกจิ. ตถา ปวตฺตกฺขนฺธสนฺตาโนติ เกจิ. เมตฺตาทิวิสยสตฺต-ปณฺณตฺติ วิย อภินฺนาการสมเวตพุทฺธิวิสโย ปณฺณตฺติวิเสโสติ จ อาจริยา. ตตฺถ ปุริมวาทีนํ คาวาทิชาติสทฺเทน ปวตฺตนิมิตฺตมนเปกฺขิตฺวา ชาติเยวาภิธียติ, ปิณฺโฑ ตทนุคตตฺตา. นีลาทิคุณสทฺเทนปิ นีลตฺตาทิสงฺขาตา ชาติเยว, คุณทพฺพาทีนิ ตทนุคตตฺตา. “ปจติ ภุญฺชตีตฺยาทินาปิ กิริยาสทฺเทน ปากสามญฺญาทิสงฺขาตา ชาติเยว, อคฺคิอาลิมฺปนถาลฺยาโรปโนทกเสจนาทิกา ตทนุคตตฺตา. ผุสฺโสตฺยาทีหิ ยทิจฺฉาสทฺเทหิปิ ผุสฺสสามญฺญาทิสงฺขาตา ชาติเยว, พาลโกมาราทิเภเทน อนฺตมโส จิตฺตคตาทิเภเทน จ ภินฺนานิ ตทนุคตตฺตาติ วณฺเณนฺตานํ ยทิสทฺโท อตฺตโนเยวตฺถํ วเทยฺย, น เตนานุคตํ. เตสํ ตทนุคตสฺสาวจนโตคาวมาเนหีติ วุตฺเต ชาติ-มตฺตสฺเสวานยนปฺปสงฺโค สิยา, น จ ชาตึ สมาเนตุ๊ สกฺกา. คาวมาเนหีติ วุตฺเต ปิณฺฑญฺจาเนนฺโต น วจนกโร สิยา. ยทา ปน เตนานุคตํปิ วทตีติ ปฏิญฺญาตา, ตทา เตสํ น โกจิ วิโรโธ. ยถา หิ ขีราทิสมเวตํ ชลาทิกํ ขีราทิรูปาปนฺนํ ขีราทิสทฺเทนาภิธียเต, เอวํ ชาติรูปาปนฺนเมเวตํ ทพฺพคุณาทิกํ เตน เตนาภิธียติ. 

 

เกจิปนชาติสทฺทาทีหิทพฺพเมวาภิธียติ, อิตเร ตุ ตพฺพิเสสกา. ตถา คุฬสทฺเทนาวุจฺจมาโนปิ รโส สมนฺธกาเร ฅิตสฺส ชิวฺหายูปนีตมตฺเตปิ คุโฬยํ, นาญฺโญติ วิเสเสติ, เอวํ ชาตฺยาทโยปิ เตน เตนาวุจฺจมานาว ตํ ตํ ทพฺพํ วิเสสนฺตีติ อมฃฺฃิตฺถ. เตปิ ทพฺพานุคตตฺตา ชาตฺยาทีนํ เตน เตนาภิธานมิจฺฉนฺติ. อญฺญถา ปาโณ น หนฺตพฺโพติ วุตฺเต เอโกเยว ปาโณ น หนฺตพฺโพ สิยา, เนตเร. ตสฺมา เตสํปิ ตํ สมเวตํปิ สทฺโท วทตีติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ สิยา. เอวเมกสฺเสว สทฺทสฺส อตฺตโน อตฺถสฺส ตํ สมเวตสฺส จ ทีปนโต โหเตว นีลุปฺปลาทีนํ ตุลฺยาธิกรณตาติ โก นุ นีวาเรตา เตสํ ยุตฺตตฺถตาย เจว ตํนิสฺสิตสมาสสญฺญาย จ. 

 

นนุ จ โภ ตุลฺยาธิกรณภาโว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว จ อตฺถโต สทฺทโต โจปปริกฺขียมาโน น นิชฺฌานกฺขโม. ตถา หิ อตฺถโต ตาวูปปริกฺขียมาโน น นิชฺฌานกฺขโม. นีลสทฺโท หิ นีลชาติมฺหิ วา วตฺเตยฺย, ตทนุคตคุณทพฺเพสุ วา. ตถุปฺปลสทฺโทปิ ทพฺเพ ชาติยํ วา. ตตฺถ ยทิ ตาว คุณชาติยา จ ทพฺพชาติยา จ ปริคฺคโห กโต ภเวยฺย, น วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ภเวยฺย ชาติยา อนีลตฺตา. นาปิ ตุลฺยาธิกรณตา ทฺวินฺนํ ชาตีนํ คุณทพฺพานมธิกรณตฺตา. อถ คุณชาติยา อุปฺปลทพฺพสฺส จ ปริคฺคโห กโต ภเวยฺย, น วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ภเวยฺย คุณคุณิโน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวูปคมนโต. น จ คุณชาติยา คุณํ ถเปตฺวา ทพฺพสฺส วิเสสนํ ยุตฺตํ. นาปิ ตุลฺยาธิกรณตา ชาติทพฺพานมธิกรณสฺส อญฺญสฺสา-สมฺภวโต. อถ คุณสฺส ทพฺพชาติยา จ ปริคฺคโห กโต ภเวยฺย, สิยา ตุลฺยา-ธิกรณตา อุภินฺนํ ทพฺพสนฺนิสฺสิตตฺตา. วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ปน น สมฺภวติ, อุภินฺนญฺเญว ทพฺพเภทํ ปฏิจฺจ ปวตฺตนโต, คุณชาตีนญฺจ ปโรปการาย สํวตฺตนโต. อถ คุณทพฺพานํ ปริคฺคโห กโต ภเวยฺย, สิยา วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว. น ตุลฺยาธิกรณตา คุณทพฺพานํ อญฺญสฺส อธิกรณสฺสาสมฺภวโต. อถาปิ นีลทพฺพสฺส อุปฺปลชาติยา จ ปริคฺคโห กโต ภเวยฺย. ภเวยฺย วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว. ตุลฺยา-ธิกรณตา ตุ น สมฺภวติ อุภินฺนมธิกรณสฺส อญฺญสฺสาภาวโต. อถาปิ สิยา ทฺวินฺนํ ทพฺพานํ ปริคฺคโห กโต, น วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สมฺภวติ คุณคุณิโน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวสมฺภวโต. นาปิ ตุลฺยาธิกรณตา ตพฺพินิมุตฺตสฺสญฺญสฺสาธิกรณสฺสา-ภาวโต. เอวํ ตาวตฺถโต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ตุลฺยาธิกรณภาโว จ น นิชฺฌานกฺขโมติ. สทฺทโตปิ น นิชฺฌานกฺขโม. กถํ. สทฺทสฺส หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพ-ภาโว อตฺถกโต ภเวยฺย, นาตฺถกโต. น หิ สโก สทฺโท วิเสสนวิเสสิตพฺพ-ภาวมนุภวติ. อถ โข วิเสสนตฺเถ วตฺตมาโน วิเสสนํ, วิเสสิตพฺพตฺเถ วตฺตมาโน วิเสสิตพฺพนฺติ อตฺถทฺวาริกํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวมนุภวิตฺวา สโก ตุลฺยาธิกรณภาว-มนุภเวยฺย. อถ กิมตฺถํ วิเสสนํ วิเสสิตพฺพํ วา ปริคฺคเหตฺวา สทฺทสฺสตฺถทฺวาริโก วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ภวตา ปริกปฺปิโต. ยทิ ตาว คุณทพฺพาภิเธยฺยสฺส, นตฺถิ คุณวตฺติโน ทพฺพวตฺติโน จ ตุลฺยาธิกรณตา. เอกวิภตฺติตา จ นตฺถิ ฉฏฺฅิ-สมฺภวโตปฏสฺส นีลนฺติ ยถา. อถ ชาติคุณาภิธายกสฺส, เอวมปิ ชาติคุณานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวาภาวโต ตทฺทีปกานํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ทูรตรวตฺติ. ภินฺนาธิกรณตา จ วุตฺตนเยเนว สมฺภวติ. อถ คุณชาติทพฺพชาติวาจกสฺส, อุภินฺนํปิ ชาตีนํ ทูราปคโต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว. ภินฺนาธิกรณภาโว จ ตาทิโสว. เอวํ สทฺทโตปิ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว ตุลฺยาธิกรณภาโว จ น นิชฺฌานกฺขโมติ. ตตฺเถวมุภินฺนํ สทฺทานํ ตุลฺยาธิกรณภาวํ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวํ เจเก สํวณฺเณนฺติ. กถํ. อุปฺปลสทฺโท ปวตฺตมาโน สพฺพุปฺปลปริคฺคหรูเปน ปวตฺตติ. นีลสทฺโท ปวตฺตมาโน วิสิฏฺฐตฺตาว ปริคฺคหรูเปน ตํ ปริจฺฉินฺทตีติ เตน ธเน วิเสสนตา นีลสทฺทสฺส วิเสสิตพฺพภาโว จ อุปฺปลสทฺทสฺส สมฺภวติ, เอกสฺมึ จตฺเถ วตฺตนฺตีติ ตุลฺยาธิกรณตา สทฺทานนฺติ. 

 

อญฺเญสมาจิกฺขนฺติฉฏฺฅิปริหารตฺถํอุโภปิทพฺเพ. ยํ รูปํ ทพฺเพ อุปสชฺชนิภูตํ ทพฺพปฺปวตฺตํ, ตเทว วิเสสนภาเวน นีลสทฺโท สงฺคณฺหาติ. ยถา สุกฺโก กณฺโหติ. ทพฺพวุตฺติโนปิ คุณมุเขน ทพฺพวจนโต คุณสทฺทาติ วุจฺจนฺติ. เอวมุปสงฺกนฺตทพฺโพปิ วิเสสนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา อตฺถทฺวาริโกว วิเสสนวิเสสิตพฺพ-ภาโวติ อญฺเญ มญฺญนฺติ. อุภยคุณทพฺเพ กิญฺจิเยวตฺถภาคํ สทฺโท คณฺหาติ. ยถา ทูรฏฺเฐ ทพฺพมตฺเต สมธิคเต วตฺตา ภวติ สมธิคโต เม โคโณ, น ตุ ชานามิ สุกฺโก กณฺโห เจติ. เอวํ สนฺเตปิ ทพฺพสฺส คุณโยเค ทพฺเพกเทสปริคฺคาหิกา พุทฺธิ สญฺชายติ. เอวํ นีลสทฺโทปิ น นีลโยคมตฺตมุปาทาย วตฺตติ. น ตฺวเนนุปฺปลาทโย คหิตา, นาปิ ปริจฺจตฺตา. เอวมุปฺปลสทฺโทปิ ชาติโยคมตฺตมุปาทาย วตฺตติ. นีลาทโย คณฺหาติ. นาปิ ปริจฺจชติ วา. ตตฺเถวํ ภินฺนานิ อตฺถรูปานิ อิทมิติ สพฺพนาเมน ปรามสียมาเน อตฺเถ รูปา สุญฺญสมูหิโน วิย สมูเห สํสิเลสมาปชฺชนฺติ นีลฃฺจุปฺปลญฺเจทํ ทพฺพนฺติ. ตทา สทฺทเภทโต ภินฺนเมกํ ทพฺพํ วิเสสนวิเสสิตพฺพญฺจ โหติ อธิกรณญฺจ. ยถา เวหาเสน คจฺฉตีตีมสฺส วากฺยสฺสตฺโถ เฑตีตีมสฺส ปทตฺโถ ภวติ, เอวเมโส วากฺยตฺโถ สนฺโต สมาเส ปทตฺโถ ภวตีติ. 

 

อภิธมฺมฏีกากาโรปิอิมเมวตฺถํเจตสิสมาธายาหวิเสสนวิเสสิตพฺพภาวโตวิเสสตฺถสามญฺญตฺถปริคฺคเหนสมาเนอตฺเถเภทาเภทยุตฺเตปวตฺติอนุมตาติตายานุมติยาตทนุรูปญฺจสิทฺโธเอโสโวหาโรติ. อญฺเญ มญฺญนฺติ อุภยรูเป-เยวตฺตนิ อตฺถา สนฺนิวิสนฺติ นีลฃฺจุปฺปลญฺเจทํ นีลุปฺปลมิติ. ยถา สุกฺโก กณฺโห จายํ มิโค สพโลติ. ยสฺมึ ตุภยคุเณ อตฺเถ อวิภาคมาปชฺชมานา สมุจฺฉิตา วิย อตฺถา ภวนฺติ. ตํ เตสมธิกรณนฺติ สทฺทตฺถเมโวปนิสฺสาย เภทาธิฏฺฐาโน โวหาโร สํปวตฺตติ. ยถา สิลาปุตฺตกสฺส สรีรนฺติ. สรีรรูปสฺส หิ ตสฺส สิลาปุตฺตกสทฺเทน อนภิธานํ, สิลาปุตฺตกรูปสฺส จ สรีรสทฺเทน, เอวํ นีลรูปสฺส ตสฺเสวตฺถสฺส อุปฺปลสทฺเทนานภิธานํ, อุปฺปลรูปสฺส จ นีลสทฺเทเนติ. 

 

อญฺเญมญฺญนฺตินีลสทฺโท เจตฺถุปฺปลวุตฺติเยวาธิปฺเปโต, อุปฺปลสทฺโทปิ นีลวุตฺติเยว. พหโว หิ สทฺทา นีลาทโย จ อุปฺปลาทโย จ. เย เจตฺถ วิเสส-สทฺทา, เตปิ สพฺพกาลํ วิเสสสทฺทาว. เย จ สามญฺญสทฺทา, เตปิ สพฺพกาลํ สามญฺญสทฺทาว. ยถา คจฺฉตีเตฺยตํ นาม ปทเมกมาขฺยาตํ. คจฺฉโตติ จ เอโก กิตนฺโต อปโร รุฬฺหิสทฺโท, สติปิ วิเสสสทฺทตฺเต ปฏิปตฺตา สุติสามญฺญโต ตพฺพิสยํ พุทฺธึ นุปฺปาเทติ วินา อตฺถปฺปกรณสทฺทนฺตราภิสมฺพนฺเธน. ตถา หิ คจฺฉติ ปติฏฺฅิตนฺติ วุตฺเต สตฺตมฺยนฺตํ นามปทนฺติ วิญฺญายติ. คจฺฉติ ติสฺโสติ วุตฺเต ปนาขฺยาตปทนฺติ. ตถา คจฺฉโต หยโต ปติโตติ วุตฺเต กิตนฺโตติ วิญฺญายติ. คจฺฉโต ปณฺณปุปฺผานิ นิปตนฺตีติ วุตฺเต รุกฺขวาจโก รุฬฺหิสทฺโทติ. เอวมิหาปิ นีลนฺติ วุตฺเต สุติ สามญฺญโต นปฺปฏิปชฺชติ ปฏิปตฺตาวิเสสํ. ตฺถุปฺปลสทฺโท ปยุชฺชมาโน นิยเมติ. โส ปนชฺฌาวาปนิยมานุวาทานมญฺญตรํปิ น กโรติ. อชฺฌาวาปํ ตาว น กโรติ วิสฏฺฐตฺถวุตฺติโนเยโวปาทานโต. นิยมํปิ น กโรติ ตสฺเสวานิยตตฺตา. อนุวาโทปิ น โหติ ตสฺเสวตฺถสฺส ปุนปฺปุนาธิคมาภาวา. ยตฺถ ปนานุวาโท, ตตฺถ โสเยวตฺโถ ปุนปฺปุนํ วิญฺญายติ. ยถา อินฺโท สกฺโก ปุรินฺทโทติ. เนห ตถา. ตสฺมา ปฏิปตฺติโนยํ สมฺโพธโนปาโยติ วิญฺเญยฺโยติ. 

 

อญฺเญมญฺญนฺตินีลนฺตีทํ นูนาธิกภาวมนเปกฺขมานํ ปวตฺตนิมิตฺต-สามญฺญโต สพฺพตฺเถว ปวตฺตนสมตฺถํ วจนนฺตเรน วิสิฏฺเฐ วิสเย สนฺนิธียตีติ. 

 

อญฺเญมญฺญนฺติยเถว นีลสทฺโท นีลนิมิตฺตํ นีลตฺตํ คณฺหติ, ตถา สพฺเพปิ ตํนิสฺสเย จ ตํรูปาปนฺเน ทพฺพคุเณ สงฺคณฺหาติ, เอวมุปฺปลสทฺโทปิ ชาตึ วิย คุณํปิ ตนฺนิสฺสยํ ปกาเสติ, เต ปน ราชปุริโสติอาทโย วิย อญฺญ-มญฺญํ ปริจฺฉินฺทนฺตีติ. ภวเตฺววมพฺราหฺมณาทีนํ กถํ ยุตฺตตฺถตา, ยโต เต ปฏิลทฺธสมาสสญฺญา ภเวยฺยุํ. อพฺราหฺมโณติอาทีสุ หิ พฺราหฺมณาทิปทานํ เนตีมินา นิปาตปเทน อภิสมฺพนฺโธ น สมฺภวติ วิรุทฺธตฺตา, กุโต ยุตฺตตฺถตา, ตปฺปฏิพทฺธสมาสสญฺญา วา. ตถา หิ พฺราหฺมณาทิปเทน เทสกาลเภทานวจฺฉินฺนสฺส พฺราหฺมณาทิโน ปทตฺถสฺสาภิธานํ. น จ ตาทิสสฺส พฺราหฺมณาทิปทตฺถสฺส สามญฺเญนาภาวปฺปฏิปทานํ ยุตฺตํ. น หิ พฺราหฺมณาทิปทตฺโถ สพฺพทา สพฺพตฺถ นตฺถีติ สกฺกา สจฺจวาทินา วตฺตุ๊. อถาปิ สิยา พฺราหฺมณาทิปทตฺถมพฺราหฺมณาทีสุ พฺราหฺมณาทิสทฺโท น วทตีติ. ตทา ปน อสโต ปฏิเสธวิธานมยุตฺตํ, เอวํ ปทตฺถสฺส พฺราหฺมณาทิโน ปฏิเสเธน สมฺพนฺธาภาวา อสติ ยุตฺตตฺถภาเว กถํ สมาสสญฺญาติ. 

 

ตตฺเถเกสํวณฺณนฺติ. ปรปฺปฏิปาทนตฺถํ สพฺพทา สทฺทปฺปโยโค. ยทิ ปรสฺส กทาจิ มิจฺฉาญาณมุปชาตํ ภเวยฺย อพฺราหฺมเณปิ กิริยาคุณสณฺฐานาทีหิ ตํสทิสมาคมฺม พฺราหฺมโณยมิติ, ตทา วตฺตาปฏิเสธํ วิทธาติ นายํ พฺราหฺมโณติ. น ปน อญฺญทา. ตโต สพฺเพเสฺวว ปฏิเสธวากฺเยสุ ปฏิเสธานุวาเทน ปฏิเสโธ วิธียติ ปรสฺส มิจฺฉาญาณํ สมาจิกฺขิตุ๊ โยภยา พฺราหฺมโณติ คหิโต, น โส ตเถเวติ. เอวญฺจ กตฺวา อพฺราหฺมณตฺเต วิญฺญาเตปิ ตสฺมึ พฺราหฺมณสฺสุติปฺปโยโค วตฺตุโน อุปฺปชฺชติ, ยโต ปเรนายํ พฺราหฺมโณติ คหิโต. ตทนุวาโท จ ปฏิเสธ-วิธานาย วตฺตุนา กรียติ. อโต ปราธิปฺปาเยน ยุตฺโตว วตฺตุโน ตตฺราพฺราหฺมเณปิ พฺราหฺมณสฺสุติปฺปโยโค. ตเทวํ ปเรน อพฺราหฺมโณปิ พฺราหฺมโณติ คหิโต, ตสฺมึ ปราธิปฺปาเยน พฺราหฺมณสฺสุติปฺปโยคํ กตฺวา วตฺตา ปรสฺส มิจฺฉาญาณํ สมาจิกฺขิตุ๊ ปฏิเสธํ วิทธาตีติ อโต ภวเตฺยว ปฏิเสธิตพฺพปฏิเสธวาจีนํ ยุตฺตตฺถตา, ยโต เต ปฏิลทฺธสมาสสญฺญา ภเวยฺยุนฺติ. ยทิ ปน ปเรน อพฺราหฺมเณ พฺราหฺมณสฺสุติปฺยุตตา ภเวยฺย. อิตเรน ตสฺสตฺเถ ปฏิสิทฺเธ อพฺราหฺมโณปิ พฺราหฺมโณ ภเวยฺย. อถ จ ปนาพฺราหฺมโณติ พฺราหฺมณสทิสาทิเกเยว นิรุฬฺโห. ตสฺมา ยถา คยฺหมาเนน วิรุชฺฌติ, ตถา คเหตพฺพํ. 

 

อยเมตฺถสุนฺทรตโรวินิจฺฉโย, พฺราหฺมณสทฺทสฺส พฺราหฺมณพฺราหฺมณสทิส-พฺราหฺมณาทิภาวสมาจิกฺขนํ น วาจนิกํ. อถ โข สภาวปสิทฺธํ. สมุทาเย หิ ปวตฺโต สทฺโท อวยเวปิ ทิสฺสติรุกฺขํ ฉินฺทติ, ปโฏ ทฑฺโฒติ ยถา. เอวํตโปสุติ จ โยนิ จ เอตํ พฺราหฺมณการณนฺติ วุตฺเตสุ พฺราหฺมณการเณสุ ปวตฺตมาโน พฺราหฺมณสทฺโท ยตฺเถโกปิ สมฺภวติ, ตตฺถาปิ สํปวตฺตติ. ตถา ตทภาวตพฺพิรหาทีสุ จ. อเนกวิธํ หิ สทฺทานมตฺเถ ปวตฺตินิมิตฺตํ. โกจิ ตปฺผลตฺตา ตพฺโพหารํ ลภติอุปฺปนฺนํ โหติ ปฐมชฺฌานํ ปถวีกสิณนฺติอาทีสุ. โกจิ ผลวเสน ตพฺโพหารํ ลภติเสมฺโห คโฬตฺยาทีสุ. โกจิ ฐานวเสนมญฺจา โฆสนฺตีตฺยาทีสุ. โกจิ สณฺฐานาทีหิ ตํสทิสตฺตาสีโหยํ ปุริโสตฺยาทีสุ. โกจิ คุณวเสนนีโลยํ ปโฏตฺยาทีสุ. โกจิ ตทฺธมฺมวเสนสสวิสาณนฺติอาทีสุ. เอวมเนกวิธํ ปวตฺติ-นิมิตฺตมาคมฺม พฺราหฺมณสทฺทสฺส ยถาวุตฺตตฺเถสุ ปวตฺติสพฺภาวา สภาวปฺปสิทฺธมสฺส ตทตฺถปริทีปนํ. สภาวปฺปสิทฺธนฺติ เจ. กึ นิปาโต กริสฺสติ. ยโต ตทตฺถาวิกรณตฺถํ ปยุชฺเชยฺย, อโต นิปาตปฺปโยโคเยวานตฺถโกติ, ตนฺน เตน ตทตฺถานมุปลพฺภนโต. ยถา สมนฺธกาเร ปฏาทิทสฺสนํ ปทีปนิมิตฺตํ, ตถา ตทตฺถาธิคโม นิปาตเหตุโก. ตโตธิปฺเปตสฺสตฺถสฺสาวิกรณตฺถํ สทิสาทิวาจโก เนติ นิปาโต ปยุชฺชติ. น จ พฺราหฺมโณติ วุตฺเต สพฺพสงฺคโห โหติ. 

 

พฺราหฺมณสทฺโท หิ เกวโล พฺราหฺมณตฺเถเยว ปากโฏ, ภูสทฺโท วิย สตฺตายํ. อญฺเญน สมฺพนฺเธ สติ อิตเรสํ วิสุ๊ วจนสมตฺถตา, น เกวลสฺส. ภูสทฺทสฺเสวานฺวภิยาทิโยเค อนุภวนาภิภาวนทีนํ. พฺราหฺมณสทฺทสฺส เจว นนิปาตสฺส จ สพฺเพสํปิ สทิสาทีนํ ปฏิปาทเน สมตฺถตา, กถมพฺราหฺมโณติ วุตฺเต สทิสาทีน-มญฺญตรสฺส สมธิคโมติ ปกรณาทิวเสน. ปกรณสํโยควิปฺปโยคสาหจริยวิโรธกาลตฺถาทิ-วเสน หิ สามญฺญสทฺทานมตฺถวิเสสปฺปฏิปตฺติ. 

 

ปกรณวเสน ตาว ทานสาลายํ ฐตฺวาอสฺเส อาเนหีติ วุตฺเตทลิทฺโทติ วิญฺญายติ, สงฺคามฏฺฐาเนหโยติ. สํโยควเสนสวจฺฉํ เธนุมาเนหีติ วุตฺเตคาวีติ วิญฺญายติ, น วฬวา. วิปฺปโยควเสนอวจฺฉํ เธนุมาเนหีติ วุตฺเตวฬวาติ วิญฺญายติ, น คาวี. สาหจริยวเสนสาริปุตฺตโมคฺคลานาติ วุตฺเตสาริปุตโตติ ธมฺมเสนาปตีติ วิญฺญายติ, น หตฺถโก สาริปุตฺโต. วิโรธวเสนกุสลากุสลนฺติ วุตฺเต กุสลนฺติ อิฏฺฐวิปากธมฺโมว วิญฺญายติ, น เฉโก โกจิ. กาลวเสนปาโต ปีตาติ วุตฺเตยาคูติ วิญฺญายติ, น วณฺโณ. อตฺถวเสนสีโห คายตีติ วุตฺเตเอวํนามโก ปุริโสติ วิญฺญายติ, น มิคราชา. อยเมวาจริยสฺส อธิปฺปาโย. 

 

อุเภ ตปฺปุริสาตีมสฺส หิ กมฺมธารยทิคุภูเต วิสเย ทสฺเสนฺโตอพฺราหฺมโณ”-ตฺยาทีนิ ทสฺเสติ. “สสวิสาณํ, อุทุมฺพรปุปฺผํ, ขํปุปฺผํ, วฃฺฌาปุตฺโตตฺยาทีนํ กถํ ยุตฺตตฺถตา, ยโต เต ปฏิลทฺธสมาสสญฺญา ภเวยฺยุํ, น หิ สสาทีนํ วิสาณาทีหิ สมฺพนฺโธ สมฺภวติ, ตทา วิภตฺยุปฺปตฺติเยว น สมฺภวติ, กุโต สมาสจินฺตา, น หิ วิสาณาทีนมตฺโถ สมฺภวติ, ยโต ลิงฺคตฺถาทิมเปกฺขิตฺวา วิภตฺยุปฺปตฺติ สิยาติ. ตนฺน, ‘กุสลา รูปํ จกฺขุมาตฺยาทีนิ วิย อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธรหิตานิปิ วากฺยา-วยวคเตน ปทตฺเถน สาตฺถกานิ ปทานิ ภวนฺติ. น หิ สสาทีหิ สมฺพนฺธาภาเวปิ วิสาณาทิสทฺทานมตฺถสุญฺญตา สมฺภวติ. วิสาณาทิสทฺทาภิเธยฺยสฺสตฺถสฺส ปจฺจกฺขํ สมธิคนฺตพฺพโต. เอวํ วิภตฺยุปฺปตฺติสมฺภเวปิ สมฺพนฺธาภาวโต สสาทีนํ วิสาณาทีหิ สมาสสญฺญา น สมฺภวตีติ. ตํปิ น นิชฺฌานกฺขมํ. ยทิ หิ ปรสฺส สสวิสาณ-มตฺถีติ มิจฺฉาญาณมุปชาตํ ภเวยฺย. ตทา ตนฺนิทสฺเสตุ๊สสวิสาณํ นตฺถีติ ปฏิเสธวิธานาย วตฺตุโน ปโยโค สผโล ภเวยฺย, นาญฺญถา. ยทา เจวํ ปราธิปฺ-ปาเยน สสวิสาณมตฺถีติ. ตเทวารพฺภ วทตา ปฏิเสโธ วิธียตีติ กถํ ปราธิปฺ-ปาเยน สสวิสาณมิติ สมฺพนฺโธ น ภเวยฺย. ยสฺส จ สสสฺส วิสาณมตฺถีติ กปฺปนา, โส สสวิสาณมิติ สมาสํปิ กเรยฺย. อโต ตทธิปฺปาเยน สสวิสาณมิติ ปโยคํ กตฺวา นตฺถีติ ปโยโค ปฏิเสธวิธานาย วทโต อุปยุชฺชตีติ กถมยุตฺตตฺถตาติ. ภวเตฺววํ, ยทา ตุ สสวิสาณสทิสเมตนฺติ ปโยโค. ตทา กถํ ยุตฺตตฺถตาติ. ตทาปิ วิสาณาภาเวปิ วิสาณสฺสุติปฺปวตฺตนโต น โกจิ วิโรโธ. สกฺกา หิ วิสาณาภาเวปิ วิสาณธมฺมตฺตา วิสาณสทฺเทน วตฺตุ๊. อโถ วิสาณาภาเวน สสสฺส สมฺพนฺโธ-ปลพฺภนโต ภวเตฺวว ยุตฺตตฺถตา. เตน จ สสวิสาณาภาวสทิสเมตนฺติ ปทตฺโถ สมฺภวตีติ. ภวเตฺววํ, ทฺวนฺทสมาเส กถํ. อญฺญตฺถ หิ ปุพฺพุตฺตรญฺญปทตฺถสฺส วิเสสิตพฺพสฺส สมธิคมสมฺภวา อุตฺตรปุพฺพสฺส ปทตฺถสฺส จ วิเสสกตฺตา ยุตฺโต-เวกตฺถีภาโว. อุภยปทตฺถปฺปธาเน ปน ทฺวนฺเท กถเมกตฺถีภาโว สิยาติ. เอกกฺ-ขเณเยวตฺถสฺสาธารภาวโต. ยถา ปฏาทิสทฺเทสฺวเนกกฺขราปิ เอกกฺขเณเยว อตฺถสฺสา-ธารภาวมุปยนฺตีติ เอกตฺถา ภวนฺติ, เอวมเนกานิปิ ปทานิ เอกกฺขเณเยว อตฺถสฺสาธารภาวโต เอกตฺถาเนว โหนฺติ. เอกกฺขเณเยว อตฺถสฺสาธารภาวมุปยนฺตีติ เจ, สุขทุกฺขนฺติอาทีสุ อจฺจนฺตวิรุทฺธตฺเถสุ สุขสทฺทสฺเสเวกกฺขเณ สุขทุกฺขานมาธาร-ภาโว ภเวยฺย, เอวมิตเรสํปิ, ตถา สทฺธาปญฺญนฺติอาทีสุ พฺราหฺมณกญฺญาติอาทีสุ วิยกมฺมธารยสญฺเญ เจติ ปุมพฺยปเทโส จ ปาปุณาตีติ. 

 

กึภวโตสุขทุกฺขนฺติอาทีเสฺววานุโรโธ, น ปน ควสฺสกนฺติอาทีสุ. ยทิ ควสฺสกนฺติอาทีสุคมนโต โค, อภิณฺหมสนโต อสฺโสติเอวมาทึ ปวตฺตินิมิตฺต-มเปกฺขิตฺวาโคอสฺโสติเอวมาทิสทฺทานํ ปวตฺตนโต คมนสฺส จ อสฺสทพฺเพ อภิณฺหมสนสฺส จ โคทพฺเพ สมฺภวโต เตสมตฺถทฺวยสฺสาธารภาเว น โกจิ วิโรโธติ เจ. สุขทุกฺขาทิสทฺทานํปิ สุฏฺฅุ๊ ขนติ กุจฺฉิตํ ขมติจฺเจวมาทึ ปวตฺติ-นิมิตฺตมเปกฺขิตฺวา ปวตฺตตฺตา สุขสฺส จ สงฺขารทุกฺขโต เจว วิปริณามทุกฺขโต จ อตฺตสุญฺญโต จ กุจฺฉิตขํภาวสฺส สุเข ทุกฺเขน สุขสฺส จ ขญฺญมานตฺตา สุฏฺฅุ๊ ขนนสภาวสฺส ทุกฺเข สมฺภวโต เตสํปิ ทฺวินฺนมตฺถานมาธารภาเว น โกจิ วิโรโธ. สทฺธาปญฺญนฺติอาทีสุ ปนายํ นทีสทฺโท วีณาสทฺโทตฺยาทีสุ วิย ปุม-พฺยปเทโสว น โหตีติ น โกจิ วิโรโธ. ทฺวิปเท สติ ตุลฺยาธิกรเณ กมฺม-ธารยสญฺญาย วุตฺตตฺตา นทีสทฺโทตฺยาทีสุ ทฺวิปทตฺเต ตุลฺยาธิกรณตฺตาภาวโต ตุลฺยาธิกรณตฺเต จ ทฺวิปทตฺตาภาวโต กมฺมธารยสญฺญาว น โหตีติกมฺมธารย-สญฺเญ เจติ ปุมพฺยปเทสสฺเสว ปสงฺคาภาโวติ เจ. “กสฺมา ภวํ เตน จกฺขุนา สทฺธาปญฺญนฺติอาทีนิปิ น สมเวกฺขติ. ตตฺถาปิ หิ ทฺวิปทตฺเต ตุลฺยาธิกรณตฺตา น สมฺภวตีติ. เอวมปิ สทฺทปุพฺพาปริยโต อตฺถปุพฺพาปริยํ สิยา ยถาควสฺสกนฺติ. เอตฺถ หิ สทฺทปุพฺพาปริยํ สมฺภวติ, เอวมตฺถปุพฺพาปริยมฺปิ สิยา. ตโต กินฺติ เจ. พหุวจนานุปปตฺติ. ควสฺสกนฺติ เอตฺถ หิ โคสทฺโท อตฺตโน อตฺถมาวิกตฺวา นิวตฺตติ. อสฺสสทฺโท วูปติฏฺฐติ. เอวนฺเต สเมกตฺถตฺตา พหุวจนา-นุปปตฺติ. ตถา เอกสฺสตฺถาธิกรณสฺเสกกฺขเณเยวาธารภาโวปิ น สมฺภวตีติ. 

 

ยํตาววุตฺตํพหุวจนานุปปตฺตีติ. ตนฺน สมาเส สมุทายโต. อเนกกฺขรสมูโห วิย หิ ปทมเนกปทสมูโห สมาสปทนฺติ. ตสฺส ปทสฺสตฺถพหุตาย โหเตว พหุวจนํ. สมุทายโต สิทฺธมิติ เจ. ตนฺน สมาเส สมุทายสฺเสกตฺถตฺตา. เอกตฺโถ หิ สมุทาโย. ตํ ยถายูถํ สตํ วนํ เสนา ปนฺติ สงฺคโณ ฆโฏติ. ตนฺน เตสเมกสฺเสวตฺถทฺวยาธิกรณโต. โคสทฺโทปิ หิ ควสฺสตฺเถ ทีเปติ. ตถา อสฺสสทฺโทปิ. “เอโกเยวตฺถทฺวยมาวิกโรตีติ เจ. “ควสฺสกมาเนหีติ วุตฺเต จตุนฺนํ-เยวานยนํ สิยาติ. ตนฺน เยนตฺถทฺวเยนตฺถทฺวยํ โคสทฺโท วิทธาตีติ วุตฺตํ. เตเนวตฺถทฺวเยนีตโรปิ อตฺถทฺวยมภิธายตีติ. เอวมปิ อญฺญวาจเกน อญฺญสฺส วจนํ สิยา. อญฺญวาจเกน หิ โคสทฺเทน อญฺญสฺส อสฺสทพฺพสฺส วจนํ สิยา, ตถา อสฺสสทฺเทนาติ. ตนฺน ตุลฺยาธิกรณตฺตา สกตฺถาภิธานํ. 

 

ยถาหิโคปิณฺเฑคมนํปวตฺติการณมาคมฺมโคสทฺโท ปวตฺตติ, ตถา อสฺสทพฺเพปิ ตสฺเสว คมนสฺส สมฺภาวา. ยถา อสฺสปิณฺเฑ อภิณฺหมสนมาคมฺม อสฺสสทฺโท ปวตฺตติ, ตถา โคปิณฺเฑปิ ตสฺเสวมภิณฺหมสนสฺส สมฺภวาติ. การณญฺ-จาคมฺม อตฺเถ สทฺทสนฺนิเวโสติ. น เกวลํ โภ การณเมว เหตุ, อถ โข ทสฺสนํปิ. ทสฺสนํ การณมิติ เจ. อุมฺมีเลตฺวา ภวํ จกฺขูนิ ปสฺสตุ โคปิณฺเฑ จ อสฺสสทฺทํ, อสฺสทพฺเพ จ โคสทฺทํ. โก นุ นีวาเรตา ภวโต ทสฺสนสฺส. น เว โลโก สมธิคโม, น หิ โลเกคาวมาเนหีติ วุตฺเต อสฺสสฺสานยนํ ภวติ, อสฺสมาเนหีติ วุตฺเต คาวสฺส. ตพฺพิสยญฺเจตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทฺวนฺทวิสยเมว หิ เตสมตฺถทฺวยปริทีปนํ. ยถา จนฺทกนฺตมณิ น สพฺพทาวูทกมภินิมฺมาติ, อถ โข ยทา จนฺทกิรณสมากิณฺณํ, ตทาเยว, ตถา ภูสทฺโท อนุภวาภิภวปภวาทิเก อตฺเถ ทีเปนฺโต อนฺวภิปาทีหิ ยุตฺโตว ทีเปติ, น สพฺพตฺถ. ตถา สาลิพีชํ ถลชลานิลานลาทิโยเคเยวงฺกุรมุปฺปาเทติ, น สพฺพตฺถ. เอวํ ควาทีนมตฺถทฺวย-ปริทีปนํ ทฺวนฺทวิสยเมวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยทิ โคสทฺเท อสฺสตฺโถ อสฺสสทฺเท จ ควตฺโถ, ‘วุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ เตสมญฺญตรสฺสาปฺปโยโค สิยา. ยถา วาสิฏฺฐา-ทีสฺวปจฺจาทีนํ. อวุตฺตตฺตา โคสทฺเทนสฺสตฺถสฺส อสฺสสทฺโท ปยุชฺชติ, ตเถวีตโรติ. 

 

นนฺวิทานิเยว วุตฺตํ โคสทฺเทนสฺสตฺโถปิ วิญฺญายติ, อสฺสสทฺเทน จ ควตฺโถปีติ. “สจฺจมิทํปิ วุตฺตํ จนฺทกนฺตมณิอาทโย วิย ทฺวนฺทฏฺฐาวตฺถทฺวยํ ทีเปนฺตีติ. ตสฺมา สหภูตาว อญฺญมญฺญตฺถมาวิกโรนฺติ, น วิสุ๊ ฅิตาติ. อถ วา ทฺวิธา สทฺทปฺปวตฺติ อตฺตโน อตฺเถ ตํสทิเส จ. ตํ ยถา สีหสทฺโท อตฺตโน อตฺเถ มิคาธิเป วตฺตติสีโห ภิกฺขเว มิคราชาติอาทีสุ. ตํสทิเสสีโหยํ ปุริโสตฺยาทีสุ. เอวมิหาปิ โคสทฺโท อตฺตโน อตฺเถ โคปิณฺเฑ วตฺตติ ตํสทิเส จ, เอวมิตโรปิ. ตตฺถ คาโวติ วุตฺเต สนฺเทโห สิยากิมิเม คาโวเยว, อถ ควสฺสกาติ. ตสฺมา สนฺเทหาปคมตฺถํ สทฺทนฺตรปฺปโยโคติ. “ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารยสฺส วิหิตตฺตา ตปฺปสงฺโคติ เจ. น ปุพฺพปเทนตฺตโน อตฺถสฺส เจว ตํสทิสสฺส จ คหิตตฺตา อิตเรน ตํสทิสสฺเสว ปกาสียมานตฺตา. ตสฺสปิ อตฺถทฺวยปฺปกาสเน สมตฺถตา โหเตว. “เตนตฺถทฺวยปฺปกาสนนฺติ เจ. ตนฺน วินา ปกาสกํ ปกาสียมานสฺส ปกาสเน ปโยชนาภาวาติ. 

 

นนุ จปุพฺพปเทนตฺตโน อตฺถสฺส เจว ตํสทิสสฺส จ คหิตตฺตาติ น ยุตฺตํ, น เหโกเยว สทฺโท อตฺตโน อตฺถสฺส จ ตํสทิสสฺส จาวิกรเณ สมตฺโถติ. สจฺจมิธ ปเนกเสสนิทฺเทโส ภินฺนสตฺติสมเวโต วาเสโต ธาวตีติ ยถา. อนเปกฺขิตปฺปวตฺตินิมิตฺตํ สรูปมตฺตเมว วา ปฏิจฺจ นิทเทโส, ปทีปนฺยาโย วา สนฺนิสฺสิโต. ยถา นาม ปทีโป เอกกฺขเณ ตมํ วินาเสติ, อาโลกญฺจ ทสฺเสติ, วตฺติญฺจ ฌาเปติ, เอวเมกกฺขเณ เอโกเยวาเนกตฺถํ ทีเปติ. น เจวํ สกฺกา วตฺตุ๊ เอกสฺเสวตฺถทฺวยาวิกรเณ สมตฺถตฺตา อลํ สทฺทนฺตรคฺคหเณนาติ, สนฺเทหาปคมนตฺถํ สทฺทนฺตรคฺคหณโต. 

 

กถินทุสฺสนฺติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ กถินทุสฺสนฺติ กถิน-สทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา ทุสฺสสทฺทโต จ ปฐเมกวจนํ กตฺวากถินสฺส ทุสฺสนฺติ อตฺเถ อิทญฺจาธิกิจฺจอุเภ ตปฺปุริสาติ จอมาทโย ปรปเทภีติ จ สมาสํ กตฺวา เตเนว ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวา อิมินา ยุตฺตตฺถนามตฺตา สมาสสญฺญํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปญฺจปกตี จสฺส สรนฺตสฺเสติ ปกติภาวญฺจ กตฺวา สมาสตฺตาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ นามตฺตญฺจชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตตฺยธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงเค วุตฺตนเยน ปฐเมกวจนํ ตสฺส จโยนํ นิ นปุ๊สเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ วตฺตมาเนสินฺติ อมาเทสํ กตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ตสฺสทิสเมว. 

 

ชีวิตินฺทฺริยนฺติชีวิตญฺจ ตํ อินฺทฺริยญฺเจติ อตฺเถ อิทเมวาธิกิจฺจทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ สมาสํ กตฺวา เตเนว กมฺมธารยสญฺญญฺจ ยุตฺตตฺ-ถตฺตาเนน สมาสสญฺญํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยคํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

สมณพฺราหฺมณาติสมโณ จ พฺราหฺมโณ จาติ อตฺเถ อิทเมวาธิกิจฺจนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาสาทิเก กตฺวา สมาสนฺตโตปิ ปฐมา-พหุวจนญฺจอโต เนน, โส วาตฺยธิกิจฺจสพฺพโยนีนมาเอติ โยวจนสฺส-การาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

   

[๓๑๗] เตสํ วิภตฺติโย โลปา

 

  กิมตฺถมิทํ. “เตสํ ยุตฺตตฺถานํ สมาสานํ วิภตฺติโย โลปา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อนุวตฺตมาเนปีห สมาสคฺคหเณ เตสํคหณกรเณ ปโยชนญฺจ คฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. “เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วุตฺตํ. 

 

อถ โก โส โลโปติ. อทสฺสนํ. “อทสฺสนํ โลโปติ เจ. “โภ เทว, โภ ยกฺเขตฺยาทีสุ ปุพฺพสราทสฺสนสมฺภวาทีฆนฺติ จ ปรสราทสฺสนสมฺภวาปุพฺโพ เจติ จ ทีฆํ สิยาติ. น โข มยเมวํ วกฺขามอทสฺสนมตฺตํ โลโปติ. อถ โข สโต อทสฺสนํ โลโป. น จ ตตฺถ สโต อทสฺสนํ สมฺภวติ, สโต อทสฺสนํ โลโปติ เจ. กถํ สโต อทสฺสนํ สมฺภวติ. น หิ เทว สเตนาปิ สโต สทฺทสฺสาทสฺสนํ กาตุ๊ สกฺกา. อถาปิ สิยา สโต สทฺทสฺส วิทฺธํสนธมฺมตฺตา สิยาวาทสฺสนนฺติ, ตํปิ น ตทา สพฺเพสํปิ โลปสมฺภวา, ตสฺสา จาเหตุกตฺตา. ตสฺมา โลปวิธานญฺเจว น สมฺภวตีติ. วุจฺจเต. 

 

ยถาเทวาทิปฺปฏิพิมฺเพปุปฺผาทิสกฺการํกตฺวาวตฺตาโรภวนฺติเทวา เม สกฺกตาติ. ภวติ จ เตน เตสํ พุทฺธิ. คุฬกีฬํ กีฬนฺโต เอกํ คุฬํ คิลิตฺวา เอกญฺจ นิคฺคูหิตฺวา ปุนปสฺสนฺตุ โภนฺโต, คิลิตํ เม คุฬํ นาภิโต นีหริตฺวา ทสฺเสมีติ วตฺวา นาภิโต ตํ นีหริตํ วิย กตฺวา นิคฺคูหิตเมว ทสฺเสติ. อเวติ จ ตํ โลโกอจฺฉริยํ โภ คิลิตํ คุฬํ นาม นาภิโต นีหริตฺวา ทสฺเสตีติ. เอวํ สทฺทปฺปติรูปกํ กิญฺจิ วิคฺคหวากฺยํ วิกปฺเปตฺวา วิภตฺติโลเปนาภิสงฺขเต ตสฺมึ สมาสวากฺยมภิสงฺขตนฺติ วทนฺติ. ภวติ จ เตน เตสมตฺถปฺปฏิปตฺติ. วิคฺคหวากฺเย จ ตปฺปติรูปเก วิภตฺติโลปํ กตฺวา ปุน ลุตฺตวิภตฺติกมิทนฺติ สมาสปทํ ทสฺเสนฺติ. อเวติ จ ตํ โลโกลุตฺตวิภตฺติกเมตํ สมาสปทนฺติ. 

 

สมฺมุติกถาเหสาโลกสงฺเกตสิทฺธิ. โลกปฺปสิทฺเธ จตฺเถ โลโกว ปมาณํ. วุตฺตํ หิสงฺเกตวจนํ สจฺจํ โลกสมฺมุติการณนฺติ. น หิ ปรมตฺถโต โคปติรูปกํ หนฺตฺวา โคฆาตโก โหตีติ. กถินทุสฺสํ, อาคนฺตุกภตฺตนฺติ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฐา วุตฺตาเนว. วาสิฏฺโฐ, เวนเตยฺโยติ เตสํคหณผลานิ. 

 

ตตฺถวาสิฏฺโฐติ วสิฏฺฐสทฺทโตวสิฏฺฐสฺส อปจฺจนฺติ อตฺเถวา ณาปจฺเจติ ปจฺจยํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ อปจฺจสทฺทสฺส จาปฺปโยคํเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจตฺเยตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํเตสํ โณ โลปนฺติ จ โลปํวุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจติ วุทฺธึสรโลโปมาเทส-ปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ ปรสรสฺส ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน ตทฺธิตตฺตา นามตฺตํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

เวนเตยฺโยติ วินตาสทฺทโตวินตาย อปจฺจนฺติ อตฺเถวา ณาปจฺเจติ วตฺตมาเนเณยฺโย กตฺติกาทีหีติ เณยฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตจคฺคหณมวธารณตฺถนฺติ-อาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นาม กตฺถจิ อิธ วิธานสฺส นิวตฺตนํ. 

 

ปภงฺกโรตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปภงฺกโรติ ปภสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ปภสทฺทโต ทุติเยกวจนํ กตฺวา ธาตุสทฺทโตสญฺญายม นูติ วตฺตมาเนสพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วาติ ปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิกํนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ วตฺตมาเนอมาทโย ปรปเทภีติปภํ กโรตีตฺยตฺเถ สมาเส กเต อิมินา วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต อิเธว คฺคหเณน ตสฺมึ ปฏิสิทฺเธ กเต รูปํ. อมตนฺทโทติ ทท=ทาเนตีมสฺส รูปํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

   

[๓๑๘] ปกตี จสฺส สรนฺตสฺส 

 

กิมตฺถมิทํ. “ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ อสฺส สมาสปทสฺส สรนฺตสฺส ปกติรูปานิ โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตโต วิภตฺติคฺคหณญฺเจว โลปคฺคหณญฺจอตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโมติ กตฺวา สตฺตมฺยนฺตวเสเนหานุวตฺตเต. เตนลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ อสฺส สรนฺตสฺส ปกติรูปานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. วิคฺคโห สุวิญฺเญยฺโยว. 

 

จกฺขุโสตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ จกฺขุโสตนฺติจกฺขุ จ โสตญฺจาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ทฺวนฺทสมาสาทิกํ กตฺวา สมาสกรณโต ปุพฺเพ โสตสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวา นปุ๊สกตฺตา สิโน อมาเทสญฺจ กตฺวาสรโลโป-มาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส จ โลปํ ปุพฺพกฺขรสฺส จ ปรํ อุปนีตตฺตา เอวํ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต จกฺขุโสตนฺติ รูปปฺปสงฺเค อิมินา ปกติ-ภาเวน ลุตฺตสรมาเนตฺวา จกฺขุโสตสทฺทโตโส นปุ๊สกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตนฺติ อธิกิจฺจตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจติ นปุ๊สกลิงฺคตฺตเมกตฺตญฺจ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

มุขนาสิกนฺติมุขญฺจ นาสิกา เจติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ทฺวนฺทสมาสาทิเก กเต รูปํ. ราชปุตฺโตติรญฺโญ ปุตฺโตตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ตปฺปุริสสมาสาทิเก กตฺวา สมาสกรณโต ปุพฺเพ ราชสทฺทโต ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวาอมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เสตฺยธิกิจฺจราชสฺส รญฺโญราชิโน เสติ สวิภตฺติสฺส ราชสทฺทสฺส รญฺโญตฺยาเทสสฺส กตตฺตา ปุตฺตสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวาอโต เนนาตฺยธิกิจฺจโสติ สิสฺสการํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวญฺจ ปุพฺพกฺขรสฺส จ ปรมุปนีตตฺตา ตทนุรูเป สมฺปตฺเต ลุตฺตวิภตฺติกานํ อเนน ปกติภาวํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยา-ทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ตํสทิสเมว. 

 

นนฺวสติปีมสฺมึ มหิรุหาภาเว ฉายาภาโว วิย ตํนิมิตฺเต วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต เนมิตฺตกสฺส โลปาทิโน. วินาว โยเคนาภาโว สมฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺพเมวีทนฺติ. ตนฺน, นิมิตฺตาภาเวปิ เนมิตฺตกสฺสาภาเว นิยมาภาวโต. ทิสฺสติ หิ โลเก นิมิตฺตสฺส จนฺทกนฺตมณิยาทิโน อภาเวปิ เนมิตฺตกสฺส ชลาทิโน ภาโว. เอวํ นิยมาภาเว สงฺกา สิยา ตํนิมิตฺเต วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต เนมิตฺตกสฺส โลปาทิโน อภาโว ภเวยฺย, น ภเวยฺยาติ. ตสฺมา ตทปคมนตฺถสฺส วจนนฺติ. ตทตฺถํปิ น วตฺตพฺพํ. ปโยควเสน นิยโม ภวิสฺสติ. อุภินฺนํปิ หิ สมฺภเว สติ ยสฺมึ สนฺนิสฺสิเต ปโยโค สิชฺฌติ, ตสฺเสว นิสฺสโย กาตพฺโพ. ตถา หิ สมุทายาวยว-วากฺยนิปฺผตฺติสมฺภเวปิ ตถา ตถา ปโยคสิชฺฌนโต อกฺขรสญฺญา อวยเว วิญฺญายติ, สมาสสญฺญา สมุทาเยติ. สจฺจํ, ตถาปิ วิญฺญาปนตฺถมสฺส วจนํ. สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ หิ ญาปกาย โหติ. วินา สุตฺตวจเนเนห นิมิตฺตภาเว เนมิตฺตกาภาโว โหตีติ กิเมตสฺส ญาปเน ปโยชนนฺติ เจ. กฺวิปจฺจยนฺตาทิสํสิทฺธิ. 

 

ภุชโคตฺยาทีสุ หิธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหีติ กฺวินิมิตฺเต โลเป กเตกวิโลโป เจติ โลปนิมิตฺเต กฺวิมฺหิ ลุตฺเต เนมิตฺตกสฺส โลปสฺส อภาโว ภเวยฺย. สตฺถาติอาทีสุสตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจติ สินิมิตฺเตปิ อาเทเส กเต ตโต ตํนิมิตฺเต สิมฺหิ ลุตฺเต อาเทสาภาโว สิยา. คจฺฉํตฺยาทีสุสิมฺหิ คจฺฉนฺตาทีนํ นฺตสทฺโท อนฺติ นฺตสทฺทสฺส อมาเทเส กเตเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต อมาเทสาภาโว ภเวยฺย. เอวนฺตุ วิญฺญายมาเน ตทตฺถํ วุตฺตสฺส กสฺสจิ สุตฺตสฺสาภาวโต นาภาวปฺปสงฺโคติ. ตทตฺถํปิ น วตฺตพฺพํ. ปสฺสนฺโตปิ หิ กฺวิโลปาทิเก ธาตฺวนฺตโลปาทิเก วิทธาติ. เตน วิญฺญายตินาภาโว โหตีติ. อญฺญถา ธาตฺวนฺตโลปาทิวจนเมว นิรตฺถกํ ภเวยฺย กฺวิโลปาทิวินิมุตฺตสฺส ตาทิสสฺเสว ปโยคสฺสาภาวโตติ กินฺเตน ญาปเกน. การกาทิสํสิทฺธิ. 

 

การโกติ เอตฺถ หิ กิตกตฺตา นามตฺตูปคเต ธาตุตฺตมาคมฺม ปวตฺตสฺส ณฺวุปจฺจยสฺสาภาโว ภเวยฺย. ตถา ปพฺพตายตีติอาทีสุ นามตฺตมาคมฺม ปวตฺตสฺ-ายปจฺจยสฺส ธาตุตฺตมาคมฺมาภาโว สิยา. น เจวํ สกฺกา วตฺตุ๊ ปสฺสนฺโตปิ นามตฺตาทิเก ณฺวุปจฺจยาทิเก วิทธาติ. เตน วิญฺญายตินาภาโว โหตีติ. นามตฺตาทิสํสิทฺธิยา ตทารมฺโภติ มนฺตุ๊ สกฺกุเณยฺยตฺตา. อกาเทสาทิวจนมนตฺถกนฺติ เจ. น อายาทีสฺวกาทิสมฺภวโต. การกสทฺทโตอาย นามโต กตฺตูปมานาทาจาเรติ อายปจฺจเย กเต กิญฺจาปิ นามตฺตมาคมฺม ณฺวุปจฺจยาทีนมภาโว, ตถาปิ อาย-ปจฺจยาทิเก ปฏิจฺจ ธาตุตฺเต สญฺชาเต ณฺวุปจฺจยาทิสํสิทฺธิ. ตถา การิยสทฺทโต ณฺวุปจฺจยาทิเก กเต กิญฺจาปิ ธาตุมาคมฺม ธาตุวิหิตปจฺจยวิภตฺตีนมภาโว, ตถาปิ นามตฺเต สญฺชาเต ธาตุปจฺจยตพฺพิหิตวิภตฺติสํสิทฺธิ. ตตฺเถวํ วิญฺญายมาเน ตทตฺถํ วุตฺตสฺส กสฺสจิ สุตฺตสฺสาภาวโต นาภาวปฺปสงฺโคติ. ตทตฺถํปิ น วตฺตพฺพํ. น หิ เยหิ เยสมุปฺปตฺติ, เตสํ ตพฺภาวหานิ. “ปโฏ ทฑฺโฒ, รุกฺขํ ฉินฺทตีตฺยาทีสุ วิย สมุทาเย ปวตฺโต อวยเวปิ วิญฺญายตีติ เจ. อุปจาริตเมตํ. “อุปจาเรนปิภิกฺขา วาเสติ, ปทีโป สชฺฌายตีตฺยาทีสุ วิย การิยสมฺภโวติ เจ. ตํ อิตรตฺถปิ สมานํ ยถา อวยวเสเตนเสตา พกาติ วุจฺจติ, อวยวกณฺหตาย จกณฺโห โคโณติ. ตเถเวหาปิ อวยวสฺส ธาตุนามตฺตา สพฺพานิปิ ธาตุนามานีติ อุป-จรียนฺเต. ตโต น ตปฺปฏิพทฺธาภาโวติ. 

 

เอวญฺเจเตนกาโนหานิ. ตทาปิ หิ นามธาตุปฺปฏิพทฺธวิภตฺติยาภาวปฺปสงฺคโต สิทฺโธว นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺตกาภาโว. ตโต ตทปคมนตฺถํ สุตฺตารมฺโภติ. ตนฺน, ‘ตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ จ, ธาตุปจฺจเยหิ วิภตฺติโยติ วจนโต สิยาว เนสํ นามธาตุตาติ น ตปฺปฏิพทฺธาภาโว, เอวญฺเจเตนปิ กาโนหานิ. ตทาปิ หิ ธาตุปฺปฏิพทฺธานญฺเจว ณฺวุปจฺจยาทีนํ นามปฺปฏิพทฺธานญฺจายาทีนมภาวปฺปสงฺคโต สิทฺโธว นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺตกาภาโว. ตโต ตทปคมนตฺถํ สุตฺตารมฺโภว. เยหิ เยสมุปฺปตฺติ, น เตสํ ตพฺภาวหานีติ เจ. สมุทาเย ปวตฺโต อวยเวปิ วิญฺญายติ. อุปจาริตเมตนฺติ เจ. อุปจาเรนาปิ การิยาธิคโม โหติ. ตสฺมา วินา นิมิตฺตาภาเวน เนมิตฺตกาภาโวติ วิญฺญาปนตฺถมิทมารทฺธํ. สุตฺตํ วินา สุตฺเตน นิมิตฺตาภาเวน เนมิตฺตกาภาโวติ วิญฺญาปนตฺถมิทมารทฺธํ. สุตฺตํ วินา นิมิตฺตาภาเวน เนมิตฺตกา-ภาโวติ เจ. กถํ ทีฆชงฺโฆติอาทีสุ. ยทา หิอิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจติ ปุมพฺยปเทเส กเต อาปจฺจยาภาโว ภเวยฺย. ตทา สิยาทีฆชงฺโฆติอาทิสิทฺธิ. น ปนญฺญทา. 

 

นนุ จ โภ สุตฺตํ วินา เนหาติ วุตฺตํ. อตฺถิ เจตํ สุตฺตํอิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจติ อตฺถิ. น ตุ เตน ตทภาวาภิธานํ. อถ โข ปุม-พฺยปเทสสฺส อนตฺถกตฺตา ตเทว ภวิสฺสติ. น หิ ปุมพฺยปเทสวิธาเนน อญฺญํ กิญฺจิ ปโยชนํ สมฺภวติ อญฺญตฺร ปจฺจยาภาวา. เตนปุมาว เจตีทํ วุตฺตํ โหติ, ยถา ปุมตฺถวาจโก อิตฺถิวาจกสฺส อาปจฺจยสฺสาภาคี เอวมยํปีติ. 

 

นนุ ยถาอธิตฺถิ, อธิสมาปตฺตีติอาทีสุโส นปุ๊สกลิงฺโคติ กเตน นปุ๊สกลิงฺเคนสโร รสฺโส นปุ๊สเกติอาทิกํ การิยเมวาติ ทสฺสติ. น ปนิตฺถิ-วาจกานํ อีปจฺจยานมภาโว, เอวมิหาปิ การิยาติเทเสน ภวิตพฺพนฺติ. ตนฺน, ตถา-วิธสฺเสเวห ปุมตฺถปฺปฏิพทฺธสฺส กสฺสจิ การิยสฺสาภาวา. ตสฺมา น วินา สุตฺตนฺติ-อาทิวจเน โกจิ วิโรโธ. “สรนฺตสฺเสติ วจนํ พฺยญฺชนนฺตสฺส ปกติภาวสงฺกานิราสตฺถํ. ลุตฺตาสุ หิ วิภตฺตีสุ ตสฺส เทฺว รูปานิ สมฺภวนฺติ สรนฺตาสรนฺตเภทโต. ตตฺถ สรนฺตสฺเสว รูปสฺส ปกติภาโว, น พฺยญฺชนนฺตสฺเสติ ญาปนตฺถํ สรนฺตสฺติ วจนํ. อญฺญถา ลุตฺตาสุ วิภตฺตีสุ นิมิตฺตาภาเว เนมิตฺตกาภาวปฺปสงฺเค ปกติ-ภาโว วุตฺโตติปิ สงฺกา สิยา. น พฺยญฺชนนฺตสฺส ปกติภาโวติ เจ. กถํ กึสมุทโย-ติอาทีสุ. ตตฺถ หิโก สมุทโย อสฺสาติ พหุพฺพีหิมฺหิ กเต วิภตฺติโลเป จ สรนฺตสฺส ปกติภาเวน กึสมุทโยติ ภวิตพฺพํ ตสฺส พฺยญฺชนนฺตตฺตาติ. ตนฺน, ตสฺส สรนฺตตฺตาติ. วิญฺญายติ หิ ตสฺส สรนฺตตากิสฺส ก เว เจติ วจนโต. “กิมิเมหิ ถนฺติ วจนโต พฺยญฺชนนฺตตาปิ วิญฺญายตีติ เจ. ตนฺน, ตตฺถ นิคฺคหิตสฺสปุพฺพงฺคมา, อณุ๊ถูลานิ, อวํสิโร, ตํธมฺโมติอาทีสุ วิย นิจฺจมาคมวเสโนปฏฺฅิตตฺตากิสฺส ก เว เจติ เอตฺถาปิ กสฺมา น สุยฺยตีติ เจ. สุขุจฺจารณตฺถํ ลุตฺตตฺตา. ปกติยาว นิคฺคหิตนฺตสฺส สุขุจฺจารณตฺถํ โลปํ กตฺวา นิทฺเทโสติ เจ. อิธ สรนฺตสฺติ วจนโต น ตํ วิญฺญายติ. อญฺญถา อิธ สรนฺตสฺเสว ปกติภาวสฺส วุตฺตตฺตา กึสมุทโยติ เอตฺถ จ ปกติภาวสมฺภวา วิสยวิสยีนมญฺโญญฺญพฺยวหติ สิยา. 

  

[35] สิยา ลิงฺคสฺส  

 

ลิงฺคสฺส จ ปกติภาโว โหตีติ อตฺโถ. เนตํ โปราณกํ. อิทํ หิ อนนฺตร-สุตฺเต สรนฺตสฺติ วจนโต อนฺตสรสฺเสว ปกติภาโว. นาเทสวโต ลิงฺคสฺเสติ มญฺญมาเนหิ สมาสตฺถาโกวิเทหิ ปกฺขิตฺตํ. ยทิ สรนฺตสฺส ปกติภาวํ วณฺเณยฺย อนฺตสรสฺเสติ วเทยฺย. อโต วิญฺญายติสรนฺตสฺส ลิงฺคสฺส จ ปกติภาโว โหตีติ, เอวมนนฺตรสุตฺเตเนว สิชฺฌนโต กิมเนน สุตฺเตน.

  

[๓๑๙] อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโว

 

  กิมตฺถมิทํ. “อุปสคฺคปุพฺพโก นิปาตปุพฺพโก จ สมาโส โหติ อพฺยยี-ภาวสญฺโญ จาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สมาสคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุเปจฺจ อตฺถํ สชฺชนฺตีตฺยุปสคฺคา. ปทานมาทิมชฺฌาวสาเนสุ นิปตนฺตีติ นิปาตา. อุปสคฺคา จ นิปาตา จ อุปสคฺคนิปาตา. เต ปุพฺพกา ยสฺส โส อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก. อพฺยยีภาโวติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. ครุสญฺญา-กรณมสฺส สภาวทีปนตฺถํ. อยํ หิอํวิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา, อญฺญสฺมา โลโป เจติ วุตฺตตฺตา เยภุยฺเยน ตตฺถ วุตฺตํ รูปทฺวยํ ถเปตฺวา รูปนฺตรานาปชฺชนโต พฺยยํ ภวนฺตีติ พฺยยีภาวาติ วตฺตพฺพานํ ทฺวนฺทสมาสาทีนํ ปฏิปกฺขสภาวตฺตา น พฺยยํ ภวตีติ อพฺยยีภาโวติ วตฺตพฺโพ. 

 

อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโกอพฺยยีภาโวติเจ. กถมพฺราหฺมโณติอาทีสุ. เตปิ หิ นิปาโตปสคฺคปุพฺพกาติ. เนห นิปาโตปสคฺคปุพฺพมตฺตกานมพฺยยีภาโว. อถ โข นิปาโตสคฺคปุพฺพงฺคมานญฺเญว นิปาโตปสคฺคปุพฺพกานํ เอวญฺจ สติ เตสํ นิปาโต-ปสคฺคปุพฺพงฺคมตาย นิปาโตปสคฺคานมตฺโถ สมาสตฺโถ ภเวยฺย. นามานญฺจตฺโถ อุปสชฺชนิภูโต. ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน หิ อพฺยยีภาโว. น จาพฺราหฺมณาทีสุ อุปสคฺคนิปาตตฺถานํ ปธานตา สมฺภวติ, นามตฺถานญฺโจปสชฺชนิตา. เตสํ จุตฺตร-ปทปฺปธานตายุตฺตตฺถวณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. เตเนวาหอตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเสติ. อุตฺตรปทตฺถปฺปธาโน หิ ตปฺปุริโส. สมาสนิยเม ตนฺนิยมนตฺถํ ตปฺปุริสคฺคหณนฺติ เจ. น อสมาสปฺปฏิกฺเขปนตฺถํ. น หิ น คจฺฉตีติอาทีสุ อสมาสปเทสุ อตฺถํ โหตีติ. กถมุปสคฺคนิปาตปุพฺพโกติ วจเนน นิปาโตปสคฺค-ปุพฺพกตา นิปาโตปสคฺคปุพฺพงฺคมตา จ วิญฺญายตีติ เจ. กเตกเสสตฺตา. ตตฺถ เจโก อุปสคฺคนิปาตปุพฺพโกติ วตฺตพฺเพ กุลุปโกติอาทีสุ วิย อุปสคฺคนิปาต-ปุพฺพโกติ วุตฺโต. เอวํ หิ ตตฺถ สทฺทสิทฺธิ ปุพฺเพ คจฺฉนฺตีติ ปุพฺพคา. ปธานานเมตมธิวจนํ. อุปสคฺคนิปาตา ปุพฺพคา ปธานา ยสฺส โส อุปสคฺคนิปาต-ปุพฺพโคติ. 

 

อญฺญตฺถปนวิภตฺยตฺเถ, สมีปตฺเถ, สมิทฺธตฺเถ, วิทฺธิยํ, สพฺพทา อตฺถาภาเว, วิชฺชมานสฺส อจฺจเย, อุภยาการวินิมุตฺตสฺส ปจฺจยเวกลฺลโต สมฺปติ อนุปลทฺธิยํ, สทฺทปาตุภาเว, ปจฺฉตฺเถ, ยถาตฺเถ, อนุปุพฺพตฺเถ, อปุพฺพาจริมตฺเถ, สทิสตฺเถ, สมฺปนฺนตฺเถ, สากลฺเย, อนฺตวจเน, สทิสตฺถวชฺชิเตสฺวญฺเญสฺวตฺเถสุ ยถาสทฺทสฺส, อวธารณตฺเถ ยาวสทฺทสฺส, มตฺตตฺเถ วตฺตมาเนน ปตินา สห นามสฺส, ตติเยกวจนนฺตานํ อกฺขสลากาสทฺทานํ เอกทฺวิติจตุสงฺขฺยาสทฺทานญฺจ อิทํ วุตฺตํ, น ตถา ยถา ปุพฺเพติ อตฺเถ วตฺตมาเนน ปรินา สห อกฺขาทิกีฬายํ, ปญฺจมฺยนฺเตน สห อป-ปริ-พหิ-อุทิจฺจสทฺทานํ, อาอิจฺเจตสฺส มริยาทาภิวิธิมฺหิ, ลกฺขณวาจเกน สห อภิ-ปติอิจฺเจเต สมภิมุเข, อนุสทฺทสฺส สมีปตฺเถ, ตสฺเสวา-ยามตฺเถ, ติฏฺฐคฺวาทีนํ อญฺญปทตฺเถ ฐาเน กาเล วา, ฉฏฺฅฺยนฺเตน สห ปาเร-มชฺเฌสทฺทานํ, วํสวาจเกน สงฺขฺยาสทฺทานํ, เตสญฺจ นทีวาจเกหิ สทฺธึ, อญฺญ-ปทตฺเถ สญฺญายํ นทีวาจกานํ วิสุ๊ วิสุ๊ อพฺยยีภาวสมาโส วุตฺโต. 

 

ตตฺถจวิภตฺยตฺเถอิตฺถีสุ อธิ อธิตฺถีติอาทีสุ. สมีปตฺเถกุมภสฺส สมีปมุปกุมฺภนฺติอาทีสุ. สมิทฺธตฺเถมคธานํ สมิทฺธิ สุมาคธนฺติอาทีสุ, วิทฺธิยํอิทฺธิยา วิยุตฺโต วิทฺธิยํ, สทฺธิกานํ ทุสฺสทฺธิกํ ทุพฺโภชนนฺติอาทีสุ. สพฺพทา อตฺถาภาเวอภาโว มกฺขิกานํ นิมฺมกฺขิกํ, นิมฺมสกํ, นิทฺทรตฺถนฺติอาทีสุ. วิชฺชมานสฺส อจฺจเยอตีโต หิโม นิหิมนฺติอาทีสุ. อุภยาการวินิมุตฺตสฺส ปจฺจยเวกลฺลโต สมฺปติ อนุปลทฺธิยํสมฺปติ โกสุมฺภมจฺฉาทนํ นตฺถิ อติโกสุมฺภนฺติอาทีสุ. สทฺทปาตุภาเวสทฺโท ปาตุภูโต กจฺจายนสฺส ยสฺสํ กถายํ สา กถา อิติกจฺจยานนฺติอาทีสุ. อิติสทฺโท เจตฺถ วุตฺตปฺปการตฺถํ โชเตติ. ปจฺฉตฺเถรถานํ ปุจฺฉา อนุรถนฺติอาทีสุ. ยถาตฺเถยถสฺส รูปํ อนุรูปนฺติอาทีสุ. อนุปุพฺพตฺเถเชฏฺฐานํ อนุปุพฺพํ อนุเชฏฺฐนฺติอาทีสุ. อปุพฺพาจริเม เอกกฺขเณสห จกฺเกน ธารยํ สจกฺกนฺติอาทีสุ. สทิสตฺเถสทิโส รูเปน สรูปนฺติอาทีสุ. สมฺปนฺนตฺเถสมฺปนฺนํ เขตฺตํ สเขตฺตนฺติอาทีสุ. ตตฺร หิ สทฺโท สมฺปนฺนตฺโถ. 

 

สากลฺเยสมกฺขิกนฺติอาทีสุ. กลาสทฺโท เจตฺถาวยววาจโก. สห กลาติ สกลํ, “สาวยวนฺติ อตฺโถ. ตสฺส ภาโว สากลฺยํ. ตสฺมึ สากลฺเย. มกฺขิกาหิ สกลมนฺนํ สมกฺขิกํ. กสิณตฺโถ วา สากลฺยสทฺโท. ตทา กสิณมกฺขิกาหิ มิสฺสมนฺนํ สมกฺขิกนฺติ วุจฺจติ. อนฺตวจเนโสณาทิมธีเตติอาทีสุ. “อุณาทฺยนฺตมธีเตติ อตฺโถ. สทิสตฺถวชฺชิเตสฺวญฺเญสฺวตฺเถสุ ยถาสทฺทสฺสเย เย วุฑฺฒา ยถาวุฑฺฒนฺติ-อาทีสุ. วิจฺฉาวจโน หิ ตตฺร ยถาสทฺโท. ยาวสทฺทสฺสาวธารเณชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํตฺยาทีสุ. มตฺตตฺเถ วตฺตมาเนน ปตินา สห นามสฺส อตฺตตฺเถกิญฺจิ มตฺตํ สากํ สากปตีติอาทีสุ. ตติเยกวจนนฺตานํ อกฺขสลากาสทฺทานํ เอก-ทฺวิติจตุสงฺขฺยาสทฺทานญฺจ อิทํ วุตฺตํ น ตถา ยถา ปุพฺเพติ อตฺเถ วตฺตมาเนน ปรินา สห อกฺขาทิกีฬายํ อกฺเขเนทํ วุตฺตํ น ตถา ยถา ปุพฺเพ อกฺขปริ, สลากาเยทํ วุตฺตํ น ตถา ยถา ปุพฺเพ สลากาปริ, เอเกน ทฺวีหิ ตีหิ จตูหฺยิทํ วุตฺตํ น ตถา ยถา ปุพฺเพติ เอกปริ, ทฺวิปริ, ติปริ, จตุปรีติอาทีสุ. ปญฺจมฺยนฺเตน สห อป-ปริ-พหิ-อุทิจฺจาทีนํ อปปาฏลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโว อปปาฏลิปุตฺตํ, ปริปาฏลิปุตฺตํ, พหิปาฏลิปุตฺตํ, อุทิจฺจปาฏลิปุตฺตนฺติอาทีสุ. 

 

ปญฺจมฺยนฺเตนสหอาอิจฺเจตสฺส มริยาทาภิวิธิมฺหิอาปาฏลิปุตฺตา วุฏฺโฐ เทโว อาปาฏลิปุตฺตํ, อากุมารา ยโส กจฺจายนสฺส อากุมารนฺติอาทีสุ. ลกฺขณ-วาจเกน สห อภิ-ปติอิจฺเจเตสมภิมุเข อคฺคิมฺหิ อภิมุขา สลภา ปตนฺติ อุพฺภคฺคิ, ปจฺจคฺคีติอาทีสุ. อนุสทฺทสฺส สมีปตฺเถวนสฺส สมีปมนุวนนฺติอาทีสุ. ตสฺเสวายามตฺเถอนุคตา คงฺคา อนุคงฺคํ พาราณสีติอาทีสุ. ติฏฺฐคฺวาทีนํ อญฺญ-ปทตฺเถ ฐาเน กาเล วาติฏฺฐนฺติ คาโว ตสฺมึ ฐาเน กาเล วา ติฏฺฐคุ, วหนฺติ คาโว อสฺมึ ฐาเน กาเล วา วหคุ, ขเล ยวา อสฺมึ กาเล ฐาเน วา ขลยวนฺติอาทีสุ. 

 

ฉฏฺฅฺยนฺเตนสหปาเร-มชฺเฌสทฺทานํปาเร คงฺคาย ปาเรคงฺคํ, มชฺเฌ คงฺคาย มชฺเฌคงฺคนฺติอาทีสุ. วํสวาจเกน สงฺขฺยาสทฺทานํตโย โกสลา วํสา อสฺส ปรํปรายาติ ติโกสลนฺติอาทีสุ. เตสญฺจ นทีวาจเกหิ สทฺธึสตฺต โคธาวริโย สมาหฏา สตฺตโคธาวรนฺติอาทีสุ. อญฺญปทตฺเถ สญฺญายํ นทีวาจกานํอุมตฺตา คงคา ยสฺมึ ปเทเส อุมตฺตคงฺคํ, ตุณฺหิคงฺคํ, โลหิตคงฺคํตฺยาทีสุ. เอวมภิปฺปปญฺจิตมฺปิ นิปฺปปญฺโจ มหากจฺจายโน ยํ ชินวจนานุรูปํ, ตํ สพฺพมปริจฺจเชตฺวาอุปสคฺค-นิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโวตีมินาวาคฺคเหสิ. 

 

อุปนครนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อุปนครนฺตินครสฺส สมีเป วตฺตตีตฺยตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถตฺยธิกิจฺจ อเนน สมาสํ กตฺวา อพฺยยี-ภาวสมาสญฺจนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ สมาสสญฺญญฺจ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปญฺจปกตี จสฺส สรนฺตสฺสาติ สรนฺตสฺส ปกติภาวญฺจ นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวากฺวจิ สมาสนฺตคตาน-มการนฺโตติ วตฺตมาเนอํวิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวาติ วิภตฺติยา อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถาทรถานมภาโวนิทฺทรถํ. มสกานมภาโว นิมฺมสกํ. วุฑฺฒานํ ปฏิปาฏิ, เย เย วุฑฺฒา วาติ ยถาวุฑฺฒํ. ชีวสฺส ยตฺตโก ปริจฺเฉโท ยาวชีวํ. จิตฺตมธิกิจฺจ วตฺตนฺตีติ อธิจิตฺตํ. ปพฺพตสฺส ติโร ติโรปพฺพตํ. โสตสฺส ปฏิ ปฏิโสตํ. ปาสาทสฺส อนฺโต อนฺโตปาสาทนฺติ อตฺเถ สมาเส กเต อิตเรสํ รูปสิทฺธิ. 

   

[๓๒๐] โส นปุ๊สกลิงฺโค

 

  กิมตฺถมิทํ. “โส อพฺยยีภาวสมาโส นปุ๊สกลิงฺโคว ทฏฺฐพฺโพติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อพฺยยีภาวคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. นปุ๊สกลิงฺโคติ การิยาติเทโส. ยถา มญฺจฏฺฐา มญฺจาติ วุจฺจนฺติ, ตถา นปุ๊สก-ลิงฺคฏฺฐํ การิยํ นปุ๊สกลิงฺคนฺติ วุจฺจติ. เตเนว วิญฺญายติ โส นปุ๊สกลิงฺค-การิยภาโว โหตีติ อตฺโถ. ตํ ปนสโร รสฺโส นปุ๊สเกตฺยาทินา วุตฺตวิธานํ. อญฺญถา ลิงฺคาติเทเส อธิปญฺญนฺติอาทีสุ อธิญาณนฺติอาทิรูปํ. 

 

อธิกุมารีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อธิกุมารีติกุมารีสุ อธีตฺยตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนอุปสคฺคนิปาตปุพฺพโก อพฺยยีภาโวติ สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ อพฺยยีภาวสญฺญญฺจ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปํ กตฺวา อิมินา นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา. สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสโร รสฺโส นปุ๊สเกติ สรสฺส รสฺสํ กตฺวาอญฺญสฺมา โลโป เจติ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

ตถาวธุยาสมีเปวตฺตตีติอุปวธุ. คงฺคาย สมีเป วตฺตตีติ อุปคงฺคํ. เกวลํ ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน วิภตฺติยา อมาเทสกรณเมว วิเสโส. มณิกาย สมีเป วตฺตตีติ อุปมณิกํ.

   

[๓๒๑] ทิคุสฺเสกตฺตํ 

 

  กิมตฺถมิทํ. “ทิคุสมาสสฺส เอกตฺตํ โหติ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. นปุ๊สกลิงฺคคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. 

 

ติโลกนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ ติโลกนฺติตโย โลกา สมาหฏาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวาทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ วตฺตมาเนสงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคูติ ทิคุสญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา เอกตฺตญฺจ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุ๊สเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ วตฺตมาเนสินฺติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถาตโยทณฺฑาติทณฺฑํ. ตีณิ นยนานิ ตินยนํ. ตโย สิงฺคา ติสิงฺคํ. จตสฺโส ทิสา จตุทฺทิสํ. ทส ทิสา ทสทิสํ. ปญฺจ อินฺทฺริยานิ ปญฺจินฺทฺริยํ. 

  

[๓๒๒] ตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺจ

 

  กิมตฺถมิทํ. “ตถา ทฺวนฺเท สมาเส ปาณฺยงฺค-ตูริยงฺค-โยคฺคงฺค-เสนงฺค-ขุทฺท-ชนฺตุก-วิวิธ-วิรุทฺธ-วิสภาคตฺถอิจฺเจวมาทีนํ เอกตฺตญฺจ โหติ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺเจติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. นปุ๊สกลิงฺคคฺคหณญฺจ เอกตฺตคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ปาณิโน จ ตูริยานิ จ โยคฺคานิ จ เสนา จ ปาณิตูริยโยคฺคเสนา. เตสํ องฺคานิ ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ. ขุทฺทานิ ชนฺตุกานิ ขุทฺทชนฺตุกานิ. วิวิเธนากาเรน วิรุทฺธา วิวิธวิรุทฺธา. วิวิธา จ เต สภาคา จาติ วิสภาคา. ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺคานิ จ ขุทฺทชนฺตุกานิ จ วิวิธวิรุทฺธา จ วิสภาคา จ ปาณิ-ตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคา. เต อตฺถา เยสนฺเต ปาณิตูริย-โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถา. เต อาทโย เยสนฺเต ปาณิตูริย-โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทโย. เตสํ ปาณิตูริยโยคฺคเสนงฺค-ขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนํ. สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. 

 

จกฺขุโสตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ จกฺขุโสตนฺติจกฺขุ จ โสตญฺจาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา เอกตฺตญฺจ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุ๊สเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ อธิกิจฺจสินฺติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. เสสานิ ตํสทิสาเนวาติ.

 

  [๓๒๓] วิภาสา รุกฺขติณปสุธนธญฺญชนปทาทีนญฺจ  

 

  กิมตฺถมิทํ. “รุกฺข-ติณ-ปสุ-ธน-ธญฺญ-ชนปทาทีนเมกตฺตญฺจ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจ โหติ ทฺวนฺทสมาเส วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. นปุ๊สกคฺคหณญฺจ เอกตฺตคฺคหณญฺจ ทฺวนฺทคฺคหณญฺจานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อนนฺตรสุตฺเตเนว สิทฺเธ วิกปฺปนตฺถมิทมารทฺธํ. 

 

อสฺสตฺถกปีตนนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อสฺสตฺถกปีตนนฺติอสฺสตฺโถ จ ปีตโน จาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ทฺวนฺทสมาสาทึ กตฺวา อนนฺตร-สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา เอกตฺตญฺจ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺ-ปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อสฺสตฺถกปีตนาติ วิภาสาคฺคหณผลํ. ตํ ปน วุตฺต-นเยน สมาสาทึ กตฺวา วิภาสาคฺคหเณนีมินา เอกตฺตาทิมกตฺวา ตโต พหุวจน-โยวิภตฺตึ กตฺวาอโต เนน, โส วาติ วตฺตมาเนสพฺพโยนีนมาเอติ โย-วจนสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. เสสานิ วุตฺตสทิสาเนว.

  

[๓๒๔] ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโย  

 

  กิมตฺถมิทํ. “ทฺวิปทอิจฺเจตานิ ตุลฺยาธิกรณานิ ยทา สมสฺสนฺเต, ตทา โส สมาโส กมฺมธารยสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สมาสคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ตุลฺยํ อธิกรณํ เยสนฺตานิ ตุลฺยาธิกรณานิ. เทฺว ปทานิ เยสํ ตานิ ทฺวิปทานิ. ตุลฺยาธิกรณานีตีมินา ตุลฺยาธิกรณํ. อิธ ปน กมฺม-วจนิจฺฉาสมฺภวา ทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณติ วุตฺตํ. อญฺญสฺส สมาสวิธายกสฺสาภาวา อิทมฺปิ สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธาปิ ครุสญฺญากรณํกมฺมมิว ทฺวยํ ธาเรตีติ กมฺมธารโยติ อนฺวตฺถสญฺญาย สมาสสฺส สภาวทีปนตฺถํ. 

 

มหาปุริโสตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มหาปุริโสติมหนฺโต จ โส ปุริโส จาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเน อิมินา สมาสํ กตฺวานามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ สมาสสญฺญํ กตฺวา อิมินา กมฺมธารสญฺญํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยคํ กตฺวามหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเทติ มหนฺตสทฺทสฺส มหาเทสํ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาอโต เนนาตฺยธิกิจฺจโสติ สิสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถากณฺโหจโสสปฺโปจาติกณฺหสปฺโป. นีลญฺจ ตํ อุปฺปลญฺจาติ นีลุปฺปลํ. โลหิตญฺจ ตํ จนฺทนญฺจาติ โลหิตจนฺทนํ. พฺราหฺมณี จ สา ทาริกา จาติ พฺราหฺมณทาริกา. ขตฺติยา จ สา กญฺญา จาติ ขตฺติยกญฺญา. เอตฺถ จ อนฺตทฺวยสฺมึอิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจติ วตฺตมาเนกมฺมธารยสญฺเญ เจติ ปุมมิว กตฺวาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ กตสฺสปจฺจยสฺส จ ตเมวาธิกิจฺจนทาทิโต วา อีติ กตสฺสีปจฺจยสฺส จาภาวเมว วิเสโส. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

  

[๓๒๕] สงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคุ

 

  กิมตฺถมิทํ. “สงฺขฺยาปุพฺโพ กมฺมธารยสมาโส ทิคุสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. กมฺมธารยคฺคหณญฺจ สมาสคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สงฺขฺยา ปุพฺพา ยสฺส โส สงฺขฺยาปุพฺโพ. อิธาปิ ครุสญฺญากรณํ เทฺว คาโว ทิคุ. ทิคุสทิสตฺตา อยํปิ สมาโส ทิคูติ อนฺวตฺถสญฺญาย สมาสสฺส สภาวทีปนตฺถํ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

 

  [๓๒๖] อุเภ ตปฺปุริสา

 

  กิมตฺถมิทํ. “อุเภ ทิคุกมฺมธารยสมาสา ตปฺปุริสสญฺญา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ.

 

ทฺวิปทมิทํ. กมฺมธารยคฺคหณญฺจ ทิคุคฺคหณญฺจ สมาสคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิธ จ ครุสญฺญากรณํตสฺส ปุริโส ตปฺปุริโส, ตปฺปุริสสทิสตฺตา อยํปิ สมาโส ตปฺปุริโสติ อนฺวตฺถสญฺญาย สมาสสฺส สภาวทีปนตฺถํ. 

 

อพฺราหฺมโณตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อพฺราหฺมโณติน พฺราหฺมโณตฺยตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ กมฺมธารยสญฺญญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวาอตฺตนฺนสฺส ตปฺปุริเสติ สทฺทสฺส ตฺตํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถานวสโลอวสโล. อปญฺจวสฺสนฺติปญฺจ วสฺสานิ สมาหฏานีติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ กมฺมธารยสญฺญญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวาสงฺขฺยาปุพฺโพ ทิคูติ ทิคุสญฺญํ กตฺวาโส นปุ๊สกลิงฺโคติ วตฺตมาเนทิคุสฺเสกตฺตนฺติ นปุ๊สกลิงฺคเมกตฺตญฺจ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมินา ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวาน ปญฺจวสฺสนฺติ อตฺเถ เหฏฺฐา วุตฺตวิธานสฺมึ กเต รูปํ. อิตรานิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

  

[๓๒๗] อมาทโย ปรปเทภิ

 

  กิมตฺถมิทํ. “ตา อมาทโย วิภตฺติโย ยทา ปรปเทภิ นาเมหิ สมสฺสนฺเต, ตทา โส สมาโส ตปฺปุริสสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตปฺปุริสคฺ-คหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. อญฺญสฺส สมาสวิธายกสฺสาภาวา อิทมฺปิ สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

ภูมิคโตตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภูมิคโตติภูมึ คโตติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ วตฺตมาเน อิมินา สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ ตปฺปุริสสญฺญญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

สพฺพรตฺตึโสภโณสพฺพรตฺติโสภโน. อปายํ คโต อปายคโต. อิสฺสเรน กตํ อิสฺสรกตํ. สลฺเลน วิทฺโธ สลฺลวิทฺโธ. กถินสฺส ทุสฺสํ กถินทุสฺสํ. อาคนฺตุกสฺส ภตฺตํ อาคนฺตุกภตฺตํ. เมถุนสฺมา อเปโต เมถุนาเปโต. โจรา ภยํ โจรภยํ. รญฺโญ ปุตฺโต ราชปุตฺโต. ธญฺญานํ ราสิ ธญฺญราสิ. รูเป สญฺญา รูปสญฺญา. สํสาเร ทุกฺขํ สํสารทุกฺขนฺติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

 

[๓๒๘] อญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหิ

 

  กิมตฺถมิทํ. “อญฺเญสํ ปทานํ อตฺเถสุ นามานิ ยทา สมสฺสนฺเต, ตทา โส สมาโส พหุพฺพีหิสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สมาสคฺคหณมิหา-นุวตฺตเต. สมาสปทโต อญฺญํ ปทํ อญญปทํ. ตสฺส อตฺโถ อญฺญปทตฺโถ. เตสุ อญฺญปทตฺเถสุ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิธาปิ ครุสญฺญากรณํพหโว วีหโย ยสฺส โสยํ พหุพฺพีหิ, พหุพฺพีหิสทิสตฺตา อยํปิ สมาโส พหุพฺพีหีติ อนฺวตฺถ-สญฺญาย สมาสสฺส สภาวทีปนตฺถํ. อญฺญสฺส สมาสวิธายกสฺสาภาวา อิทมฺปิ สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

อาคตสมโณตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อาคตสมโณติอาคตา สมณา อิมํ สํฆารามนฺติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเน อิมินา สมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สมาสสญฺญญฺจ พหุพฺพีหิสญฺญญฺจ วิภตฺติโลปญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมสฺสร-ปริยนฺตานิ วุตฺติยํ วุตฺตนเยเนว สุวิญฺเญยฺยานิ. 

 

สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหาราติ ปณฺณญฺจ ปุปฺผญฺจ ผลญฺจ ปณฺณปุปฺผผลานิ. สยเมว ปติตานิ สยํปติตานิ. สยํปติตานิ จ ตานิ ปณฺณ-ปุปฺผผลานิ เจติ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลานิ. วายุ จ โตยญฺจ วายุโตยานิ. สยํ-ปติตปณฺณปุปฺผผลานิ จ วายุโตยานิ จ สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ. สยํ-ปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยานิ อาหารา เยสนฺเต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุ-โตยาหารา อิสโย. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อยํ ปน ทฺวนฺท-กมฺมธารยคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. อถ วา สยํปติตปุปฺผผลวายุโตเยหิ อาหารา เยสนฺเต สยํปติตปณฺณปุปฺผผลวายุโตยาหารา อิสโย. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณ-พหุพฺพีหิ. 

 

นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตสานูติ นานาปการา ทุมา นานาทุมา. นานา-ทุเมหิ ปติตานิ นานาทุมปติตานิ. นานาทุมปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานาทุมปติตปุปฺผานิ. นานาทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตา นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา. นานาทุมปติตปุปฺผวาสิตา สานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผ-วาสิตสานุ ปพฺพตราชา. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. อถ วา วาสิตา สานู วาสิตสานู. สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. นานา-ทุมปติตปุปฺเผหิ วาสิตสานู ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานาทุมปติตปุปฺผวาสิต-สานุ ปพฺพตราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏติ อมฺพุ๊ ธาเรตีติ อมฺพุธโร. โก โส.  ปชฺชุนฺโน. วิวิธา อาลมฺโพ พฺยาลมฺโพ. พฺยาลมฺโพ จ โส อมฺพุธโร จาติ พฺยาลมฺพมฺพุธโร. พฺยาลมฺพมฺพุธรสฺส พินฺทุ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุ. พฺยาลมฺพมฺพุ-ธรพินฺทูหิ จุมฺพิโต พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต. พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิโต กูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ ปพฺพตราชา. อยํ ปน กมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. อถ วา จุมฺพิโต กูโฏ จุมฺพิตกูโฏ. สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทูหิ จุมฺพิตกูโฏ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ พฺยาลมฺพมฺพุธรพินฺทุจุมฺพิตกูโฏ ปพฺพต-ราชา. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

อมิตพลปรกฺกมชุตีติ น มิตา อมิตา. พลญฺจ ปรกฺกโม จ ชุติ จ พลปรกฺกมชุติโย. อมิตา พลปรกฺกมชุติโย ยสฺส โสยํ อมิตพลปรกฺกมชุติ. อยํ ปน กมฺมธารยทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

ปีโณรกฺขํสพาหูติ อุโร จ อกฺขญฺจ อํโส จ พาหุ จ อุรกฺขํสพาหโว. ปีณา อุรกฺขํสพาหโว ยสฺส โสยํ ปีโณรกฺขํสพาหุ. อยํ ปน ทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

ปีณคณฺฑวทนถนูรุชฆนาติ คณฺโฑ จ วทนญฺจ ถโน จ อูรุ จ ชฆนญฺจ คณฺฑวทนถนูรุชฆนา. ปีณา คณฺฑวทนถนูรุชฆนา ยสฺสา สายํ ปีณ-คณฺฑวทนถนูรุชฆนา. อยํ ปน ทฺวนฺทคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตจรโณติ สุรา จ อสุรา จ ครุฑา จ มนุชา จ ภุชคา จ คนฺธพฺพา จ สุราสุรครุฑ-มนุชภุชคคนฺธพฺพา. ปวรา จ เต สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา เจติ ปวร-สุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพา. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพานํ มกุฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานิ. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏานํ กูฏานิ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏานิ. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชค-คนฺธพฺพมกุฏกูเฏสุ จุมฺพิตา ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตา จ เต เสลา เจติ ปวรสุราสุร-ครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลา. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏ-กูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิตา ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิต-เสลสงฺฆฏฺฏิตา. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสลสงฺฆฏฺฏิตา จรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสล-สงฺฆฏฺฏิตจรโณ. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

อถวาปวรสทฺทํ มกุฏสทฺเทน วา จรณสทฺเทน วา โยเชตฺวา สมาส-นโย วิญฺเญยฺโย. อยํ ปน จรณสทฺเทน โยชนากฺกโม. สงฺฆฏฺฏิตา จรณา สงฺฆฏฺฏิตจรณา. ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิตเสเลหิ สงฺฆฏฺฏิต-จรณา ยสฺส ตถาคตสฺส โสยํ ปวรสุราสุรครุฑมนุชภุชคคนฺธพฺพมกุฏกูฏจุมฺพิต-เสลสงฺฆฏฺฏิตจรโณ. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ. อิตรานิ จ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

อนนฺตญาโณติ น อนฺโต อนนฺโต. อนนฺตํ ญาณํ ยสฺส โสยํ อนนฺต-ญาโณ. 

 

อมิตคณสรีโรติ น มิตํ อมิตํ. คณํเอว สรีรํ คณสรีรํ. อมิตํ คณสรีรํ ยสฺส โสยํ อมิตคณสรีโร. 

 

อมิตพลปรกฺกมปตฺโตติ น มิตา อมิตา. พลญฺจ ปรกฺกโม จ พล-ปรกฺกมา. อมิตาเอว พลปรกฺกมา อมิตพลปรกฺกมา. อมิตพลปรกฺกมา ปตฺตา เยน โสยํ อมิตพลปรกฺกมปตฺโต. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโขปโสภิตกนฺทโรติ มตฺตาเอว ภมรา มตฺตภมรา. มตฺตภมรานํ คณา มตฺตภมรคณา. มตฺตภมรคเณหิ จุมฺพิตานิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตานิ. วิกสิตานิเอว ปุปฺผานิ วิกสิตปุปฺผานิ. มตฺต-ภมรคณจุมฺพิตานิ วิกสิตปุปฺผานิ เยสํ เต มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา. วลฺลิ จ นาครุกฺโข จ วลฺลินาครุกฺขา. มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผา จ เต วลฺลิ-นาครุกฺขา เจติ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺขา. มตฺตภมรคณ-จุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตานิ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผ-วลฺลินาครุกฺโขปโสภิตานิ. มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโขปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาค-รุกฺโขปโสภิตกนฺทโร. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

อถวาอุปโสภิตานิกนฺทรานิอุปโสภิตกนฺทรานิ. สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺเขหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ มตฺตภมรคณจุมฺพิตวิกสิตปุปฺผวลฺลินาครุกฺโขปโสภิต-กนฺทโร. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโรติ รุกฺขา จ ติณานิ จ รุกฺข-ติณานิ. นานปฺปการาเอว รุกฺขติณานิ นานารุกฺขติณานิ. นานารุกฺขติเณหิ ปติตานิ นานารุกฺขติณปติตานิ. นานารุกฺขติณปติตานิ จ ตานิ ปุปฺผานิ เจติ นานารุกฺขติณปติตปุปฺผานิ. นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตานิ นานารุกฺข-ติณปติตปุปฺโผปโสภิตานิ. นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตานิ กนฺทรานิ ยสฺส ปพฺพตราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺม-ธารยตปฺปุริสคพฺโภ ตุลฺยาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

อถวาอุปโสภิตานิกนฺทรานิอุปโสภิตกนฺทรานิ. สาเปกฺขตฺเต สติปิ คมกตฺตา สมาโส. นานารุกฺขติณปติตปุปฺเผหิ อุปโสภิตกนฺทรานิ ยสฺส เสลราชสฺส โสยํ นานารุกฺขติณปติตปุปฺโผปโสภิตกนฺทโร. อยํ ปน ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ. 

 

นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรหตฺถาติ มุสโล จ ผาโล จ ปพฺพโต จ ตรุ จ กลิงฺคโร จ สโร จ ธนุ จ คทา จ อสิ จ โตมโร จ มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา. นานปฺปการา มุสลผาล-ปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิ-โตมรา. นานามุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรา หตฺเถสุ เยสนฺเต นานา-มุสลผาลปพฺพตตรุกลิงฺครสรธนุคทาสิโตมรหตฺถา. อยํ ปน ทฺวนฺทกมฺมธารยคพฺโภ ภินฺนาธิกรณพหุพฺพีหิ.

  

[๓๒๙] นามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโท 

 

  กิมตฺถมิทํ. “เอกวิภตฺติกานํ นามานํ โย สมุจฺจโย, โส ทฺวนฺทสญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. สมาสคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สมุจฺจยนํ สมุจฺจโย. สมฺปิณฺฑกรณมิตฺยตฺโถ. อิธาปิ ครุสญฺญากรณํเทฺว เทฺว นาวา ทฺวนฺทา, ทฺวนฺทสทิสตฺตา อยํปิ สมาโส ทฺวนฺโทติ อนฺวตฺถสญฺญาย สมาสสฺส สภาวทีปนตฺถํ. ตถา หิ ปุพฺพปทตฺถปฺปธาโน อพฺยยีภาโว. อุตฺตร-ปทตฺถปฺปธาโน ตปฺปุริโส. อญฺญปทตฺถปฺปธาโน พหุพฺพีหิ. อุภยตฺถปฺปธาโน ทฺวนฺโทติ. อญฺญสฺส สมาสวิธายกสฺสาภาวา อิทํปิ สญฺญาวิธานมุเขน สมาสวิธายกนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๓๓๐] มหตํ มหา ตุลฺยาธิกรเณ ปเท

 

กิมตฺถมิทํ. “เตสํ มหนฺตสทฺทานํ มหาอาเทโส โหติ ตุลฺยาธิกรเณ ปเทติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. พหุวจนนิทฺเทโสมหนฺตสทฺทสฺส มหอิจฺจาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. เตเนว มหปฺผลํตฺยาทีนิ สิชฺฌนฺติ. อุทาหรณานิ นยานุโยเคน สุวิญฺ-เญยฺยาเนว.

  

[๓๓๑] อิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจ

 

  กิมตฺถมิทํ. “อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท สเจ ภาสิตปุมิตฺถี, ปุมาว ทฏฺฐพฺพาติ ญาปนตฺถํ. ฉปฺปทมิทํ. ตุลฺยาธิกรณคฺคหณญฺจ ปทคฺคหณญฺจ วตฺตเต. ภาสิโต ปุมา ยสฺสา สา ภาสิตปุมา. อิตฺถีตีมินา ตุลฺยาธิกรณํ. เตน จอิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท ภาสิตปุมา อิตฺถี ปุมาว ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ อิตฺถีติ อิตฺถิวาจกสทฺทมาห. อญฺญถา ภาสิตปุมาติเอว น วตฺตพฺพํ สิยา. 

 

ทีฆชงฺโฆตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทีฆชงฺโฆติทีฆา ชงฺฆา ยสฺสาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนอญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหีติ พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา ภาสิตปุมตฺตา ตุลฺยาธิกรณตฺตา จ อิธ วุตฺตวิธานํ กตฺวาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ ทีฆสทฺทโต กตสฺสปจฺจยสฺสาภาวํ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถากลฺยาณาภริยายสฺสโสยํกลฺยาณภริโย. ปหุตา ปญฺญา ยสฺส โสยํ ปหุตปญฺโญ. พฺราหฺมณพนฺธุภริยาติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปนพฺราหฺมณพนฺธุ จ สา ภริยา เจติ อตฺเถ วุตฺตนเยน กมฺมธารยสมาสาทึ กตฺวา สติปิ ตุลฺยา-ธิกรเณ ปเท ภาสิตปุมตฺตาภาวาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ กตสฺสปจฺจยสฺสา-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

  

[๓๓๒] กมฺมธารยสญฺเญ

 

  กิมตฺถมิทํ. “กมฺมธารยสญฺเญ จ สมาเส อิตฺถิยํ ตุลฺยาธิกรเณ ปเท สเจ ปุพฺเพ ภาสิตปุมา อิทานิ อิตฺถิวาจโก, โส ปุมาว ทฏฺฐพฺโพติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ตุลฺยาธิกรณคฺคหณญฺจ อนนฺตรสุตฺตญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. อุทาหรณานิ จ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. “อิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ วตฺตมาเนนทาทิโต วา อีติ กตสฺสีปจฺจยสฺสาภาวกรณเมเวห วิเสโส. 

 

ขตฺติยพนฺธุทาริกาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สติปิ กมฺมธารยตฺเต ทาริกาสทฺทสฺส นิยติตฺถิวาจกตฺตา ภาสิตปุมตฺตาภาวโต อิธ วุตฺตวิธานํ น โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

  

[๓๓๓] อตฺตํ นสฺส ตปฺปุริเส 

 

  กิมตฺถมิทํ. “สฺส ปทสฺส ตปฺปุริเสกเทสตฺตา ตปฺปุริเส อุตฺตรปเท ตฺตํ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทาหรณานิปิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

  

[๓๓๔] สเร อนฺ 

 

  กิมตฺถมิทํ. “สเร ปเร สฺส ปทสฺส สพฺพสฺเสว อนาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

  

[๓๓๕] กทฺ กุสฺส 

 

  กิมตฺถมิทํ. “กุอิจฺเจตสฺส สเร ปเร กทมิตฺยาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

  

[๓๓๖] กาปฺปตฺเถสุ

 

  กิมตฺถมิทํ. “กุอิจฺเจตสฺส กาอาเทโส โหติ อปฺปตฺเถสูติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. คฺคหณํ อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ กฺวจตฺถํ ทีเปติ. อปฺปตฺเถติ อวตฺวา พหุวจโนจฺจารเณ ปโยชนํ สยเมว วกฺขติ. 

 

กาลวณนฺติ เอตฺถอปฺปกํ ลวณนฺติ อตฺเถ วุตฺตนเยน กมฺมธารยสมาสํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา กุสทฺทสฺส กาอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

กาปุปฺผนฺติ เอตฺถอปฺปกํ ปุปฺผํ ยสฺสาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา กมฺมธารยสมาสํ วา อิมินา กุสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

กาปุริโสติกุจฺฉิโต ปุริโสติ อตฺเถ วุตฺตนเยน กมฺมธารยสมาสํ กตฺวา อปฺปตฺถาภาเวปิ พหุวจนสฺสตฺถสฺส พหุตาทีปนโต กุจฺฉิตตฺเถ กุสทฺทสฺส กาเทสํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ คฺคหณผลํ.

 

[๓๓๗] กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺโต

 

  กิมตฺถมิทํ. “สมาสนฺตคตานํ นามานํ อนฺโต กฺวจิ การาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. 

 

เทวราโชติเทวานํ ราชาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวา เทวราชสทฺทโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาพฺรหฺมตฺตสขราชาทิโต อมานนฺติ วตฺตมาเนสฺยา เจติ สิวจนสฺส อาการาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา สมาสนฺตคตสฺส ราช-สทฺทสฺส อนฺตสฺส การาเทสํ กตฺวาอโต เนนาติ วตฺตมาเนโสติ สิสฺ-การาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

นนฺวิมินา สมาสนฺตคตสฺส อนฺตสรสฺส วิหิตตฺตาสฺยา เจติ สิสฺสการา-เทเสเนว ภวิตพฺพเมวาติ. น ภวิตพฺพํ. ยทิ หิ สิยา, อิมสฺสุจฺจารณมนตฺถกํ สิยา. การนฺตสฺสาปิ หิ อิมินา การกรณํ ตนฺนิมิตฺตวิธิโน อสมาเวสตฺถํ. “สฺยา เจตีมินา ปน สิสฺสการาเทเส กเต วิธิโน ภาชนาภาวา กุโต ตนฺนิมิตฺตวิธิโน สมาเวโส สิยา. “นนฺวิมินา วิภตฺตาเทสสฺสาปิ ภวิตพฺพเมวาติ. น ภวิตพฺพํ. เอวํ หิ สติ ปโยคาสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ. อิตรํ กฺวจิคฺคหณผลํ. อปรานิ เทฺว ตสฺสทิสาเนว. 

 

ปญฺจาหนฺติปญฺจ อหานิ สมาหฏานีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ทิคุสมาสํ กตฺวาโส นปุ๊สกลิงฺโคติ วตฺตมาเนทิคุสฺเสกตฺตนฺติ เอกตฺตํ นปุ๊สกตฺตญฺจ กตฺวา ตโต วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สมาสนฺตคตสฺส การาเทสํ กตฺวาโยนํ นิ นปุ๊สเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ วตฺตมาเนสินฺติ สิสฺส อมาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิทํ ปน ลกฺขณสฺส ปชฺชุนฺนคติก-ภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. 

 

ปจฺจกฺขธมฺมาตฺยาทีนิ วิยอยมาการนฺโต อิการนฺโต เจติ สงฺกา สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถญฺจ. 

 

ปญฺจควนฺติปญฺจ คาโว สมาหฏาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ทิคุสมาสาทึ กตฺวา ปญฺจโคสทฺทโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมินา สมาสนฺตคตสฺส โคสทฺทสฺส อนฺเต การํ กตฺวาคาว เส, อวํมฺหิ จ, ตโต นมํ ปติมฺหา ลุตฺเต จ สมาเสติ วตฺตมาเนโอ สเร เจติ โอการสฺส อวาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สิสฺส อมาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

นนฺวิมินา สมาสนฺตคตสฺส อนฺตสฺเสว ภวิตพฺพํ, อถ กถํ อนฺเต โหตีติ. “กฺวจิ สมาสนฺตคตานมการนฺตสฺเสติ วตฺตพฺเพปิ เอวํ วจนมตฺถนฺตรนิทสฺสนตฺถํ. อยํปิ หิ อตฺโถ เอตสฺส สมฺภวติ กฺวจิ สมาสนฺตคตานํ นามานํ อนฺโต หุตฺวา กาโร โหตีติ. อถ วา อนฺตสฺเสว โหตุ. “กฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วตฺตมาเนเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ สสรํ ปน การาคมํ กตฺวาปิ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อีทิสตฺถํ วจนํ. 

 

ฉตฺตูปาหนนฺติฉตฺตญฺจ อุปาหนา จาตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวาโส นปุ๊สกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตนฺติ วตฺตมาเนตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริย-โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺจาติ นปุ๊สกลิงฺคตฺตญฺเจกตฺตํ กตฺวา นปุ๊สกลิงฺคตฺตาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ กตสฺสปจฺจยสฺสาภาวํ กตฺวา อิมินา สมาสนฺตคตสฺส อุปาหนสทฺทนฺตสฺส การาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺส อม-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิทมฺปิ หิ ลกฺขณสฺส ปชฺชุนฺนคติกภาวทสฺสนตฺถํ. 

 

อุปสรทนฺติสรทสฺส สมีเป วตฺตตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน อพฺยยีภาวสมาสํ กตฺวาโส นปุ๊สกลิงฺโคติ นปุ๊สกลิงฺคตฺตํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมินา สรทสทฺทนฺตสฺส การาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิทํปิ อนนฺตรํ วิย วุตฺตํ. 

 

วิสาลกฺโขติวิสาลา อกฺขี ยสฺสาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อิมินา อกฺขิสทฺทนฺตสฺส การาเทสํ กตฺวา สิสฺ-การาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

วิมุโขติวิรูปํ มุขํ ยสฺสาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน พหุพฺพีหิสมาสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิทมฺปิ ลกฺขณสฺส ปชฺชุนฺนคติกภาวนิทสฺสนตฺถํ. “กฺวจิ สมาสนฺตคตานํ อนฺโตติ วตฺตพฺเพปิ การคฺคหณกรเณ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโตการคฺคหณํ กิมตฺถนฺติอาทิมาห. 

 

ตตฺถจปจฺจกฺขธมฺมาติปจฺจกฺขา ธมฺมา ยสฺสาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา อิธ การคฺคหเณน ธมฺมสทฺทนฺตสฺส อาการา-เทสํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

สุรภิคนฺธีติสุรภิโน คนฺโธ สุรภิคนฺโธติ วตฺตพฺเพ การคฺคหเณน คนฺธสทฺทนฺตสฺส อิการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ตถาสุนฺทโรคนฺโธสุคนฺโธ. ทุฏฺฅุ คนฺโธ ทุคฺคนฺโธ. กุจฺฉิโต คนฺโธ กุคนฺโธ. “ปูติโน คนฺโธ ปูติคนฺโธติ วตฺตพฺเพปิ วุตฺตนเยน อิการาเทสํ กตฺวา สุคนฺธีติอาทีนิ สาเธตพฺพานิ. ปุน ตสฺเสว ผลํ ทสฺเสนฺโตนทีอนฺตา จ กตฺตุอนฺตา จ ปจฺจโย โหตีตฺยาทิมาห. 

 

ตตฺถจพหุนทิโกติพหู นทิโย ยสฺมึ ชนปเทตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา พหุนทีสทฺทโต ปจฺจยํ กตฺวาอิตฺถิยํ ภาสิตปุมิตฺถี ปุมาว เจติ ปุมมิว กตฺวาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ วตฺตมาเนนทาทิโต วา อีติ กตสฺสีปจฺจยสฺสาภาวํ กตฺวากฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วตฺตมาเนเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ อาการสฺสิการาเทสํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

พหุกตฺตุโกติพหโว กตฺตาโร ยสฺสาติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสํ กตฺวาพหูนํ กตฺตาติ วา พหุกตฺตุสทฺทโต ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

  [๓๓๘] นทิมฺหา

 

  กิมตฺถมิทํ. “นทิมฺหา จ ปจฺจโย โหติ สมาสนฺเตติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ. สมาสนฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. คฺคหณมนนฺตรสุตฺเต การคฺคหณานุกฑฺฒ-นตฺถํ. ตสฺมึ อากฑฺฒิเต ปจฺจโยปิ อากฑฺฒิโตว โหติ ตทนฺโตคธตฺตา ตสฺส. 

 

พหุกนฺติโกติพหู กนฺติโย ยสฺสาตฺยตฺเถ สมาสํ กตฺวา พหุกนฺติ-สทฺทโต ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

พหุนทิโกติพหู นทิโย ยสฺสาตฺยตฺเถ สมาสํ กตฺวา พหุนทีสทฺทโต ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

  

[๓๓๙] ชายาย ตุทํชานิ ปติมฺหิ 

 

  กิมตฺถมิทํ. “ชายาอิจฺเจตาย ตุทํ-ชานิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ ปติมฺหิ ปเรติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ตุทํปติ, ชานิปตีตฺยุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

  

[๓๔๐] ธนุมฺหา

 

  กิมตฺถมิทํ. “ธนุมฺหา จ อาปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. คฺคหเณน ปจฺจกฺขธมฺมาติอาทีสุปิ โหติ. คณฺฑิวธนฺวาติคณฺฑิโว ธนู ยสฺสาตฺยตฺเถ สมาสํ กตฺวา คณฺฑิวธนุสทฺทโต อาปจฺจยํ กตฺวา อุการสฺส การํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

 

[๓๔๑] อํ วิภตฺตีนมการนฺตา อพฺยยีภาวา

 

  กิมตฺถมิทํ. “ตสฺมา การนฺตา อพฺยยีภาวสมาสา ปราสํ วิภตฺตีนํ กฺวจิ อมาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. มณฺฑูกคติกวเสน กฺวจิคฺคหณมิหานุ-วตฺตเต. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

  

[๓๔๒] สโร รสฺโส นปุ๊สเก

 

  กิมตฺถมิทํ. “นปุ๊สกลิงฺเค วตฺตมานสฺส อพฺยยีภาวสมาสสฺส สโร รสฺโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตมิหานุวตฺตเต. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

 

  [๓๔๓] อญฺญสฺมา โลโป

 

  กิมตฺถมิทํ. “อญฺญสฺมา อพฺยยีภาวสมาสา อนการนฺตา ปราสํ วิภตฺตีนํ โลโป โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อุทาหรณานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว.

  

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป สมาสกปฺโป 

สตฺตโม ปริจฺเฉโท

----------------------------