Beitragsseiten

นามกปฺป

ปฐมปริจฺเฉท 

 

[๕๒] ชินวจนยุตฺตํ หิ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สนฺธิกปฺปสฺส นิทฺทิฏฺฐานนฺตรํ นามกปฺปํ ทสฺเสนฺเตน ชินวจนยุตฺตลิงฺคาเนว นิปฺผชฺชนฺเต, เตเหว วิภตฺตาทโย โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ชินวจนยุตฺตนฺติ เอกํ ปทํ, หีติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “ชินวจน-โยคฺคนฺติ อตฺโถ. ชิตวาติ ชิโน. ชินสฺส วจนํ ชินวจนํ. ชินวจนสฺส ยุตฺตํ ชินวจนยุตฺตํ. หีติ อวธารณตฺเถ นิปาโต. วุตฺตํ หิ 

 

อุปสคฺคนิปาตาจปจฺจยาจอิเมตโย

เนเกเนกตฺถวิสยาอิติเนรุตฺติกาพฺรวุนฺติ. 

 

อยํเหตฺถตฺโถชินวจนานุรูปเมวาติ. “กสฺมา อิเหเวทํ วุตฺตํ, นาทิมฺหีติ. ตตฺถ ปน น สพฺเพน สพฺพํ วิสทิสํ อญฺญตฺรานุปการอกฺขรปริวชฺชนา. อิห ปน สพฺพถา ลิงฺคาทีนํ วิสทิสภาวญาปนตฺถํ วุตฺตนฺติ. อถ วา อธิการํ ปน ติวิธํ สีหคติกมณฺฑูกคติกยถานุปุพฺพิกวเสน. ตตฺถ จ ยถา สีโห มิคราชา เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺโน ปุพฺพาปรํ วิโลเกติ, เอวํ สีหคติโกปิ. ยถา ปน มณฺฑูกา อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ มณฺฑูกคติโกปิ. อิตโร ปน ปฏิปาฏิวเสเนว วตฺตติ. อยํ ปน นโย สีหคติโกติ เวทิตพฺโพ. เตเนวอกฺขราปิ ชินวจนา-นุกูลาเยวาติ อตฺโถ ยุชฺชติ. 

 

[๕๓] ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผชฺชตีติ ญาปนตฺถํ. ลิงฺคนฺติ เอกํ ปทํ, าติ เอกํ ปทํ, นิปฺผชฺชเตติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผชฺชติ จาติ อตฺโถ. เอกมตฺตํ คฺคหณวเสน คเหตพฺพํ. เอตฺถ จ ลีนมตฺถํ คมยตีติ ลิงฺคํ. ลีนสทฺทูปปทสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส รูปํ. ลิงฺค=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส วา ลิงฺคียติ อตฺโถ เอเตนาติ ลิงฺคํ. กึ ตํ. ฆฏ-ปฏาทิอตฺถโชตกํ วจนํ. วุตฺตญฺจ 

 

รุกฺโขติวจนํลิงฺคํลิงฺคตฺโถเตนทีปิโต

เอวํลิงฺคญฺจลิงฺคตฺถํญตฺวาโยเชยฺยปฃฺฑิโตติ.

 

เอตฺถจลิงฺคํ ทุวิธํ อนฺวตฺถรุฬฺหีวเสน. ติวิธํ อิตฺถิปุมนปุํสกวเสน. ตตฺถ จ อิตฺถิลิงฺคํ อาวตฺถิกาทิจตุกฺกวเสน วา, กิริยาทิสามญฺญาทิจตุกฺกวเสน วา จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ อาการิวณฺณุวณฺณนฺตวเสน ปญฺจวิธนฺติ ตํ สพฺพํ วีสติวิธํ โหติ. ปุลฺลิงฺคํ ปน วุตฺตนเยเนว จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ วณฺณิ-วณฺณุวณฺณนฺตวเสน ฉพฺพิธนฺติ ตํ สพฺพํ จตุวีสติวิธํ โหติ. อิตรํ ปน วุตฺต-นเยเนว จตุพฺพิธํ. ตตฺถ จ เอเกกํ การิการุการนฺตวเสน ติวิธนฺติ ตํ สพฺพํ ทฺวาทสวิธํ โหติ. เอวํ ฉปฺปญฺญาสวิธํ โหติ. สมาสตทฺธิตกิตกูณาทิรุฬฺหีสทฺทวเสนาปิ พหุธา คเหตพฺพํ. ตํ สพฺพํ อิธ ฐเปตพฺพนิปฺผาเทตพฺพวเสน คหิตํ. วุตฺตญฺจ วุตฺตมฺหิยถา ยถา ชินวจนยุตฺตํ หิ ลิงฺคํ, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถยํ ยํ ปการํ ชินวจนานุกูลํ ลิงฺคํ, ตํ ตํ ปการํ อิธ ลิงฺคํ ถปียติ นิปฺผาทียตีติ.

 

[๕๔] ตโต วิภตฺติโย

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ชินวจนยุตฺตลิงฺคโต วิภตฺติโย โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “ตโต ชินวจนยุตฺตลิงฺคโต วิภตฺติโย โหนฺตีติ อตฺโถ. วิวิธา ภาชียตีติ วิภตฺติ. กมฺมาทิวเสน จ เอกตฺตาทิวเสน จ วิภาเชติ. สทฺโท อตฺถวิเสสํ ทีเปติ. อยํ เหตฺถตฺโถตโต จ วิภตฺติโย โหนฺติ, ตา จ ปน คฺคหเณน เอกวจน-พหุวจน-ปฐมา-ทุติยา-ตติยา-จตุตฺถี-ปญฺจมี-ฉฏฺฅี-สตฺตมีสญฺญํ ลภนฺตีติ. เตน จ ตตฺถ ตตฺถ เอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนํ, พหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนํ, ลิงฺคตฺเถ ปฐมาติอาทีสุ สงฺกาปคโม โหตีติ.

 

[๕๕] สิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตโต จ วิภตฺติโย โหนฺตีติ วุตฺตํ. “กา จ ปน ตาติ สนฺเทโห ชาเยยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. “ตโต จ สฺยาทโย โหนฺตีติ อตฺโถ. สิโยอํโยนาหินํสฺมาหินํสฺมึสุ จาติ วิคฺคเหนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ อธิกิจฺจนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาเส กเตเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลเป กเตวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยเค กเตตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวา ตเวตุนาทีสุ เจติ นามพฺยปฺปเทโส. ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺติ. สฺยาทิมฺหิ อวิเสเสน สมฺปตฺเตลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติ ฯเปฯ กตฺวาพหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺติ พหุวจเน สมฺปตฺเต ตทปฺปวาทาโส นปุํสกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตนฺติ อธิกิจฺจตถา ทฺวนฺเท ปาณิ-ตูริยโยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจติ นปุํสกลิงฺคตฺตเมกตฺตญฺจ กตฺวา อถเอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺติ เอกวจนสิวิภตฺติ โหติ. ตสฺสาเสสโต โลปํ คสิปีติ โลโป จ. เอวํสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

กสฺมา อิเหทํ วุตฺตนฺติ. “ตโต จ วิภตฺติโยติ ปุพฺเพ วิภตฺติสญฺญํ อตฺถเปตฺวา วุตฺตตฺตาตา ปนีมาติ ญาปนตฺถํ ตทนนฺตรํ วุตฺตํ. “เทวทตฺตมานย ฆฏธารกนฺติ วุตฺเต กิญฺจาปิปุพฺเพ อคฺคหิตนามเธยฺโย อสุโก ฆฏธารโก โส เทวทตฺโตติ จินฺเตตฺวา ตมาเนติ, เอวํตโต จ วิภตฺติโยติ วตฺวา ตทนนฺตรํว ตาสํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา ปุพฺเพ อวิญฺญาตนามานมฺปิ สุขาวโพโธ โหตีติ. 

 

นนฺวิทานิ อิมินา วิภตฺติโย ถปิตา, อถ ตา กุโต อาคจฺฉนฺตีติ น มคฺคิตพฺพนฺติ. น ปุพฺพาปรจินฺตาภาวา. น หิอสุกสฺมึ นาม พุทฺธกฺเขตฺเต สทฺทา อุปฺปนฺนา, อสุกสฺมึ นาม พุทฺธกฺเขตฺเต วิภตฺติโย โหนฺตีติ นิยโม อตฺถิ. ยถา ปน สตฺตานํ ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ, ตถา พุทฺธานญฺจ เตหิ ปฏิวิทฺธ-สทฺธมฺมสฺส จ ตทฺทีปกปาฬิยา จ ตาย ยุตฺตวิภตฺตีนญฺจ ตปฺปกาสกนิรุตฺตาจริยานญฺจ ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ. ตสฺมาสุตฺตสฺมึ อสติ วิภตฺติโย นตฺถิ, วิภตฺติมฺหิ อสติ สุตฺโตปเทโส น สิยาติ อนุปริกฺขิตฺวาขนฺธูปลทฺธิยํ อวิชฺชา, อวิชฺชูป-ลทฺธิยํ ขนฺโธ, พีเช สติ รุกฺโข, รุกฺเข สติ พีชนฺติ อุปปริกฺขนํ วิยสุตฺตา-เปกฺขา วิภตฺติ, วิภตฺยเปกฺขํ สุตฺตนฺติ อุปปริกฺขิตพฺพํ. อญฺญถา ตตฺถ ตตฺถยสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานํ, ยสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานํ, เยน วา กรียเต ตํ กรณํ, โอกาเส สตฺตมีติอาทีสุ สญฺญา-สุตฺเตสุ จ วิธิสุตฺเตสุ จ เตเหว วิหิตา วิภตฺติโย ทิสฺสนฺตีติ ตตฺถ ตตฺถ โจทนาราสิปิ สิยาติ.

 

[๕๖] ตทนุปโรเธน

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน ลิงฺเค เตสํ ชิน-วจนานํ อนุปโรโธ โหติ, เตน เตน ปกาเรน นิปฺผาทยิสฺสามาติ ญาปนตฺถํ. “เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรธวเสนาติ อตฺโถ. น อุปโรโธ อนุปโรโธ. เตสํ อนุปโรโธ ตทนุปโรโธ. เตน ตทนุปโรเธน. “กสฺมา อิเหทมุจฺจเตติ. อิห ปน จุทฺทส วิภตฺติโย ถปิตา, อญฺญตฺถ เอกวีสติ. “โก นุ โข เหตุ อิเหวํ ถปเนติ สนฺเทโห ชาเยยฺย. ตทปคมตฺถํ อิเหทํ ถปิตํ. 

 

อยํเหตฺถตฺโถเยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรโธ โหติ, เตน เตน ปกาเรน นิปฺผาทยิสฺสามาติ. อิทํ วุตฺตํ โหติชินวจเน ทฺวิวจนํ ทิสฺสติ, ตสฺมา ตํ ปริวชฺเชตฺวา เสสาว ทสฺสิตา, ตสฺมา จุทฺทส ชาตาติ. อถ วา สกฺกตคนฺเถ วิภตฺติโย อญฺญถา ปฅิตา, อิห อญฺญถากึ นุ โข การณํ อิเหวํ ปฐเนติ สนฺเทโห สิยาติ ตํนิวตฺตนตฺถํ. 

 

อยํเหตฺถตฺโถเตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน นิปฺผาทยิสฺสามาติ ตสฺมา เอวํ ปฅิตาติ. อถ วา อุปริ อาขฺยาตาทีนํปิ วิสทิสํ กตฺวา นิทฺเทสํ ทิสฺวา เตเนว นเยน สนฺเทโห สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ปฐมเมว อตฺตโน กถนปฺปการมาห. เอวํ หิ กถเน สติ เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน อมฺเหหิ นิปฺผชฺชเตติ. วุตฺตญฺจ วุตฺติยํ หิยถา ยถา เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน, ตถา ตถา อิธ ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ. อยํ ปเนตฺถตฺโถเยน เยน ปกาเรน นิปฺผาทียมาเน เตสํ ชินวจนานํ อนุปโรเธน นิปฺผชฺชติ, เตน เตน ปกาเรน อมฺเหหิ อิธ ลิงฺคานิ นิปฺผาทียนฺเตติ.

 

[๕๗] อาลปเน สิ คสญฺโญ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาลปเน สิ สญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อาลปเน สิ สญฺโญ โหตีติ อตฺโถ. อภิมุขํ กตฺวา ลปนํ อาลปนํ. ตสฺมึ อาลปเน. “อาลปเน สิ โคติ อวตฺวา สญฺญาคฺคหณกรณํ อาเทสสงฺกา-นิวตฺตนตฺถํ ปถมานิทฺทิฏฺโฐปิ อาเทโส โหตีติ อตฺถสมฺภวโต. ทิสฺสติ หิโอ อว สเรตฺยาทีสุ สเร ปเร ธาตฺวนฺตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหตีติ อตฺโถ. “ยทิ เอวํ อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺติ สุตฺเตปิ สญฺญาคฺคหณํ กสฺมา น กตนฺติ. เหฏฺฐา วุตฺตวจนสฺสานุรูปวเสน วุตฺตตฺตา. “ตตฺโถทนฺตา สรา อฏฺฐาติ-อาทีสุปิ กสฺมา น กตนฺติ. “อกฺขราปาทโย เอกจตฺตาลีสนฺติ เอตฺถ สงฺกา-นิวตฺตนตฺถํ. ตตฺถ หิ สญฺญาคฺคหเณ กเต ปุพฺพมสญฺญาสุตฺตนฺติ สงฺกา สิยาติ. 

 

โภติ อยฺเยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โภตีติ ภู=สตฺตายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสวตฺตมาเน มานนฺตาติ อนฺตปจฺจยนฺตํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ อธิกิจฺจอญฺเญสุ จาติ อูการสฺส วุทฺธึ กตฺวาโอ อว สเรติ ตสฺสาวาเทเส กเตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ วตฺตมาเนนทาทิโต วา อีติ อีปจฺจยํ กตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ สรโลปปฺปกติ-ภาวํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน นามมิว กตฺวาชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ วตฺตมาเนตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ วตฺตมาเนอาลปเน เจติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺ-ปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาเอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺติ เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สิสฺส สญฺญํ กตฺวานฺตุสฺส ตมีกาเรติ อธิกิจฺจภวโต โภโตติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทสํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ วตฺตมาเนเต อิตฺถิขฺยา โปติ อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาโภ เค ตูติ วตฺตมาเนฌลปา รสฺสนฺติ รสฺสํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ มฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

อยฺเย, กญฺเญ, ขราติเยติ อยฺย-กญฺญ-ขราติยสทฺเทหิอิตฺถิยมโต อา-ปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตฺวา สเร โลปปฺปกติภาวญฺจ กตฺวาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยนา-ลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จีมินา สญฺญํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ วตฺตมาเนอา โฆติ สญฺญํ กตฺวาสขโต คสฺเส วาติ วตฺตมาเนฆเต เจติ สฺสการาเทสํ กตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวาสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปาติ วตฺตมาเนกฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ เอการสฺสาสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปานิ. 

 

อิโตปรํกิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สาติ สทฺทโต วุตฺตนเยนปจฺจยาทิมฺหิ กเตลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวาอนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺติ วตฺตมาเนเอตเตสนฺโตติ การสฺส การาเทเส กเตเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

อยฺยาติ อยฺยสทฺทโต วุตฺตนเยนปจฺจยาทิมฺหิ กเตลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวา อนาลปนตฺตา สิสฺส อิมินา สญฺญมกตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ วุตฺเต รูปํ. 

 

โภติโยติ ภูอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน รูปํ. อยํ ปเนตฺถ วิเสโสลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ อธิกิจฺจอาลปเน เจติ ปฐมํ กตฺวา ตสฺสาปฺย-นิยมปฺปสงฺเค วุตฺตนเยนพหุมฺหิ วตฺตพฺเพ พหุวจนนฺติ พหุวจนโยวิภตฺตึ กตฺวา อิธ วุตฺตวิธานาภาวโต อิมินา สญฺญมกตฺวา ตฺตาภาวาเสสโต โลปํ คสิปีติ โลปกรณนฺติ. 

 

อยฺยาโยติ อยฺยสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา อิธ วุตฺตปฺปการา-ภาวา อิมินา สญฺญมกตฺวา ตฺตาภาวาฆเต เจติเอวมาทีหิ อาเทสาทิมฺหิ อกเต รูปํ. อิมินา สญฺญากรเณ ปโยชนํ ทสฺเสนฺโตฆเต เจติ สุตฺตมาหริ. 

 

[๕๘] อิวณฺณุวณฺณา ฌลา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิวณฺณุวณฺณา ยถาสงฺขฺยํ -สญฺญา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตนอิวณฺณุวณฺณา -สญฺญา โหนฺตีติ อตฺโถ. อิเยว วณฺโณ อิวณฺโณ, ตถา อุวณฺโณติ. ตตฺถ จ วณฺโณติ วณฺณ=วณฺณกฺริยวิตฺถารคุณวจเนสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอตฺถํ วณฺเณตีติ อตฺเถวิสรุชปทาทิโต ณาติ ปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ชินวจนาธิการมธิกิจฺจลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐเมกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวาอโต เนนาติ วุตฺตมาเนโสติ สิสฺสการํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อิวณฺโณ จ อุวณฺโณ จ อิวณฺณุวณฺณา. “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ อธิกิจฺจนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปํ กตฺวาปกตี จสฺส สรนฺตสฺสาติ ปกติภาวํ กตฺวาวุตฺตตฺ-ถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา สมาสตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวาลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐมาพหุวจนโยวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสอโต เนน, โส วาติ วตฺตมาเนสพฺพโยนีนมาเอติ อาการาเทสํ กตฺวา สเร โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ฌลาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. 

 

 

อิสิโนติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิสิโนติ อิส=ปริเยสเนตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺสสีลาทิกฺขนฺเธ เอสติ คเวสตีติ อตฺเถมุนาทีหิ จีติ อิปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา อิสิสทฺทโตชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ อธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉา-นุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวายสฺส ทาตุกาโม โรจเต ธารยเต วา ตํ สมฺปทานนฺติ สมฺปทานสญฺญํ กตฺวาสมฺปทาเน จตุตฺถีติ จตุตฺถิวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาเอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอกวจนนฺติ เอกวจนวิภตฺตึ กตฺวา วายสฺส วา ปริคฺคโห ตํ สามีติ สามิสญฺญํ กตฺวาสามิสฺมึ ฉฏฺฅีติ วุตฺตนเยน ฉฏฺเฐกวจนวิภตฺตึ กตฺวา วา อิสิสทฺทนฺตสฺสิวณฺณสฺส อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา -สญฺญํ กตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ สฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

ทณฺฑิโนติ ทณฺฑ=นิปาเตตีมสฺส วา ทฑิ=อาณายนฺตีมสฺส วา ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสกฑฺยาทีหิ โกติ ปจฺจยํ กตฺวากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆ-วิปรีตาเทสโลปาคมา เจติ การสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวาอโต เนนาติ วตฺตมาเนโสติ สิสฺ-การาทิญฺจ กตฺวาทณฺโฑ อสฺส อตฺถีติ อตฺเถตทสฺสตฺถีติ วี เจติ อธิกิจฺจทณฺฑาทิโต อิกอีติ อีปจฺจยํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ อสฺสอตฺถิสทฺทาน-มปฺปโยคํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ เอตฺถ เตสํคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺต-นเยน วิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ อสฺส รสฺสํ กตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ สฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

อคฺคิโนติ อค=คติมฺหิ วา, อค=กุฏิลคติมฺหิ วาอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสมุนาทีหิ จีติ อิปจฺจยํ กตฺวา เทฺวภาวาทิญฺจ กตฺวา อคฺคิสทฺทโต วิภตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. คหปติโนติคหสฺส ปตีติ กตสมาสสฺส คหปติสทฺทสฺส วิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. เสตุโนติ เส=คติมฺหิ, สิ=พนฺธเนติ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสคจฺฉนฺติ เอเตนาติ วาพนฺธียตีติ วา อตฺเถหนาทีหิ ณุนุตโวติ ตุปจฺจยํ กตฺวา ปจฺฉิมสฺสอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ อธิกิจฺจอญฺเญสุ จาติ วุทฺธึ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา วิภตฺติญฺจ กตฺวา อิมินา วณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวา วุตฺตนเยน สฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

ภิกฺขุโนติ ภิกฺข=ยาจเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภิกฺขนสีโล, ภิกฺขนธมฺโม, ภิกฺขเน สาธุการีติ อตฺเถตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ, ปาราทิคมิมฺหา รูติ วตฺตมาเนภิกฺขาทิโต เจติ รูปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ มฺหิ ลุตฺเต เนตพฺพํ เนตฺวากฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ อุตฺตรสฺส สรสฺส รสฺสํ กตฺวา นามมิว กตฺวา ตโต วิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อุวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวา สฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

สยมฺภุโนติ สยํสทฺทูปปทสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสยํ ภูโตติ อตฺเถกฺวิ เจติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวากฺวิโลโป เจติ กฺวิโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต วิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อุวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ สฺส รสฺสํ กตฺวา สฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

[๕๙] เต อิตฺถิขฺยา โป 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เต อิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา สญฺญา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณญฺจ อิวณฺณุวณฺณคฺคหณญฺจ วตฺตเต. เตนอิวณฺณุวณฺณา ยทา อิตฺถิขฺยา, ตทา สญฺญํ ลภนฺตีติ อตฺโถ. อาจิกฺขนฺตีติ อาขฺยา. อาปุพฺพสฺส ขฺยา=กถเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสวิสรุช-ปทาทิโต ณอิติ ปจฺจยนฺตสฺส วากฺวิ เจติ กฺวิปจฺจยนฺตสฺส วา รูปํ. “อิตฺถิยา อาขฺยาติ อตฺเถ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ อธิกิจฺจวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลเป กเต รูปํ. 

 

รตฺติยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺติยาติ รญฺช=ราเคตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺสรญฺชนฺติ เอตฺถาติ อตฺเถมิทาทีหิ ตฺติติโยติ ตฺติปจฺจยํ กตฺวากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาโย กโรติ ส กตฺตาติ กตฺตุสญฺญํ กตฺวากรเณ ตติยาติ วตฺตมาเนกตฺตริ เจติ วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิธ อิวณฺณสฺสิตฺถิวาจกตฺตาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ วตฺตมาเน อิมินา สญฺญํ กตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนนฺติ อธิกิจฺจปโต ยาติ นาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. 

 

อิตฺถิยาติ อิสุ=อิจฺฉากนฺตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสยํ วา อิจฺฉติ, อญฺเญหิ วา กามียตีติ อตฺเถสมาทีหิ ถมาติ ปจฺจยํ กตฺวากฺวจิ ธาตุ-วิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวาปรเทฺว-ภาโว ฐาเนติ วตฺตมาเนวคฺเค โฆสาโฆสานํ ตติยปฐมาติ เทฺวภาเวน ปฐมกฺ-ขรมาเนตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา อิตฺถสทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ วตฺตมาเนนทาทิโต วา อีติ อีปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา ตโต นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สญฺญํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ สฺส รสฺสํ กตฺวา นาวจนสฺส วุตฺตนเยน ยาเทเส กเต รูปํ. 

 

วธุยาติ หน=หึสาคตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอนฺตมโส สุนกฺขมปิ อุปคมนสีลาตฺยตฺเถภิกฺขาทิโต เจติ รูปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ มฺหิ ลุตฺเตหนสฺส ฆาโตตฺยาธิกิจฺจวโธ วา สพฺพตฺถาติ หนสฺส วธาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

เธนุยาติ เธ=ปาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสปิวติ อิโต, สยํ วา ปาเยตีติ อตฺเถหนาทีหิ นุณุตโวติ นุปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อิสินา, ภิกฺขุนาติ กิมุทาหรณานิ. เตสมุปฺปตฺติ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเอว. อยํ ปเนตฺถ วิเสโสอิสิ-ภิกฺขุสทฺเทหิ ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อนิตฺถิวาจกตฺตา อิมินา สญฺญาภาวา ยาเทสาภาโวติ.

 

[๖๐] อา โฆ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อากาโร ยทา อิตฺถิโขฺย, ตทา สญฺโญ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สญฺญาคฺคหณญฺจ อิตฺถิขฺยาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. เตนอิตฺถิโขฺย อากาโร สญฺโญ โหตีติ อตฺโถ. 

 

สทฺธายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน สทฺธ-กญฺญ-วีณ-คงฺคอิจฺเจวมาทีหิ ปาฏิปทิเกหิอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ อธิกิจฺจ อิมินา อิตฺถิวาจกสฺส อาการสฺส สญฺญํ กตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตูติ อธิกิจฺจฆโต นาทีนนฺติ นาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

รตฺติยาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสมุปฺปตฺติ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเอว. สตฺถาราติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สาส=อนุสิฏฺฅิมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสเทวเก โลเก สาสตีติ อตฺเถสาสาทีหิ รตฺถูติ รตฺถุปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต เนตพฺเพ นีเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สตฺถุสทฺทโต ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวาสตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจติ วตฺตมาเนอญฺเญสฺวารตฺตนฺติ สตฺถุสทฺทนฺตสฺสาราเทสํ กตฺวา สติปิ อาการสฺมึ อนิตฺถิวาจกตฺตา อิมินา สญฺญมกตฺวาอญฺเญสฺวารตฺตํ, ตโต สฺมิมีติ วตฺตมาเนนา อาติ นาวจนสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

[๖๑] สาคโม เส 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ วิภตฺติมฺหิ การาคโม โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปท-มิทํ สุตฺตํ. “ วิภตฺติมฺหิ การาคโม โหตีติ อตฺโถ. อาคจฺฉตีติ อาคโม. อาคมนํ วา อาคโม. เอว อาคโม, สฺส วา อาคโมติ สาคโม. 

 

ปุริสสฺสาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ ปุริสสฺสาติ ปุริสสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา วิภตฺตึ กตฺวา อิมินา การาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. 

 

ปุริสสฺมินฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน ปุริสสทฺทโตชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ อธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาโยธาโร ตโมกาสนฺติ โอกาสสญฺญํ กตฺวาโอกาเส สตฺตมีติ สตฺตมฺเยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวา วิภตฺตาภาวาติ อิมินา าคมาภาเว กเต รูปํ.

 

[๖๒] สํสาเสฺวกวจเนสุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอกวจนสฺส สมฺภูตตฺตาเอกวจนนฺติ ลทฺธโวหาเรสุ สํ-สาสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปรภูเตสุ าคโม โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สาคมคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตเอกวจเนสุ สํ-สาสุ วิภตฺตาเทเสสุ ปรภูเตสุ าคโม โหตีติ อตฺโถ. 

 

นนุสาคโม เสติ เอตฺถ เสติ ปเทน วิภตฺติเมวาคเหตฺวา การมตฺเต คหิเต วินาปิ อิมินา สิชฺฌตีติ. “น สิชฺฌติ อติปฺปสงฺคโทโสว สิยา สฺมา-สฺมึสฺวาทีนมฺปิ การาคมสฺสาปชฺชนโต, ตสฺมา ตตฺถ วิภตฺติเมว คเหตฺวา ยตฺถ นิจฺฉติ, ตํ ปริวชฺเชตฺวา ยตฺถ อิจฺฉติ, ตตฺถ าคมํ ทสฺเสนฺโต อิทํ สุตฺตมารภิ. อิมสฺสุจฺจารณเมวสาคโม เสติ เอตฺถ วิภตฺติสฺเสว คหิตภาวํ สาเธติ. อิห จ สํสาสฺวีติ วจเนน สฺมาทีนํ ปริวชฺเชติ. เอกวจเนสฺวีติ วจเนนสพฺพโต นํ สํสานนฺติ กตํ สพฺพนามิกมฺหา นํวจนสฺส สํ-สานํอาเทสํ ปริวชฺเชติ. อปิ จ อุภเยนาปิ วิภตฺตาเทสํ สงฺคณฺหาติ. เอกวจนนฺติ หิ โวหาโร ตฺยาทีนํ วา สิยา สฺยาทีนํ วา, น จ ตฺยาทีสุ สฺยาทีสุ เอกวจนนฺติ วุตฺตา สํ-สา นาม สนฺติ. อถ จ ปน จกฺขุนิสฺสิตสฺส วิญฺญาณสฺส ฐาโนปจารวเสนจกฺขุนฺติ คหณํ วิย จ, มญฺจฏฺฐานํมญฺจาติ คหณํ วิย จ เอกวจนสฺส สมฺภูตตฺตา เอกวจนนฺติ ลทฺธโวหาเร สํ-สาเทเส สํสาเสฺวกวจเนสูติ อาห. เตน วิญฺญายติวิภตฺตาเทสํ สงฺคณฺหาตีติ. อาห จ วุตฺติยํสํ-สาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสูติ จ, “วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถํ มนสาติ จ. 

 

เอติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ เอติสฺสนฺติ เอตสทฺทโตอิตฺถิย-มโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สตฺตเมฺยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ วตฺตมาเนอา โฆติ อิตฺถิวาจกสฺสการสฺส สญฺญํ กตฺวาสพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โกติ อธิกิจฺจฆปโต สฺมึสานํ สํสาติ สฺมิโน สํอาเทสํ กตฺวาสาคโม เสติ อธิกิจฺจ อิมินา าคมํ กตฺวา อิทเมวาธิกิจฺจเอติมาสมีติ เอตา-สทฺทนฺตสฺสิการาเทเส กเต รูปํ. 

 

เอติสฺสาติ เอตสทฺทโต วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา วิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยนฆปโต สฺมึสานํ สํสาติ สา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. ยถา เจตานิ, ตถา อิมิสฺสนฺตฺยาทีนิ. เกวลํ หิ อิมสทฺทาทิภาโว จ ติสฺสํ, ติสฺสาติ เอตฺถตสฺสา วาติ อาการสฺสิการาเทสกรณญฺจตสฺสํ, ตสฺสา, ยสฺสํ, ยสฺสาติ เอตฺถ อิธเมวาธิกิจฺจโฆ รสฺสนฺติ สฺส รสฺสกรณญฺจอมุสฺสํ อมุสฺสาติ เอตฺถอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ สญฺญากรณญฺจ วิเสโส. 

 

อคฺคินา, ปาณินาติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปนอคฺคิ, ปาณิอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิกสทฺเทหิชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตติ อธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ ตสฺสา-ปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาเยน วา กรียเต ตํ กรณนฺติ กรณสญฺญํ กตฺวากรเณ ตติยาติ ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ เอกวจเน สํ-สานํ อภาวา อิมินา าคมมกตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

นนฺวิทํ ทฺวยงฺควิกลํ วิย ทิสฺสติ สํ-สาตฺตาภาวา วิภตฺตาเทสตฺตาภาวา เจติ. “ตนฺน, อสติ หิ สํ-สาคหเณ วิภตฺตาเทเสสูติ อตฺถสฺเสวาภาวาติ. 

 

ตาสํ, สพฺพาสนฺตฺยาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตาสนฺติ สทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยาทึ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ชิน-วจนาธิการมธิกิจฺจ สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วุตฺตนเยน สามิสญฺญํ กตฺวาสามิสฺมึ ฉฏฺฅีติ ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวาสพฺพนามการเต ปฐโมติ อธิกิจฺจสพฺพโต นํ สํสานนฺติ นํวจนสฺส สํอาเทสํ กตฺวา สติปิ สํอาเทเส เอกวจเนสฺวีติ วุตฺตตฺตา อิมินา าคมสฺมึ อกเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ เหตฺถ สพฺพสทฺโทว วิเสโส. 

 

มนสา, วจสา, ถามสาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มนสาติ มน= ญาเณตีมสฺสมญฺญตีติ อตฺเถสญฺญายม นูติ วตฺตมาเนสพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วาติ ปจฺจยํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวามโนคณาทิโต สฺมึนานมิอาติ นาวจนสฺสการาเทสํ กตฺวา ตเมวาธิกิจฺจส สเร วาคโมติ การาคมํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สติปิ สาสทฺเท วิภตฺตาเทสาภาวา อิมินา าคมสฺมิมกเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิส-เมว.  เกวลํ เหตฺถ วจ=วิยตฺติยํ วาจายนฺติ ธาตุมตฺตเมว นานาตฺตํ. ถามสาติ เอตฺถ ปาฏิปทิโกว วิเสโส. 

 

นเนฺวกวจนตฺตาภาวาว น โหตีติ กิมตฺถํ วิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถนฺติ วุตฺตนฺติ. “เอกวจนนฺติ โวหารสฺส สมฺภวโต, ตํ หิ เอกวจนาวยวตฺตา ตปฺปฏิ-พทฺธตฺตา จ เอกวจนโวหารํ ลภตีติ. 

 

นเนฺววํ สนฺเตปิ วิภตฺตาเทสคฺคหณสฺสาภาวา น วตฺตพฺพนฺติ. “น น วตฺตพฺพํ อุภยผลทสฺสนตฺถํ วุตฺตตฺตา, อิทํ หิสํสาสุ, วิภตฺตาเทเสสูติ วุตฺเตตาสนฺติอาทีสุ สิยา. ‘เอกวจเนสุ, วิภตฺตาเทเสสูติ วุตฺเตปุริเสนาติอาทีสุ สิยา. ‘สํสาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสูติ วุตฺเต อิจฺฉิตฏฺฐาเนว สิยา. ตสฺมา เตนากาเรน สุตฺเต วตฺตพฺเพปิสํสาเสฺวกวจเนสูติ วุตฺเตเยว เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ตทากาโร วิญฺญายตีติ วิภตฺตาเทสคฺคหณสฺสากตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสติ. กิญฺจาปิ สํ-สาสทฺโท เอกวจนอวยวตฺตา ตปฺปฏิพทฺธตฺตา จเอกวจนนฺติ ลทฺธโวหาโร, ตถาปิ อตฏฺ-ฐานิกตฺตา อาเทสตฺตาภาวา อิมินา าคโม น โหตีติ ทสฺเสติ. 

 

นเนฺวกวจเนสฺวีติ วุตฺตตฺตา สํ-สาคหณํ เอกวจนานํ สํ-สานํ อภาวา เอกวจนปฺปฏิพทฺธตฺตา จ ตทวยวตฺตา จเอกวจนนฺติ ลทฺธโวหารานํมานสํ, มานสาติอาทีสุ สํ-สานํ สงฺคหณตฺถนฺติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ. “น สกฺกา ปโยชนาภาวา จ, สํ-สาคหณสฺสเอติมาสมีตฺยาทีสฺวนุวตฺตนโต จ. เอตฺถ จ ตปฺปฏิพทฺธตทวยวภูตานํ สํ-สานมภาวา. ตสฺมา ตปฺปฏิพทฺธตทวยวตฺตาเอกวจนนฺติ ลทฺธโวหาเร สํ-สาสทฺเท วิวชฺเชตฺวา ตฏฺฐานิยตฺตาเอกวจนนฺติ ลทฺธโวหารานํฆปโต สฺมึสานํ สํสาติ มุขฺยวเสน วุตฺตานํ สํ-สาเทสเมว คหณํ เวทิตพฺพํ. เตนาหวิภตฺตาเทเสสฺวีติ กิมตฺถํ มนสา, วจสา, ถามสาติ. คฺคหณํ สาคมคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

 

[๖๓] เอติมาสมิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เอตา อิมาอิจฺเจเตสมนฺโต อิกาโร โหติ สํ-สาสุ เอก-วจเนสุ วิภตฺตาเทเสสูติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวกวจนคฺคหณานุ-วตฺตนโต เอตา-อิมาสทฺทานมนฺโตสํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ อิกาโร โหตีติ อตฺโถ. เอตา จ อิมา จ เอติมา. “นามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ อธิกิจฺจนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺปโยคํ กตฺวา สมาสตฺตาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ นามมิว กตฺวา อนฺตาเปกฺขตฺตา ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวาสพฺพนามการเต ปฐโมติ อธิกิจฺจสพฺพโต นํ สํสานนฺติ นํวจนสฺส สํอาเทเส กเต รูปํ. อิห จเอติมานนฺติ อวตฺวา เอวํ วจนํ เอกวจนานํ สํ-สานํ วิสยปริทีปนตฺถํ. 

 

เอติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ วุตฺตนยาเนว. เอตาย, อิมายาติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน เอต-อิมสทฺเทหิอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตวา เหฏฺฐา สทฺธายาตฺยาทีสุ วุตฺตนเยน รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. เอตาสํ, อิมาสนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ นยานุโยเคน สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๖๔] ตสฺสา วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตสฺสา อิตฺถิยํ วตฺตมานาย อาการสฺส อิกาโร โหติ สํสาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ วาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวก-วจนคฺคหณานญฺจ อิการคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโตตาสทฺทนฺตสฺสิกาโร โหติ สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสุ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. 

 

ตตฺถจตสฺสาติ สทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา อนฺตมเปกฺขิตฺวา วุตฺตนเยน ฉฏฺเฐกวจนวิภตฺตึ กตฺวา สฺส สาเทสํ าคมญฺจ กตฺวาสํสาเสฺวกวจเนสุ เจติ วตฺตมาเนโฆ รสฺสนฺติ สฺส รสฺเส กเต รูปํ. เอวํ อาปจฺจยนฺตํ กตฺวา นิทฺเทสํ กุพฺพํ เอกวจนานํ สํ-สานํ วิสยํ ทสฺเสติ. ติสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ วุตฺต-นยาเนว. ตสฺสํ, ตสฺสา เจติ วาคฺคหณผลานิ.

 

[๖๕] ตโต สสฺส สฺสาย

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เหฏฺฐา วุตฺตโต ตา-เอตา-อิมาโต สฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. เอติมาคหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตสฺส จานุวตฺตนโตตโต ตา-เอตา-อิมาโต สฺส วิภตฺติสฺส สฺสายาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. วุตฺติยมฺปน ตาสทฺทสฺส ปฐมุจฺจารณํ ปจฺจาสตฺตินฺยาเยน กตํ. 

 

ติสฺสายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ติสฺสายาติ สทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา วิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ วตฺตมาเนอา โฆติ อิตฺถิวาจกสฺสการสฺส สญฺญํ กตฺวาสพฺพนามการเต ปฐโม, สพฺพโต โกติ อธิกิจฺจฆปโต สฺมึสานํ สํสาติ วิภตฺติสฺส สาเทเส สมฺปตฺเต ตทปฺปวาทาเอติมาสมิ, ตสฺสา วาติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺสายาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยนการสฺสิการาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตสทิสาเนว. วาคฺคหณผลานิ เหฏฺฐา วุตฺตานิ.

 

[๖๖] โฆ รสฺสํ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ รสฺสมาปชฺชเต สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสฺวีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. สํสาเสฺวกวจนคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตโฆ รสฺส-มาปชฺชเต สํ-สาเสฺวกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสูติ อตฺโถ. 

 

ตสฺสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตายาติอาทีนิ กิมุทา-หรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตนยาเนว.

 

 

 

[๖๗] โน ทฺวาทิโต นํมฺหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทฺวิอิจฺเจวมาทิโต สงฺขฺยาโต การาคโม โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. “สาคโม เสติ อิโต มณฺฑูกคติก-วเสนาคมคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. คฺคหเณ ปโยชนํ สยเมว วกฺขติ. 

 

ทฺวินฺนนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทฺวินฺนนฺติ ทฺวิสทฺทโต วุตฺต-นเยน ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวาสาคโม เสติ อธิกิจฺจ อิมินา การาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ วุตฺตนเยน ทีเฆ สมฺปตฺเตสุนํหิสุ เจติ อธิกิจฺจปญฺจาทีนมตฺตนฺติ ตฺตกรณเมว วิเสโส. 

 

สหสฺสานนฺติ กิมุทาหรณํ. ตสฺส ปน สหสฺสสทฺทโต วุตฺตนเยน นํวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ นํวิภตฺติมฺหิ อทฺวาทิตฺตา อิมินา การาคมมกตฺวา วุตฺตนเยนสุนํหิสุ เจติ ทีเฆ กเต รูปํ. 

 

ทฺวีสุ ตีสูติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน ทฺวิ-ติสทฺเทหิ วุตฺตนเยน สตฺตมิ-พหุวจนสุวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ ทฺวาทิมฺหิ นํวิภตฺติยา อภาวา อิมินา การา-คมมกตฺวา วุตฺตนเยน ทีฆํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

อเนกตฺถตฺตานิปาตานํคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตคฺคหเณน สฺส จาคโม โหติ, จตสฺสนฺนนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จตสฺสนฺนนฺติ จตุสฺสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา อิธ คฺคหเณน การทฺวยสฺส จ การสฺส จ อาคมํ กตฺวากฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วตฺตมาเนเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ จตุสฺสทฺทนฺตสฺสุการสฺส การาเทสํ กตฺวา วาโลปญฺจ ตตฺรากาโรติ อุการสฺส โลปํ กตฺวา การ-มาเนตฺวา วา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรํ วุตฺตสทิสเมว. เกวลํ ปเนตฺถ การา-เทสาภาโวว วิเสโส. 

 

[๖๘] อมา ปโต สฺมึสฺมานํ วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อิจฺเจตสฺมา สฺมึ-สฺมานํ ยถาสงฺขฺยํ อมาอาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อํ จ อา จ อมา. สฺมึ จ สฺมา จ สฺมึสฺมา. เตสํ สฺมึสฺมานํ. ยถานุกฺกเมนสฺมาสฺมึนนฺติ อวตฺวา เอวํ วจนํ วิธฺยนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. อยํ เหตฺถ วิธิอุตฺตรสุตฺตสฺส วุตฺติยํ สฺมึคหณสฺเสวานุวตฺตนนฺติ. ปกติ เหสาจริยานํ, เยน เกนจิ อากาเรนาธิปฺปายวิญฺญาปนํ. อญฺญตฺถาปิ ทิสฺสติ. “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ สุตฺเต หิหิสฺมาสฺมึนํ ภิมฺหามฺหิ วาติ วตฺตพฺเพปิ เอวํ อวตฺวา สฺมาวจนสฺส ปุพฺพุจฺจารณํทีโฆเรหีติ สุตฺตสฺส ถเปตฺวา อญฺเญ เอโกเยว วตฺตเตติ วิญฺญาปนตฺถํ. อาห จทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหตีติ. 

 

มตฺยนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ มตฺยนฺติ มติสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตเมฺยกวจนสฺมึวจเน กเตอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ อิตฺถิวาจกสฺสิการสฺส สญฺญํ กตฺวา อิมินา สฺมิโน อํอาเทสํ กตฺวาฌลานมิยุวา สเร วา, ยวการา เจติ อธิกิจฺจปสญฺญสฺส เจติ อิการสฺส าการาเทสํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

 

มตฺยาติ มติสทฺทโตชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเตตฺยาธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวายสฺมาทเปติ ภยมาทตฺเต วา ตทปาทานนฺติ อปาทานสญฺญํ กตฺวาอปาทาเน ปญฺจมีติ ปญฺจเมฺยกวจนสฺมาวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา ตสฺสการาเทสํ กตฺวา วุตฺต-นเยน อิการสฺส การาเทสํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วาคฺคหณผลานิ. เตสํ ปน ตโต วุตฺตนเยน สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา อิธ วุตฺตวิธาเน สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวา สฺมึวจนสฺสฆปโต สฺมึ ยํ วาติ ยํอาเทสํ กตฺวา สฺมาวจนสฺสอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิติ อธิกิจฺจปโต ยาติ ยาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

 

นิกตฺยนฺติ นิปุพฺพสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอิตฺถิยมติยโว วาติ ติปจฺจยํ กตฺวาสาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจติ อธิกิจฺจรกาโร เจติ มฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺมึวิภตฺติมฺหิ กเต วุตฺตนเยน สญฺญาทิมฺหิ กเต รูปํ. นิกตฺยาติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยานิ. วิกตฺยนฺติอาทีสุ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส. 

 

วิรตฺยนฺติ วิปุพฺพสฺส รมุ=กีฬายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส วุตฺตนเยน ติปจฺจยาทึ กตฺวา วุตฺตาธิการมธิกิจฺจคมขนหนรมาทีนมนฺโตติ ธาตฺวนฺเต ลุตฺเต สตฺตมฺยาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. 

 

ปุถพฺยนฺติอาทีนิ ปุถสทฺทสฺสปุถสฺส ปุถุปฐา โม วาติ ปุถุอาเทสํ กตฺวาปุถุ หุตฺวา ชาตนฺติ อตฺเถณ ราคา ตสฺเสทมญฺญตฺเถสุ จาติ ปจฺจยํ กตฺวาเตสํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวาวุทฺธาทิสรสฺส วาสํโยคนฺตสฺส สเณ เจติ วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติอยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธีติ วุตฺตตฺตา อุการสฺส โอการวุทฺธึ กตฺวา ตสฺสโอ อว สเรติ อวาเทสํ กตฺวา วาอาลปเน สิ คสญฺโญติ วตฺตมาเนอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อุวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาฌลานมิยุวา สเร วาติ อธิกิจฺจยวการา เจติ สฺส การาเทสํ กตฺวากฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วตฺตมาเนเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ ปุถสทฺทนฺเต การาคมํ กตฺวา วา เนตพฺพํ เนตฺวา ปุถวสทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ วตฺตมาเนนทาทิโต วา อีติ วา ตเมว สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจณวณิกเณยฺยณนฺตูหีติ วา อีปจฺจยํ กตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปร-สรสฺส ปกติภาวญฺจ กตฺวา ปุถวีสทฺทโต ตทฺธิตตฺตาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํ-วาตเวตุนาทีสุ เจติ นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวา อิมินา อมาอาเทเส กเต การญฺจ กตฺวา วาคฺคหเณน อมาเทสากตปกฺเข วุตฺตนเยน ปุพฺพสฺสฆปโต สฺมึ ยํ วาติ ยํ กตฺวา อิตรสฺสปโต ยาติ ยาเทเส กเต รูปานิ. 

 

ปวตฺยนฺติอาทีนิ ปุพฺพสฺส วตุ=วตฺตเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส นิกตฺยนฺติอาทีสุ วุตฺตนเยน ติปจฺจยนฺตสฺส นามมิว กตฺวา สฺมึ-สฺมาวิภตฺติโย กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตวิธาเน กเต รูปานิ.

 

  [๖๙] อาทิโต โอ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ-โออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต สฺมึ-อํ-วาคฺคหณาน-มนุวตฺตนโตอาทิอิจฺเจตสฺมา สฺมึวจนสฺส อํ-โออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. 

 

อาทึ, อาโทติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน อาปุพฺพสฺส ทา=อาทาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอาทียตีติ อตฺเถสญฺญายํ ทาธาโต อิอิติ อิปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺมึวิภตฺติญฺจ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ตสฺสา อํ-โออาเทเส กตฺวา ยตฺถ อํอาเทโส โหติ, ตตฺถสรา สเร โลปนฺติ อธิกิจฺจวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลปํ พาเธตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลเป สมฺปตฺเตอํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหีติ โต ปรสฺส อํวจนสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวา อิตรสฺสสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสรสฺส ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปสิทธิ เวทิตพฺพา. 

 

อาทิสฺมึ, อาทิมฺหีติ อิมานิ วาคฺคหณผลานิ. เตสุ ปุพฺพรูปํ สุวิญฺเญยฺย-เมว. อิตรสฺส ปน อาทิสทฺทโต สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสาสฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ มฺหิอาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. “สทฺทคฺคหณสฺส นิปาตตฺตา นิปาตานญฺจ อเนกตฺถตฺตา อญฺเญหิปิ สฺมึวจนสฺส อิธ วุตฺตา จ อวุตฺตา จาเทสา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโตสทฺทคฺคหเณนาติอาทิมาห. 

 

ตตฺถจทิวาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ทิวา, รตฺติ, พาราณสี-อิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน สฺมึวจนํ กตฺวา อิธ คฺคหเณน ปฏิปาฏิยา ตสฺสา อา-โอ-อํอาเทเส กตฺวา ปุพฺพรูปทฺวเย เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสรสฺส ปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา อิตรสฺมึ วุตฺตนเยเนว นิคฺคหิตํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ ปุพฺพสรสฺส รสฺสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

 

[๗๐] ฌลานมิยุวา สเร วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “-อิจฺเจเตสํ อิย-อุวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ สเร ปเร วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. โฌ จ โล จ ฌลา. อิยญฺจ อุวญฺจ อิยุวา. “นนฺวธิกตเมว วาคฺคหณมตฺถิ, อถ กสฺมา ปุน วาคฺคหณํ กตนฺติ. สจฺจํ อตฺถิ, ตมฺปน วิภาสตฺถเมว ทีเปติ. ตสฺมา สติปิ ตสฺมึ อตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถมิห วาคฺคหณํ กตํ. อยํ เหตฺถตฺโถฌลานํ สเร ปเร อิยุวาเทสา วา โหนฺติ อญฺเญ วาติ. เตนาหวาติ วิกปฺปนตฺถนฺติ-อาทึ. อยํ ปเนตฺถตฺโถวาติ วิสิฏฺฐตฺถนฺตรวิกปฺปนตฺถนฺติ. 

 

ติยนฺตนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปนติ อนฺตํ, ปจฺฉิ อาคาเร, อคฺคิ อาคาเร, ภิกฺขุ อาสเน, ปุถุ อาสเนติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา ปุพฺเพสํ ติณฺณมิการสฺสอาลปเน สิ คสญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ สญฺญํ กตฺวา อิตเรสมุการสฺส เตเนว สญฺญํ กตฺวาอมา ปโต สฺมึสฺมานํ วาติ อธิกิจฺจ อิมินา ฌลานํ ปฏิปาฏิยา อิยุวาเทเส กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

ติมลนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ยถาธิกตวาคฺคหณผลํ ทสฺเสนฺโต ปญฺจหงฺเคหีติอาทิมาห. ตตฺถปญฺจหิ องฺเคหิ, ตีหิ อากาเรหิ, จกฺขุ อายตนนฺติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวา วุตฺตนเยน -สญฺญํ กตฺวา อิมินา อาเทเส สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวาวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลเป สมฺปตฺเต ตตฺถาปิ วาคฺคหเณนากตฺวาอิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺติ -การาเทเส สมฺปตฺเต ตตฺถาปิ นวา-กฺวจิคฺคหเณหิ อกตฺวาสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรานํ โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

อิทานิอิธวาคฺคหณปฺปโยชนํ ทสฺเสนฺโต วตฺถุตฺตยนฺติ อาห. ตสฺส ปน ติสทฺทโตติณฺณํ สมูโหติ อตฺเถสมูหตฺเถ กณฺณาติ ปจฺจยํ กตฺวาเตสํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิการสฺส อิธ วาคฺคหเณน อยาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตทฺธิตตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สิวิภตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ อธิกิจฺจสินฺติ ตสฺส อํอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา วตฺถุสทฺเทน สหวตฺถูนํ ตยนฺติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ อธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปํ กตฺวาปกตี จสฺส สรนฺตสฺสาติ ปกติภาวญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

นนุติยนฺตํ, ภิกฺขุวาสเนติอาทีนิ สเร ปเรยวมทนตรลา จาคมาติ -การาคเมเนว สิชฺฌนฺติ, อถ กสฺมา อิทํ วุตฺตนฺติ. “ตานิ ปน สิชฺฌนฺติ, ‘สยมฺภุวาสนํ, อภิภุวาสนนฺติอาทีนิ ปน น สิชฺฌนฺติ, ‘สยมฺภู อาสนํ, อภิภู อาสนนฺติ หิ เฉเท กเต การาคเม จ กเตสยมฺภูวาสนํ, อภิภูวาสนนฺติ ภเวยฺยุนฺติ. 

 

นนุอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ วุตฺตนฺติ. “วุตฺตํ, ตมฺปเนกวจน-โยวิภตฺตีเสฺวว โหติ, อิธ ปนสยมฺภุโน อาสนํ, อภิภุโน อาสนนฺติ วิคฺคหํ กตฺวา วุตฺตนเยนอมาทโย ปรปเทภีติ สมาเส กเต วิภตฺติโลเป ปกติภาเว จ กเต การาคเม จ กเต เอกวจนาทีนมภาวา รสฺสมฺหา สมฺปตฺเตสยมฺภู-วาสนํ, อภิภูวาสนนฺติ ภเวยฺยุนฺติ. ตํนิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตํ. 

 

นนุกฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วุตฺตนฺติ. “วุตฺตํ, ตมฺปน กฺวจิคฺคหณสหิตตฺตา กตฺถจิ โหติ, กตฺถจิ น โหติ, เตเนวอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจตฺยาทีสุ รสฺสวิธานํ กตํ, ตสฺมา สพฺพตฺถปิ ตทาการ-วิวชฺชนตฺถมิทํ วุตฺตํ. อปิ จ สนฺธิวิสโยยํ โยโคติ. 

 

[๗๑] ยวการา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “-านํ การการาเทสา โหนฺติ สเรติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. คฺคหณสฺส เหฏฺฐา วุตฺตวิธานสฺส สมฺปิณฺฑนโตวุตฺตปฺปการานํ -านํ -การาปิ โหนฺติ สเรติ อตฺโถ. เตสํเยว วิหิตตฺตา อิมสฺสา นิยตตา ปากฏาเวติ น วุตฺตํ วาคฺคหณผลํ. 

 

นนฺวิวณฺณุวณฺณานํอิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺติ สเร ปเร -การาเทสา ลพฺภนฺเตว, อถ กิมตฺถํยวการา เจติ วุตฺตนฺติ. “น ลพฺภนฺติ, กสฺมา, ‘ยูนมิยุวา สเร วาติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ ฌลานํปสญฺญสฺส จาติ วจนํ เยสํ -สญฺญา สญฺญา จ โหนฺติ, เตสํเยว คหณตฺถํ, เตน ยตฺถ -สญฺญา สญฺญา จ โหนฺติ, โสฌลานมิยุวา สเร วาตีมสฺสปสญฺญสฺส จาตีมสฺส จ วิสโย, ยตฺถ น โหนฺติ, โสอิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺติ อิเมสํ วิสโยติ. 

 

เตนจกฺขฺวายตนํ, อคฺยาคารนฺติอาทีสุจกฺขุ อายตนํ, อคฺคิ อาคารนฺติ เฉเท กเตอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ -สญฺญานํ กตตฺตาอิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺติ อิเมสํ ปเวสาภาวาอคฺคิอาคารํ, จกฺขุอายตนนฺติ วาอคฺคาคารํ, จกฺขายตนนฺติ วา รูปํ ภเวยฺย. “อิวณฺโณ ยนฺนวาติ หิ สเร ปเร อิวณฺณสฺส จวโมทุทนฺตานนฺติ อุวณฺณสฺส จ -การาเทสา ยตฺถ โหนฺติ, ตตฺถ นิยตาเยว โหนฺติ. ยตฺถ ปน น โหนฺติ, ตตฺถาปิ นิยตวเสเนวาติ ตํนิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วาอิวณฺโณ ยนฺนวา, วโมทุทนฺตานนฺติ วตฺวาฌลานมิยุวา สเร วาตีมสฺส วุตฺตตฺตา อสติปิ อิห วาคฺคหเณ อิมสฺสา นิยตตา ปากฏาเวติ อกตฺตพฺพเมว วาคฺคหณํ. อถ จ ปน กตํ. เตน ญายติอิวณฺโณ ยนฺนวาติ เอตฺถ วิย อิธาปิ วาคฺคหณกรณํ ยตฺถ วาคฺคหเณนีทํ นปฺปวิฏฺฐํ, ตตฺถอิวณฺโณ ยนฺนวาติ สเร ปเร ยํ วิหิตํ, ตมฺปิ น โหตีติ ญาปนตฺถนฺติ มนฺตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตปฺปการเมว รูปํ ภเวยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ อิทํ สุตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

อถวาตมฺปนสนฺธิวเสนวุตฺตํ. อิทํ สนฺธิจฺฉายาภาเวปิ วิหิตํ. ยถา หิอรหภาวํ วตฺตุนฺติอาทีสุ กิตพฺพิธาเนอิจฺฉตฺเถสุ สมานกตฺตุเกสุ ตเวตุํ วาติ อธิกิจฺจอรหสกฺกาทีสุ จาติ ตุํปจฺจเย สิทฺเธปิ อุณาทิปจฺจยวเสน นิปฺผาเทตุํอรหสกฺกาทีหิ ตุนฺติ จ. พุทฺโธติ เอตฺถพุธคมาทิตฺเถ กตฺตรีติ ปจฺจเย สิทฺเธปิ อุณาทิปจฺจยวเสน นิปฺผาเทตุํ สฺยาทีหิมิทิพุธิปูชาทีหิ จ กฺโตติ เอตฺถ พุธิคฺคหณญฺจ กตํ, เอวมิทมฺปิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

อคฺยาคารนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปนอคฺคิ อาคารํ, จกฺขุ อายตนํ, สุ อาคตนฺติ เฉทํ กตฺวา พฺยญฺชนํ วิโยเชตฺวาอาลปเน สิ ค-สญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ -สญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา -การาเทเส กตฺวาพฺยญฺชโน จ วิสญฺโญโคติ เอตฺถ สทฺทคฺคหเณน ปุพฺพรูเป สญฺโญคาทิสฺส การสฺส โลปํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

 

[๗๒] ปสญฺญสฺส  

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สญฺญสฺส จ สเร ปเร การาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต ยการคฺคหณสฺส จฌลานมิยุวา สเร วาติ อิโต สเรคหณสฺส จานุวตฺตนโตสเร ปเร สญฺญสฺส จ การา-เทโส โหตีติ อตฺโถ. คฺคหณํ การคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. 

 

นนฺวนนฺตเร วุตฺตตฺตาว วตฺตเตติ. วตฺตเต, อิธ ปน อสติ คฺคหเณยวการา เจติ วุตฺตตฺตา การคฺคหณํปิ วตฺเตยฺย. ตสฺมา ตนฺนิวตฺเตตฺวา ตสฺเสวานุกฑฺฒนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ กตฺวา คฺคหเณน ตทตฺโถ สิชฺฌเตว. กสฺมา, การคฺคหณมนธิปฺเปตนฺติ ปโยคาภาวา. อิยุวาคหณานํปิ คฺคหณํ ปโยคาภาวาว. อิทมฺปิ สนฺธิจฺฉายาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ. 

 

ปุถพฺยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. วุตฺติยํวิภตฺตา-เทเสติ วจนํ ยตฺถ สญฺญานิมิตฺตมาเทสํ นตฺถิ, ตตฺถ สญฺญากรเณ ปโยชนา-ภาวา สญฺญมกตฺวาอิวณฺโณ ยนฺนวาติ อิมินาว สาเธตุํ สกฺกา. ยตฺถ ปน สญฺญานิมิตฺตมาเทสมตฺถิ, ตตฺถ สญฺญํ กตฺวา อิมินา สนฺธิจฺฉายาภาเวปิ การาเทสกรณตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ ญาปนตฺถํ. 

 

เอตฺถจวิภตฺตาเทเสติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ โต ปรานํ สราทีนํ วิภตฺตีนมภาวา สราทโย วิภตฺตาเทสาเวติ ตํทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เต ปน อตฺถโตอมา ปโต สฺมึสฺมานํ วาติ วุตฺตาเทสาว. 

 

นเนฺววํ วิภตฺตาทิมฺหิ สโร อตฺถีติ. อตฺถิ, ตสฺสา ปน วิภตฺติยา ปโต ปรสฺสาอํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหีติ นิคฺคหิตํ วุตฺตํ. กตฺถจิอํ ยมีโต ปสญฺญโตติ การาเทโส วุตฺโต. ตสฺมา วุตฺตปฺปการทสฺสนตฺถเมวาติ คเหตพฺพํ. 

 

[๗๓] คาว เส

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคสทฺทนฺตสฺสการสฺส เ วิภตฺติมฺหิ อาวาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. คาวาติ เอกํ ปทํ, เสติ เอกํ ปทนฺติ ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. เอตฺถ จโคสฺส โอ โคโออิติ เฉทํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรกฺขรํ เนตฺวา โคสทฺทโต อาวาเทสาเปกฺขํ ฉฏฺฅึ กตฺวาโคสฺส อาโว โคอาโวติ วิคฺคหํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวาคาโว เสติ วตฺตพฺเพโลปญฺจ ตตฺรากาโรติ โอการสฺส โลปํ กตฺวา ลุตฺตฏฺ-ฐาเน การมาเนตฺวาคาว เสติ วุตฺตตฺตา โคสทฺทสฺสการสฺส อาวาเทโส โหติ เ วิภตฺติมฺหีตฺยตฺโถ. 

 

คาวสฺสาติ อุทาหรณํ. ตสฺส ปน โคสทฺทโตชินวจนยุตฺตํ หีตฺยาทิ-มธิกิจฺจ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา วิภตฺตึ กตฺวา อิมินา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวาสาคโม เสติ การาคเม กเต รูปํ. 

 

[๗๔] โยสุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคสทฺทสฺสการสฺส โยสุ วิภตฺตีสุ อาวาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโตว วาคฺคหณานุวตฺตนโตโคสทฺทสฺ-สการสฺส อาวาเทโส โหติ โยสุ วิภตฺตีสูติ อตฺโถ. คฺคหณปฺปโยชนํ สยเมว วกฺขติ. อิมสฺสานนฺตรสุตฺเตเนกโยคากรณมิธ โยคหเณน ปฐมาทุติยาพหุวจนานํ คหิตภาววิญฺญาปนตฺถํ. ตถา หิ เตเนกโยเค กเตคาว เส โยสุ เจติ สุตฺตํ ภเวยฺย. เอวญฺจ สติ ทฺวินฺนํ -โยนมเปกฺขํ กตฺวา สตฺตมิพหุวจนํ กตนฺติปิ จินฺตา ภเวยฺย. โยสูติ วุตฺเต ปนโยโย จาติ วิคฺคหํ กตฺวาโยโยสูติ วตฺตพฺเพสรูปานเมกเสสฺวสกินฺติ เอกเสสํ กตฺวา สตฺตมิพหุวจนํ กตํ. อญฺญถา พหุวจนเมว น สิยาติ วิญฺญายติ. 

 

คาโว คจฺฉนฺตีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ คาโวติ โคสทฺทโต ชิน-วจนาธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวา ตโต โยวจนสฺสตโต โยนโม ตูติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรสฺมึ ทุติยาพหุวจนกรณเมว วิเสโส. 

 

คาวี คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ  คาวีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจติ วาเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ วา โยวิภตฺติยา อีการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. คาวี ปสฺสนฺตีติ เอตฺถ จ ทุติยา-พหุวจนกรณเมว วิเสโส. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตคฺคหณํ กิมตฺถํ,  นา-สฺมา-สฺมึสุ วจเนสุ อาวาเทโส โหตีติ อาห. 

 

ตตฺถจคาเวนาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา อิธ คฺคหเณน โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวาอโต เนนาติ นาวจนสฺาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

คาวาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมาวจนํ กตฺวา คฺคหเณน โอการสฺ-าวาเทสํ กตฺวาอโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอติ วตฺตมาเนสฺมาสฺมึนํ วาติ สฺมาวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

คาเวติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมฺเยกวจนสฺมึวิภตฺตึ กตฺวา คฺคหเณ-นการสฺสาวาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยนสฺมาสฺมึนํ วาติ สฺมึวจนสฺส เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

คาเวสูติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวา คฺคหเณนการสฺ-าวาเทสํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ คาวสทฺทนฺตสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๗๕] อวํมฺหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคอิจฺเจตสฺสการสฺส อาว-อวอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. คาวคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตโค อิจฺเจตสฺสการสฺส อาว-อวาเทสา โหนฺติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหีติ อตฺโถ. คฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. 

 

นนุ เหฏฺฐา คฺคหเณนาวาเทสสฺส จ อุปริโอ สเร เจติ อวาเทสสฺส จุปลพฺภนโต น วตฺตพฺพเมวีทนฺติ. น น วตฺตพฺพํ, กสฺมา, “โอ สเร เจติ สมาสปเท วุตฺตํ. ตสฺมา อสมาเสปิ อวาเทสตฺถญฺจ, คฺคหณํ สนฺธายาวุตฺเต อาวาเทโสว โหตีติ สงฺกา สิยา. ตํนิวารณตฺถญฺโจปาตตฺตา. 

 

คาวํ, ควนฺติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ โคสทฺทโต ชินวจนาธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวาคาว เสติ อธิกิจฺจ อิมินา โอกาสฺส อาว-อวาเทเส กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรานิ คฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ ควสฺสาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน วิภตฺตึ กตฺวา คฺคหเณนการสฺส อวาเทสํ กตฺวาสาคโม เสติ การาคเม กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. เกวลํ ปเนตฺถ อวาเทโสว วิเสโส.

 

[๗๖] อาวสฺสุ วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺสุกาโร โหติ อํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. อาวสฺสาติ เอกํ ปทํ, อุอิติ เอกํ ปทํ, วาติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. อาวสฺสาติ กิญฺจาปิ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ, ตถาปิ เหฏฺฐา อาวาเทสสฺส วุตฺตตฺตาโสเอว อิธ คหิโตติ วิญฺญายติ. “ตุมฺหสฺส ตุวํตฺวมํมฺหีติอาทีสุ สติปิ อํคหเณ อิเหว วจนมฺปิ ตทตฺถเมว. เตนาหคาวาเทสสฺสาติ. “อาวสฺส อ อาวออิติ ฉฏฺฅิสมาสํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรสฺสาโลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา อาเทสาเปกฺขํ ฉฏฺฅึ กตฺวา อาวสฺสาติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนอาวอิจฺเจตสฺส คาวาเทสสฺส อนฺตสรสฺส อุการาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. 

 

นนุคาว เสติ อิโต คาวคฺคหเณ วตฺตมาเน อสติปิ อิธ อาวคฺคหเณ สิชฺฌตีติ. “น สิชฺฌติ, อนนฺตเร อวาเทสสฺส วุตฺตตฺตา อุตฺตริปิ ตสฺเสวานุวตฺตนโต จโสว วตฺตตีติ สงฺกา สิยา, ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถมิห อาวคฺคหณํ กตนฺติ. 

 

คาวุ๊ติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวาคาว เสติ อธิกิจฺจอวํมฺหิ จาติ โอการสฺส อาวาเทสํ กตฺวาอวํมฺหิ จาติ อธิกิจฺจ อิมินา อาว-เทสนฺตสฺสุการาเทสํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ วตฺตมาเนอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อุวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาอํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหีติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. กิมุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๗๗] ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต สมาเส

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตโต โคสทฺทโต ปรสฺส นํวจนสฺส อํ โหติ, โค- อิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหติ ปติสทฺทสฺมึ ปเร อลุตฺเต จ สมาเสติ ญาปนตฺถํ. ตโตติ เอกํ, นนฺติ เอกํ, อนฺติ เอกํ, ปติมฺหีติ เอกํ, อลุตฺเตติ เอกํ, าติ เอกํ, สมาเสติ เอกนฺติ สตฺตปทมิทํ สุตฺตํ. อิธ ตโตติ วุตฺตตฺตาอตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโมติ กตฺวา โคคหณสฺสโคสทฺทโตติ อนุวตฺตนโต จ อวคฺคหณสฺสานุวตฺตนโต จ ตโต โคสทฺทโต นํวจนสฺส อํ โหติ, โอการสฺส จ อวาเทโส โหติ ปติสทฺทสฺมึ ปเร อลุตฺเต จ สมาเสติ อตฺโถ. 

 

นนุ จ สมาเส สติ โลโป โหติ, อถ กสฺมา วุตฺตํอลุตฺเตติ. “อโลปสมาสสฺสาปิ สมฺภวา, ‘เตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ เอตฺถ หิ คฺคหณํปิ ตทตฺถเมเวติ. 

 

นนุตโต นมํ ปติมฺหิ จ สมาเสติ วุตฺเตเยว นํวจนสฺส อํวจนโต สมาเส สติปิ นํวจนสฺส โลโป น โหตีติ วิญฺญายติ, อถ กสฺมา อลุตฺเตติ วุตฺตนฺติ. สจฺจํ น วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเตปิ สมาสสฺส สญฺญาวิญฺญาปนตฺถํ วุตฺตํ. 

 

ทุวิโธหิสมาโส ลุตฺตสมาโส จ อลุตฺตสมาโส จ. “สมาสียติ, สมสนํ วา สมาโสติ วุตฺตตฺตา ลุตฺตสมาโส ปากโฏว. อิตโร ปน อปากโฏ. ตสฺมาตโต นํวจนสฺส อํ โหติ ปติมฺหิ ปเร สมาเสติ วุตฺเต อญฺญตฺถ สมาเส สติ วิภตฺติโลโป โหติ, อิห ปน สมาเสติ จ วุตฺตํ. นํวจนสฺส อํ โหตีติ จ. ‘กึ นาเมตนฺติ สงฺกา สิยา. ตสฺมา อีทิโส อลุตฺตสมาโส นามาติ ญาปนตฺถํอลุตฺเตติ อาห. โส ปน สมาเสติ ปเทน ตุลฺยาธิกรโณ. เตนอลุตฺเต สมาเสติ สมฺพนฺโธ. 

 

ควํปตีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวา ปติสทฺทํ โยเชตฺวาโคนํ ปตีติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ อธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ สมาสํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลเป สมฺปตฺเต คฺคหเณน โลปมกตฺวาโคณ นํมฺหิ วาติ โคณาเทเส สมฺปตฺเต วาคฺคหเณนากตฺวาคาว เส, อวํมฺหิ จาติ อธิกิจฺจ อิมินา นํวจนสฺส อมาเทสํ กตฺวา โคสทฺทนฺตสฺสการสฺส อวาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคปตีติ กิมุทาหรณํ. ตมฺปน โคสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา ปติสทฺทํ โยเชตฺวาโคนํ ปตีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลเป อกเตเยว อิมินา นํวจนสฺส อํอาเทเส สมฺปตฺเต โลเปตพฺพ-สมาสตฺตา อลุตฺตสมาโส น โหตีติ กตฺวา อมาเทสมกตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติ-โลปมฺหิ กเต รูปํ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต คฺคหเณน อสมาเสปิ นํวจนฺส อํ โหติ. โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส อวาเทโส โหตีติ อาห. ตตฺถ ปน ควนฺติ อุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๗๘] โอ สเร

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเสติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “คาว เสติ อิโต โคคหณสฺส จอวํมฺหิ จาติ อิโต อวคฺคหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตโต สมาสคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต โคอิจฺเจตสฺส โอการสฺส สเร ปเร อวาเทโส โหติ สมาเสติ อตฺโถ. คฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. 

 

ควสฺสกนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ควสฺสกนฺติโค จ อสฺสโก จาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ อธิกิจฺจนามานํ สมุจฺจโย ทฺวนฺโทติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวานามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ สมาสสญฺญํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ สทฺทมปฺ-ปโยคํ กตฺวาปกตี จสฺส สรนฺตสฺสาติ ปกติภาวํ กตฺวา โคสทฺทนฺตสฺส โอการสฺสคาว เส, อวํมฺหิ จ, ตโต นมํ ปติมฺหาลุตฺเต จ สมาเสติ วตฺตมาเน อิมินา อวาเทสํ กตฺวาโส นปุํสกลิงฺโค, ทิคุสฺเสกตฺตํ, ตถา ทฺวนฺเท ปาณิตูริย-โยคฺคเสนงฺคขุทฺทชนฺตุกวิวิธวิรุทฺธวิสภาคตฺถาทีนญฺเจติ อธิกิจฺจวิภาสา รุกฺขติณ-ปสุธนธญฺญชนปทาทีนญฺเจติ นปุํสกลิงฺคตฺตเมกตฺตญฺจ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต วุตฺตนเยน เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ อธิกิจฺจสินฺติ สิวจนสฺส อํอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสานิ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต คฺคหเณนอุวณฺณอิจฺเจวมนฺตานํ ลิงฺคานํ อุว-อว-อุราเทสา โหนฺติ สฺมึ-โยอิจฺเจเตสุ กฺวจีติ อาห. 

 

ภุวิ, ปสโว, คุรโว, จตุโรติ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภุวีติ ภูสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา อิธ คฺคหเณน อุวณฺณสฺส อุวาเทสํ กตฺวาตโต สฺมิมีติ เอตฺถ ตโตคหเณน สฺมึวจนสฺส อิการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวา-ทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ปสโว, คุรโวติ ปสุ-คุรุอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ โยวิภตฺตึ กตฺวา คฺคหเณน อุการสฺส อวาเทสํ กตฺวาตโต โยนโม ตูติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยวจนสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิมานิ ปน อิมินาปิ สิชฺฌนฺตีติ ญาปนตฺถํ วุตฺตานิ. อญฺญถา ภุวีติ ภูสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมึวิภตฺตึ กตฺวา ตสฺสา อิการาเทสํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ สญฺญํ กตฺวาฌลานมิยุวา สเร วาติ สฺส อุวาเทเส กเตปิ สิชฺฌติ. อิตรานิ ปน ปสุ-คุรุอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ โยวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจลโต โวกาโร เจติ โยวิภตฺติยา โวการาเทสํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌติ อธิกิจฺจเวโวสุ โล จาติ สฺสตฺเต กเต สิชฺฌติ. 

 

 

จตุโรติ จตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อุการสฺส เอตฺถ คฺคหเณน อุราเทสํ กตฺวาตโต โยนโม ตูติ เอตฺถ ตุคฺคหเณน โยวจนสฺส โอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคธโน, โควินฺโทติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปนคาโว ธนานิ ยสฺส โสติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อมาทโย ปรปเทภีติ อธิกิจฺจอญฺญปทตฺเถสุ พหุพฺพีหีติ พหุพฺพีหิสมาสาทึ กตฺวา โคธนสทฺเท โอการสฺส สติปิ สมาเส สรปรตฺตาภาวา อิมินา อวาเทสมกตฺวา โควินฺโทติ วินฺทตีติ วินฺโท, “คาโว วินฺโทติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ, อุเภ ตปฺปุริสาติ อธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ ตปฺปุริสสมาสํ กตฺวา วุตฺตนเยน วิภตฺติโลปาทิมฺหิ กเต โควินฺทสทฺเท โอการสฺส จ สรปรตฺตาภาวา อิมินา อวาเทสมกตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

[๗๙] ตพฺพิปรีตุปปเท พฺยญฺชเน

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตสฺส อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส พฺยญฺชเน ปเร โอวิปรีโต โหตีติ ญาปนตฺถํ. ตพฺพิปรีโตติ เอกํ ปทํ, อุปปเทติ เอกํ ปทํ, พฺยญฺชเนติ เอกํ ปทํ, าติ เอกํ ปทนฺติ จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. ตสฺส วิปรีโต ตพฺพิปรีโต. “ตสฺส ตพฺพิปรีโต ตตพฺพิปรีโตติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส สทฺทสฺสสรูปานเมกเสสฺวสกินฺติ เอกเสสํ กตฺวา ตพฺพิปรีโตติ วุตฺตตฺตา จอวํมฺหิ จ, โอ สเร จาติ อิโต อโวคหณานญฺจานุวตฺตนโตตสฺส อวสทฺทสฺส อุปปเท ติฏฺฐมานสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหติ พฺยญฺชเน ปเรติ อตฺโถ. เอตฺถ จ เอโก สทฺโท อวสทฺทมเปกฺขเต, เอโก โอสทฺทํ. เตน วุตฺตํตสฺส อวสทฺทสฺส ตสฺส โอการสฺส วิปรีโต โหตีติ. โอการสฺส วิปรีโตติ อุกาโร อิธ คหิโต. โอกาโร หิ ทีโฆ. ตสฺมา ตสฺส รสฺสภูโต อุกาโร วิปรีโต. ตสฺส จ อูการการา. การาทีนมฺปิ เอเสว นโย. 

 

อุคฺคเตติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปนอว คเต, อว คจฺฉติ, อว คเหตฺวาติ เฉทํ กตฺวาอวํมฺหิ จ, โอ สเร จาติ อธิกิจฺจ อิมินา อวสทฺทสฺส อุการาเทสํ กตฺวา การสฺส จปรเทฺวภาโว ฐาเนติ เทฺวภาวํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

นิปาตานํอเนกตฺถตฺตาคฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตคฺคหณมวธารณตฺถนฺติ อาห. เอตฺถ จ อวธารณํ นาม นิวตฺตนํ. “กตฺถจิ นิวตฺตนตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๘๐] โคณ นํมฺหิ วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺเสว โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ นํมหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “คาว เสติ อิโต โคคหณํ มณฺฑูกคติกวเสน วตฺตเต. เตน โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. “โคโณ นํมฺหิ วาติ วตฺตพฺเพเสสโต โลปํ คสิปิตฺยธิกิจฺจสพฺพาสมาวุโสปสคฺคนิปาตาทีหิ เจติ เอตฺถ อาทิคฺคหเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวา วาโลปญฺจ ตตฺรากาโรติ สนฺธึ กตฺวา วา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

โคณานนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ฉฏฺฅิพหุวจนนํวิภตฺตึ กตฺวาคาว เสติ อธิกิจฺจ อิมินา โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวาโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ อธิกิจฺจสุนํหิสุ เจติ ทีฆํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. โคนนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

โคณภูตานนฺติ โยควิภาเคน สิชฺฌติ. เตนาหโยควิภาเคน โคณาเทโส โหติ โคณภูตานนฺติ. เอตฺถ จ โยควิภาโค นาม สุตฺตวิภาโค สุตฺตสฺส เทฺวธา กรณํ. “โคณ นํมฺหิ วาติ วุตฺเต โคณภูตานนฺติ เอตฺถ กิญฺจาปิ โคสทฺโท ทิสฺสติ, ตถาปิ นํวิภตฺติยาภาวา โคณาเทโส น ภเวยฺย, ตสฺมา โคโณติ วิภาโค กโต. ตทา ปนโคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหตีติ อตฺโถ. เตน จ โคณ-ภูตานนฺติ เอตฺถ นํวิภตฺติยาภาเวปิ โคณาเทโส โหติ. น จ ปน โยควิภาคา อิฏฺฐปฺปสิทฺธีติ โคสฺวิตฺยาทีสุ อติปฺปสงฺโค โหติ. อถ วา อนนฺตรสุตฺเตเนกโยคํ กตฺวาโคณ นํสุหินาสุ เจติ วตฺตพฺเพ ภินฺนโยคกรณํ อเนน อวิภตฺติกสฺสาปิ โหตีติ ญาปนตฺถํ. เตเนวาหโยควิภาเคนาติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ โยควิภาโค นาม สุตฺตสฺส ปุถุจฺจารณํ. 

 

[๘๑] สุหินาสุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-หิ-นาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. วุตฺตนเยน โคคหณสฺส อนนฺตร-สุตฺตโต วาคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตสุ-หิ-นาสุ วิภตฺตีสุ โคสทฺทสฺส โคณาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. สุ จ หิ จ นา จ สุหินา, ตาสุ สุหินาสุ. คฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. 

 

โคเณสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ โคเณสูติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สตฺตมิพหุวจนํ กตฺวาคาว เส, โคณ นํมฺหิ วาติ อธิกิจฺจ อิมินา โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ โคณสทฺทนฺตสฺสการาเทเส กเต รูปํ. โคเณหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติยาพหุวจนํ วา ปญฺจมิพหุวจนํ วา กตฺวา วุตฺตนเยน โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวา โคณสทฺทนฺตสฺส จ เอการาเทเส กเต รูปํ. โคเณนาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน โค-สทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวาอโต เนนาติ นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคสูติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. โคภีติ เอตฺถสฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ หิวิภตฺติยา ภฺยาเทโส โหติ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต คฺคหเณน สฺยาทิ-เสเสสุ ปุพฺพุตฺตรวจเนสุปิ โคณ-คุ-ควยาเทสา โหนฺตีติ อาห. 

 

ตตฺถจโคโณติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา คฺคหเณน โคสทฺทสฺส โคณาเทสํ กตฺวาอโต เนนาติ อธิกิจฺจโสติ สิสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคณาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ปฐมาพหุวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวาอโต เนน, โส วาติ อธิกิจฺจสพฺพโยนีนมาเอติ โย-วจนสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคณนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส โคณ-เทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. โคเณติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวา วุตฺตาธิการมธิกิจฺจสพฺพ-โยนีนมาเอติ โยวิภตฺติยา เอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โคณสฺสาติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวาสาคโม เสติ การาคเม กเต รูปํ. 

 

โคณมฺหา, โคณมฺหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวา โคสทฺทสฺส จ โคณาเทสํ กตฺวาสฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอาเทเส กเต รูปานิ. 

 

คุนฺนนฺติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถิพหุวจนํ วา ฉฏฺฅิพหุวจนํ วา กตฺวา โคสทฺทสฺส จ คุอาเทสํ กตฺวาปรเทฺวภาโว ฐาเนติ วาโน จ ทฺวาทิโต นํมฺหีติ เอตฺถ คฺคหณสฺส นิปาตตฺตา นิปาตานญฺจาเนกตฺถตฺตา เตน วานิคฺคหิตญฺเจติ นิคฺคหิตาคมํ กตฺวา ตสฺส วคฺคนฺตํ ปาเปตฺวา วาเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ วากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตา-เทสโลปาคมา เจติ วาปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตีติ วายทนุปปนฺนา นิปาตนา สิชฺฌนฺตีติ วา นํมฺหิ การาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ ปรกฺขรํ นีเต รูปํ.

 

ควเยหีติ โคสทฺทโต วุตฺตนเยน หิวิภตฺตึ กตฺวา โคสทฺทสฺส จ ควยาเทสํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ อาเทสนฺตสฺส เอการาเทเส กเต รูปํ.

 

[๘๒] อํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “--หิ ปรสฺส อํวจนสฺส การสฺส จ นิคฺคหิตาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. อํโมติ เอกํ ปทํ, นิคฺคหิตนฺติ เอกํ ปทํ, ฌลเปหีติ เอกํ ปทนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. “--หิ ปโร อํ-โม นิคฺคหิตํ ปปฺโปตีติ อตฺโถ. วุตฺติยํ ปนอาเทสาเทสิวิธานนฺติ กตฺวา ตทนุรูปวเสน อํวจนฺส การสฺส จ นิคฺคหิตํ โหตีติ วุตฺตํ. การินํ ปฐมาย นิทฺทิสิตฺวา การิยสฺสุปโยควเสน นิทฺเทโส-ปฺยาเทสาเทสิวิธานเมว คมยตีติ สุตฺตํ ปน อํ-โม นิคฺคหิตํ --หีติ อาห. 

 

เอกสฺเสวหิอตฺถสฺสนานปฺปกาเรนปโยโคทิสฺสติเทวทตฺตสฺส รชฺชํ ปาปุณาติ, เทวทตฺโต รชฺชํ ปาปุณาติ, เทวทตฺโต ราชา โหตีติ. น จ ตํ วิรุชฺฌติ. 

 

นนุ จ สุตฺตาธิปฺปายสฺสานุวตฺตนโต วุตฺติ, อิธ ปน กสฺมา เอวํ วุตฺตนฺติ. สุตฺตาธิปฺปายทีปนตฺถํ. เอวํ นิทฺเทโสปิ อาเทสาเทสิวิธานเมว คมยตีติ ตเมว ทีเปนฺโต เอวํ สุตฺตมาห. ตตฺถ จ ตทธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วุตฺติมาห. สุตฺตสฺส หิ ทุวิโธ อตฺโถ มุขฺยตฺโถ อธิปฺปายตฺโถ จ. ตตฺถ จ มุขฺยตฺโถสาคโม เสติอาทีสุ เ วิภตฺติมฺหิ การาคโม โหตีติอาทิ. อธิปฺปายตฺโถสํสาเสฺวกวจเนสุ เจตฺยาทีสุ สํ-สาสุ เอกวจเนสุ วิภตฺตาเทเสสูตฺยาทิ. อุภยตฺถสฺสาปิ วตฺตนโต หิ วุตฺติ. ตสฺมา เจวํ วุตฺติยํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

อคฺคินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคินฺติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวา อํวิภตฺติสฺส จีมินา นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ. 

 

อิตฺถินฺติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวา อํวิภตฺติสฺส อิมินา นิคฺคหิตาเทสํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ อสฺส รสฺเส กเต รูปํ. รตฺตินฺติ รตฺติสทฺทโต อมาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

ปุลฺลิงฺคนฺติอาทีนิ การวเสน วุตฺตานิ. ตตฺถ จ ปุลฺลิงฺคนฺติปุมสฺส ลิงฺคนฺติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ อธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ สมาสํ กตฺวานามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ สมาสสญฺญํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติโลปํ กตฺวาปกตี จสฺส สรนฺตสฺสาติ ปกติภาวํ กตฺวา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต ปุมลิงฺคนฺติ วตฺตพฺเพเสสโต โลปํ คสิปีติ อธิกิจฺจ ปุมสฺส ลิงฺคาทีสุ สมาเสสูติ ปุมสทฺทนฺตสฺส สรสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน การสฺมึ อุการสฺส สญฺญํ กตฺวา อิมินา การสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวา ปุํลิงฺคนฺติ วตฺตพฺเพ นิคฺคหิตสฺสนิคฺคหิตญฺจ, กฺวจิ โลปนฺติ อธิกิจฺจพฺยญฺชเน เจติ โลปํ กตฺวา การสฺสปรเทฺวภาโว ฐาเนติ เทฺวภาวํ กตฺวา วาวคฺคนฺตํ วา วคฺเคติ เอตฺถ วาคฺคหเณน การาเทสํ กตฺวา วา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

 

ปุมฺภาโวติ อิทํ ปนปุมสฺส ภาโวติ อตฺเถ วุตฺตนเยน สมาสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิธ ปน นิคฺคหิตสฺส โลปาภาโวว วิเสโส. ปุงฺโกกิโลติ เอตฺถาปิปุมา จ โส โกกิโล จาติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ วตฺตมาเนทฺวิปเท ตุลฺยาธิกรเณ กมฺมธารโยติ กมฺมธารยสมาสาทึ กตฺวา การสฺส การโลเป กเต นิคฺคหิตาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อคฺคินาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคินาติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺต-นเยน ตติเยกวจนนาวิภตฺตึ กตฺวา อิวณฺณสฺส จ สญฺญํ กตฺวา สติปิ สฺมึ อํวจนสฺส การสฺส จาภาวา อิมินา นิคฺคหิตสฺมึ อกเต รูปํ. ภิกฺขุนาติ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

รตฺติยาติ รตฺติสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส จ สญฺญํ กตฺวา สติปิ สฺมึ อํ-าภาวา นิคฺคหิตมกตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนมิติ อธิกิจฺจปโต ยาติ นาวจนสฺส ยาเทเส กเต รูปํ. อิตฺถิยาติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน นาวจนํ กตฺวา อิตฺถิวาจกสฺส อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวา สติปิ สฺมึ อํ-าภาวา นิคฺคหิตมกตฺวา วุตฺตนเยน นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ อสฺส รสฺเส กเต รูปํ. 

 

สุขนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตมฺปน สุปุพฺพสฺส ขนุ=อวธารเณตีมสฺสสุฏฺฅุ ทุกฺขํ ขนตีติ วา อตฺเถ ขาท=ภกฺขเนตีมสฺสสุฏฺฅุ ทุกฺขํ ขาทตีติ วา อตฺเถสํหนาญฺญาย วา โร โฆติ ปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต วา สุข-ทุกฺข=ตกฺกิริยายนฺตีมสฺสสุขยตีติ อตฺเถสญฺญายม นูติ อธิกิจฺจสพฺพโต ณฺวุตฺวาวี วาติ ปจฺจยํ กตฺวา วา อากาสวาจเกน สทฺเทน สหสุกรํ ขมสฺสาติ อตฺเถ พหุพฺพีหิสมาสํ กตฺวา วา ยถา ตถา วาตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อํวิภตฺติมฺหิ --าภาวา อิมินา นิคฺคหิตมกตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวาสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ อธิกิจฺจทีฆนฺติ ปรสรสฺส ทีเฆ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

 

นนฺวิห--หีติ อวตฺวาสญฺญสฺส จาตีมสฺสานนฺตรํ เตหิอํโม นิคฺคหิตนฺติ วุตฺเตเยวฌลานมิยุวา สเร วาติ อิโต -คฺคหณสฺส จปสญฺญสฺส จาติ อิโต คฺคหณสฺส จานุวตฺตนโต อธิปฺเปตตฺโถ สิชฺฌเตวาติ. สจฺจํ สิชฺฌติ, เอวํ สนฺเตปิ ฌลเปหีติ ปุนารภิตฺวา คหณํ, ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตานํ -คฺคหณานํ อนุวตฺตนโต วาคฺคหณมปิ วตฺตเตอิติ สนฺเทโห ชาเยยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. น จ สเรคหณานุวตฺตนสงฺกานิวตฺตนตฺถนฺติ สกฺกา มนฺตุํ ตตฺเถว นิมิตฺตสมฺภาวา. เตนาหปุนารมฺภคฺคหณํ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺติ. อยํ ปเนตฺ-ถตฺโถปุนารภิตฺวา คหณนฺติ. อิทํ วุตฺตํ โหติฌลานมิยุวา สเร วาติอาทีสุ สติปิ -คฺคหเณ ปุน ฌลเปหีติ อารภิตฺวา คหณํ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺติ. 

 

เอตฺถจอสุกสฺสปุนอารภิตฺวาคหณนฺตินิยมาภาเวปิยถาอชฺชุนสทฺโท กกุธ-ราม-สหายวาจโกปิ รามชฺชุนาติ วุตฺเต รามสทฺทสาหจริตาย รามสหายเมว วทติ, เอวํ ปุนารมฺภาติ จ วิภาสา นิวตฺตนตฺถนฺติ จ วุตฺต-วจนสาหจริตาย --คฺคหณเมว วทตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ฌลเปหีติ กิมตฺถนฺติ วตฺวา วุตฺตตฺตา วา ตเมวาเปกฺขํ กตฺวา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. 

 

อคฺคินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปนอคฺคิ, วธุ, ปฏุ, พุทฺธิอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน อมาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

[๘๓] สรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกติ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลโป โหติ, สรโลเป กเต ปกติ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. “อมาทิมฺหิ สรโลโป โหติ, สรมฺหิ ลุตฺเต ปกติ จ โหตีติ อตฺโถ. อํ จ อาเทโส จ ปจฺจโย จ อมาเทสปจฺจยา. อมาเทสปจฺจยา อาทโย ยสฺส โส อมาเทสปจฺจยาทิ. ตสฺมึ อมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ. อาทิสทฺเทน อาคมํ สงฺคณฺหาติ. ตปฺผลํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เตเนว เหกวจนํ กตํ. 

 

นนฺวมาเทสปจฺจยาทีนมฺปิ สราทิตฺตาสรา สเร โลปนฺติ อิมินาว สิชฺฌนโตสรโลเป ตุ ปกตีติ วตฺตพฺพนฺติ. น วตฺตพฺพํ. กสฺมา. ‘สรา สเร โลปนฺติ ยตฺถ โลโป โหติ, ตตฺถ สพฺพตฺเถวีมสฺส ปเวสนโต จ, อิมินา สพฺพตฺถ ปกติภาวสฺส อนธิปฺเปตตฺตา จ, อมาทีสฺวสรูปานมฺปิ สมฺภวาวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส จ โลปมาปชฺชนโต จ. เอวํ โหตุ. สรโลโปติ วุตฺตตฺตา จ ปกติปิ ตตฺเถว โหตีติ สุวิญฺเญยฺยตฺตาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ ตุ ปกตีติ วตฺตพฺพนฺติ. สจฺจํ วตฺตพฺพํ, ตตฺถ ปน ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. เอวํ โหตุ. อิธ ปน ปกติคฺคหเณ อสติปิสรา ปกตี พฺยญฺชเนตีมสฺสานนฺตรํ วุตฺเตเยว อธิปฺเปตตฺโถ สิชฺฌตีติ. สิชฺฌติ. เอวํ สนฺเตปิ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย วา โหติ ญาปกาย วาติ กตฺวา อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. อยํ เหตฺถตฺโถกตฺถจิ ปกติภาเวนากตฺวา ปุน สนฺธิปิ โหติ, วิการมฺปิ อาปชฺชตีติ. เตนาหปกติคฺคหณสามตฺเถน ปุน สนฺธิภาโว จ โหตีติ. อาทิ-ตุคฺคหณผลํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิมสฺส จสรา ปกตี พฺยญฺชเนติ สุตฺตสฺส จ เภโท เหฏฺฐา วุตฺโตว. 

 

ปุริสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริสนฺติ ปุริสสทฺทโต ชินวจนา-ธิการมธิกิจฺจ วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ตสฺมึ ลุตฺเตสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปาติ อธิกิจฺจกฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ อสวณฺเณ สมฺปตฺเตสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ อธิกิจฺจทีฆนฺติ ทีเฆ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวา อิมินา ปกติภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

 

ปุริเสติ ปุริสสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวา ตสฺสอโต เนนาติ อธิกิจฺจสพฺพโยนีนมาเอติ เอการาเทสํ กตฺวา อิมินา สรโลปํ กตฺวา เอการสฺส อสวณฺเณ สมฺปตฺเต ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

 

ปาปนฺติ ปาปสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ อธิกิจฺจสินฺติ ตสฺส อมาเทเส กเต สรโลปํ กตฺวา อสวณฺเณ จ ทีเฆ จ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวา อิมินา ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. 

ปาเปติ ปาปสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติยาพหุวจนํ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหีติ อธิกิจฺจอโต นิจฺจนฺติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวาอโต เนนาติ อธิกิจฺจสพฺพโยนีนมาเอติ นิการสฺสการาเทสํ กตฺวา อิมินา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

ปาปิโย, ปาปิฏฺโฐติ อิมานิ ปาปสทฺทโตอยญฺจ ปาโป, อยญฺจ ปาโป, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ วาสพฺเพ อิเม ปาปา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปาโปติ วา อตฺเถ วิเสเสตรตมิสิกิยิฏฺฐาติ อิย-อิฏฺฐปจฺจเย กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ เอตฺถ เตสํคเณน วิภตฺติโลปํ กตฺวาวุตฺตตฺถานมปฺปโยโคติ เสสานญฺจ อปฺปโยคํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปรสฺสาสวณฺณาทิมฺหิ สมฺปตฺเต อิมินาว ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

อปฺปมาโท อมตํปทนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปนอปฺปมาโท อมตํ ปทนฺติ เฉทํ กตฺวา อมาเทสาทฺยภาวา สติปิ สรสฺมึ สรโต าทิมฺหา กเต รูปํ. 

 

ปุริสสฺส, ทณฺฑินนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน ปุริส, ทณฺฑีอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ ยถากฺกมํ จตุตฺเถกวจนํ ทุติเยกวจนญฺจ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย สรโลปาภาวา ปกติภาวมกตฺวา ปุริมสฺมึสาคโม เสติ เ วิภตฺติมฺหิ าคมํ กตฺวา อิตรสฺมึ อํวจนสฺสอํ ยมีโต ปสญฺญโตติ อธิกิจฺจนํ ฌโต กตรสฺสาติ นํอาเทสํ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา. 

 

ภิกฺขุนี, คหปตานีติ ตุคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขุนีติ ภิกฺขุสทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อธิกิจฺจปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินีติ อินีปจฺจยํ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย ตุคฺคหณมวธารณตฺถนฺติ วุตฺตตฺตา จ อวธารณสทฺทสฺส นิวตฺตนตฺถตฺตา จ อิมินา โลปาทิมกตฺวาวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

คหปตานีติ คหปติสทฺทโต อินีปจฺจยํ กตฺวา สติปิ ปจฺจเย โลปาทิมกตฺวาปญฺจาทีนมตฺตนฺติ อธิกิจฺจปติสฺสินีมฺหีติ ปติสทฺทนฺตสฺสตฺตํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ อธิกิจฺจวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวากฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ทีฆนฺติ อธิกิจฺจปุพฺโพ เจติ ทีฆาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

เสยฺโยติอาทีนิ ปกติคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ เสยฺโย, เสฏฺโฐติ อิมานิ ปสตฺถสทฺทโตสพฺเพ อิเม ปสตฺถา, อยมิเมสํ วิเสเสน ปสตฺโถติ อตฺเถ วุตฺต-นเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยาทึ กตฺวาวุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสูติ อธิกิจฺจปสตฺถสฺส โส จาติ ปสตฺถสทฺทสฺส าเทสํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปกติภาเว สมฺปตฺเต ปกติคฺคหเณนากตฺวากฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ ปรสฺสาสวณฺณํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

เชยฺโย, เชฏฺโฐติ อิมานิ วุฑฺฒสทฺทโตสพฺเพ อิเม วุฑฺฒา, อยมิเมสํ วิเสเสน วุฑฺโฒติ อตฺเถ วุตฺตนเยน อิย-อิฏฺฐปจฺจยาทึ กตฺวาวุฑฺฒสฺส โช อิยิฏฺเฐสูติ วุฑฺฒสทฺทสฺส าเทสํ กตฺวา อิมินา ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา ปกติภาเว สมฺปตฺเต วุตฺตนเยนาสวณฺณํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

 

[๘๔] อโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อโ รสฺสมาปชฺชเต เอกวจน-โยอิจฺเจเตสุ ปเรสูติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. “อโ รสฺสมาปชฺชเต เอกวจน-โยสุ จาติ อตฺโถ. อปิคฺคหณผลญฺจ คฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. น โฆติ อโฆ. --านเมตํ อธิวจนํ. 

 

อิตฺถินฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อิตฺถินฺติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ สญฺญํ กตฺวาอํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหีติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตา-เทสํ กตฺวา อิมินา อสฺส รสฺเส กเต รูปํ. 

 

อิตฺถิโยติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา อสฺส รสฺเส กเต รูปํ. อิตฺถิยาติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา นาวจนสฺสอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ, ฆโต นาทีนนฺติ อธิกิจฺจปโต ยาติ ยาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน รสฺเส กเต รูปํ. วธุนฺติอาทีนิ ตีณิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

ทณฺฑินนฺติ ทณฺฑีสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวา อิมินา อสฺส รสฺสํ กตฺวาอํ ยมีโต ปสญฺญาโตตฺยธิกิจฺจนํ ฌโต กตรสฺสาติ อํวจนสฺส นํอาเทเส กเต รูปํ. 

 

ทณฺฑิโนติ ทณฺฑีสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา กตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ สฺส โนอาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน รสฺเส กเต รูปํ. โยวิภตฺตึ กตฺวา วา วุตฺตนเยน รสฺสํ กตฺวานํ ฌโต กตรสฺสาติ อธิกิจฺจโยนํ โนติ โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

สยมฺภุนฺติ สยมฺภูสทฺทโต วุตฺตนเยน อํวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญตฺยธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ สญฺญํ กตฺวา อิมินา อสฺส รสฺสํ กตฺวาอํโม นิคฺคหิตํ ฌลเปหีติ อํวจนสฺส นิคฺคหิตาเทเส กเต รูปํ. 

 

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวาฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจลโต โวกาโร จาติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวา อิมินา รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

กญฺญนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กญฺญนฺติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน ทุติเยกวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ อธิกิจฺจอา โฆติ สญฺญํ กตฺวาอโฆติ วุตฺตตฺตา สติปิ เอกวจนาทิมฺหิ อิมินา รสฺสมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

กญฺญาโยติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวจนํ กตฺวา อิมินา รสฺสมฺหา- กเต รูปํ. กญฺญายาติ กญฺญาสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตูติ อธิกิจฺจฆโต นาทีนนฺติ นาวจนสฺสายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อิตฺถีหิ, สยมฺภูหีติปิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน อิตฺถี, สยมฺภูอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน หิวิภตฺตึ กตฺวา สติปิ อตฺเต เอกวจน-โยนมภาวา รสฺสมฺหากเต รูปานิ. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโต คฺคหณมวธารณตฺถนฺติ อาห. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถสเจ เอกวจน-โยสฺวโ อตฺถิ, โสน สิสฺมิมนปุํสกานีตีมสฺสาปิคฺคหณสฺส จ วิสเย ถเปตฺวา รสฺโส โหติเยวาติ. อวธารณสทฺโท หิ นิวตฺตนตฺโถ. อิทํ หิ วุตฺตฏฺ-ฐาเน อสฺส กทาจิปิ รสฺสตฺตานุปคมนํ นิวาเรติ. 

 

นทิยา, นทิโยติ ตตฺโถทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปน นทิยาติ นทีสทฺทโต วุตฺตนเยน ตติเยกวจนํ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวา นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวา อิมินา รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิตฺถี, ภิกฺขุนีติ อปิคฺคหณ-ผลานิ. 

 

ตานิกิญฺจาปิน สิสฺมิมนปุํสกานีติ อิมินาว สิชฺฌนฺติ, ตถาปิ อิมินาปิ สิชฺฌนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อิเหว วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อถ วาน สิสฺมิมนปุํสกานีติ อิทํ ปน นาสมฺปตฺเต วิธานํ, อถ โข สมฺปตฺเต นิยโม. อปิคฺคหเณเนว หิ สิทฺเธ สตฺยารมฺโภ นิยมาย โหตีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติสเจ น สิสฺมิมนปุํสกานิ จ รสฺสมาปชฺชนฺเต, ตานิ อนปุํสกาเนวาติ.

 

[๘๕] สิสฺมิมนปุํสกานิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สิสฺมิมนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเตติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต รสฺสคฺคหณมิห คฺคหเณน สมฺพนฺโธ โหติ. เตนสิสฺมึ อนปุํสกานิ ลิงฺคานิ น รสฺสมาปชฺชนฺเตติ อตฺโถ. น นปุํสกานิ อนปุํสกานิ. อิตฺถิปุมวจนานิ. 

 

อิตฺถีตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. โภติ อิตฺถีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ โภติ อิตฺถีติ อิตฺถีสทฺทโต วุตฺตนเยนลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ อธิกิจฺจอาลปเน เจติ อาลปเนกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ สิโน สญฺญํ กตฺวา สติปิ อนปุํสกตฺเต สิโน อภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวา อิการสฺส สญฺญํ กตฺวาโภ เค ตูติ วตฺตมาเนฌลปา รสฺสนฺติ สฺส รสฺสํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ มฺหิ ลุตฺเต รูปํ. 

 

เอตฺถจโภตีติ โภติ อยฺเยติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ภวนฺตสทฺทมภินิปฺ-ผาเทตฺวาอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อธิกิจฺจนทาทิโต วา อีติ อีปจฺจยํ กตฺวานฺตุสฺส ตมีกาเรติ วตฺตมาเนภวโต โภโตติ ภวนฺตสทฺทสฺส โภตาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิญฺจ กตฺวา โภตีสทฺทโต วุตฺตนเยน อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ สญฺญํ กตฺวา สติปิ อนปุํสกตฺเต สิโน อภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวาโภ เค ตูติ วตฺตมาเนฌลปา รสฺสนฺติ สฺส รสฺสํ กตฺวา วุตฺตนเยน มฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตนยาเนว. 

 

สุขการิ ทานนฺติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สุขการีติ สุขสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสุขกรณสีโล, สุขกรณธมฺโม, สุขกรเณ สาธุการีติ อตฺเถตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี เจติ ณีปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วุทฺธึ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สติปิ สิสฺมึ ทานสทฺเทน ตุลฺยาธิกรณตฺตา อนปุํสกตฺตาภาวา อิมินา น รสฺสมกตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน รสฺสํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรํ ตสฺสทิสเมว. 

 

สีฆยายีติ สีฆสทฺทูปปทสฺส ยา=ปาปุณเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสีฆ-ยายนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ วุตฺตนเยน ณีปจฺจยาทึ กตฺวา มฺหิ ลุตฺเตณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสูตฺยธิกิจฺจอาการนฺตานมาโยติ ธาตฺวนฺตสฺสายาเทสํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๘๖] อุภาทิโต นมินฺนํ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. “อุภอิจฺเจวมาทิโต นํวจนสฺส อินฺนํ โหตีติ อตฺโถ. 

 

อุภินฺนนฺติ อิทํ ปน ทฺวิสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถึ วา ฉฏฺฅึ วา พหุวจนํ กตฺวาโยสุ ทฺวินฺนํ เทฺว เจติ เอตฺถ คฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส อุภาเทสํ กตฺวา อิมินา นํวจนสฺส อินฺนํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อาทิคฺคหเณน ทุวินฺนนฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. ตํ ปน ทฺวิสทฺทโต วุตฺตนเยน จตุตฺถึ วา ฉฏฺฅึ วา พหุวจนํ กตฺวา เตเนว คฺคหเณน ทุวิอาเทสํ กตฺวา อิมินา นํวจนสฺส อินฺนํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อุภเยสนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ทฺวิสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา เตเนว คฺคหเณน ทฺวิสทฺทสฺส อุภยาเทสํ กตฺวา อิหาทิสทฺทสฺส ปการตฺถวาจกตฺตา จ, อิมสฺสา ตปฺปการตฺตา จ, อิมินา นํวจนสฺส อินฺนมกตฺวาสพฺพนามการเต ปฐโมติ อธิกิจฺจสพฺพโต นํ สํสานนฺติ นํวจนสฺส สํอาเทสํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ อธิกิจฺจสพฺพนามานํ นํมฺหิ เจติ การสฺสตฺตํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ.

 

[๘๗] อิณฺณมิณฺณนฺนํ ตีหิ สงฺขฺยาหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ตีหิ สงฺขฺยาหิ นํวจนสฺส อิณฺณํ-อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต นํคหณสฺสานุ-วตฺตนโต ตีหิ สงฺขฺยาหิ นํวจนสฺส อิณฺณํ-อิณฺณนฺนํอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จตีหิ สงฺขฺยาหีติ อิเมสํ ติสทฺทวาจกตฺตาติโต สงฺขฺยาโตติ วตฺตพฺเพตีหิ สงฺขฺยาหีติ พหุวจนนิทฺเทโสสงฺขฺยาวาจกโต ติสทฺทโต พหุ-วจนเมว โหตีติ ญาปนตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรนาธิปฺปาย-วิญฺญาปนตฺถํ. 

 

ติณฺณํ, ติณฺณนฺนนฺติ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ติสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา นํวจนสฺสาเทสทฺวเย กเต รูปานิ. ทฺวินฺนนฺติ กิมุทา-หรณํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

 

[๘๘] โยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆํ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โยสุ กตนิการโลเปสุ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเตติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. นิกาโร จ โลปญฺจ นิการโลปานิ. กตานิ นิการโลปานิ เยสํ ตานิ กตนิการโลปานิ. เตสุ กตนิการโลเปสุ. โยสฺวีติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. โยสฺวีติ อิทํ ปนโย จ โย จ โยโยสูติ วตฺตพฺเพสรูปานเมกเสสฺวสกินฺติ เอกเสสํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ ปนตฺถโต ปถมาทุติยาพหุวจนานิ. อยํ ปเนตฺถ ปิณฺฑตฺโถโยวิภตฺตีนํ นิการาเทเส จ กเต โลเป จ กเต ปุพฺเพ สพฺเพ สรา ทีฆมาปชฺชนฺเตติ. 

 

อคฺคีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคีติ อคฺคิสทฺทโต วุตฺตนเยน โยวิภตฺตึ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ อธิกิจฺจฆปโต จ โยนํ โลโปติ โยวิภตฺติยา โลปํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. ภิกฺขฺวาทีนิ อฏฺฅิ-ปริยนฺตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อิทํ ปเนตฺถ นานาตฺตํ. ภิกฺขุสทฺทโต ปรสฺส นิมิตฺตํ โลปญฺจ, รตฺติ-ยาคุสทฺทโต ปรสฺส นิมิตฺตํ โลปญฺจ. 

 

อฏฺฅีนีติ อฏฺฅิสทฺทโต โยวิภตฺตึ กตฺวาฆปโต สฺมึ ยํ วาติ อธิกิจฺจโยนํ นิ นปุํสเกหีติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว วุตฺตสทิสาเนว. 

 

สพฺพานีติ สพฺพสทฺทโต โยวจนํ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหีติ อธิกิจฺจอโต นิจฺจนฺติ ตสฺส นิการาเทสํ กตฺวา อิมินา ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรานิ เทฺว ตสฺสทิสาเนว. 

 

กานีติ กึสทฺทโต โยวจนํ กตฺวากิสฺส ก เว เจติ เอตฺถ คฺคหเณน กึสทฺทสฺส าเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน โยวจนสฺส นฺยาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ วุตฺตสทิสาเนว. อมูนีติ อมุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยนโยนํ นิ นปุํสเกหีติ ตสฺส นฺยาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ตสฺสทิสเมว. 

 

อคฺคีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จอคฺคิ, ภิกฺขุ, รตฺติ, ยาคุอิจฺเจเตหิ ปาฏิปทิเกหิ วุตฺตนเยน ปถมาสิวิภตฺตึ กตฺวา โยวจนานมภาวา อิมินา ทีฆ-มกตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปานิ. 

 

สพฺโพ, โยติสพฺพ, อิจฺเจเตหิ สพฺพนาเมหิ วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวา ทีฆมกตฺวาอโต เนนาติ อธิกิจฺจโสติ สิสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

โสติ สทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวาอนปุํสกสฺสายํ สิมฺหิ, อมุสฺส โม สนฺติ อธิกิจฺจเอตเตสนฺโตติ การสฺส การาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺสการา-เทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

โกติ กึสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน าเทสํ กตฺวา สิสฺสการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อมุโกติ อมุสทฺทโต สิมฺหิ กเตสพฺพนามการเต ปถโมติ อธิกิจฺจสพฺพโต โกติ การาคมํ กตฺวา วุตฺตนเยน สิสฺสการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อิตฺถิโยตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ อิตฺถิโย, วธุโยติ อิตฺถี-วธูสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ โยมฺหิ กตนิการโลปาภาวา ทีฆสฺมิมกเต รูปานิ. 

 

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต โยมฺหิ กเต วุตฺตนเยน รสฺเส กเตฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจลโต โวกาโร เจติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวา วุตฺตนเยน ทีฆสฺมิมกเต รูปํ. 

 

นนุ จกฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ วุตฺตตฺตา จ ทีโฆ ลพฺภเตว, อถ กสฺมา วุตฺตมิทนฺติ. นิจฺจปริทีปนตฺถํ. เตนาห ปุนารมฺภคฺคหณํ กิมตฺถํ, นิจฺจทีปนตฺถนฺติ. อถ วาฆปโต จ โยนํ โลโปติ อิมสฺส อนนฺตรมิมสฺมึ วุตฺเตกตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ วุตฺเตเยว สิชฺฌติ อตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาเมน โยนนฺตีมสฺส โยสูติ อนุวตฺตนโต, อถ กสฺมา โยสูติ วุตฺตนฺติ สงฺกา สิยา. ตนฺนิวตฺตนตฺถํปิ ปุนารมฺภคฺคหณํ นิจฺจทีปนตฺถนฺติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส ปนตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. อคฺคีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เหฏฺฐา ตานิ วุตฺตาเนว.

 

[๘๙] สุนํหิสุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ ปเรสุ สพฺเพ ปรา ทีฆมาปชฺชนฺเตติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. ทีฆคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สุ จ นํ จ หิ จ สุนํหิโย. เตสุ สุนํหิสุ. คฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. 

 

อคฺคีสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อคฺคีสูติ อคฺคิสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปุพฺพสรสฺส ทีเฆ กเต รูปํ. อคฺคีนนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. “อคฺคินา, ปาณินาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อเนกตฺถตฺตา นิปาตานํ คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตคฺคหณ-มวธารณตฺถนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นาม นิวตฺตนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติสฺวาทิมฺหิ สติปิ ปรสฺมึ กตฺถจิ ทีฆํ น โหตีติ. 

 

พฺรหฺมจารีสูติอาทีนิ ตตฺโถทาหรณานิ. ตานิ ปน พฺรหฺมจาริ-ภิกฺขุ-ปาณิสทฺเทหิ ปฏิปาฏิยา สุ-นํ-หิวิภตฺติโย กตฺวา อิธ คฺคหเณน ทีฆสฺมิมกเต รูปานิ.

 

[๙๐] ปญฺจาทีนมตฺตํ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ปญฺจาทีนมนฺโต ตฺตมาปชฺชเต สุ-นํ-หิอิจฺเจเตสุ ปเรสูติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต สุ-นํ-หิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตนปญฺจาทีนมนฺโต ตฺตมาปชฺชเต สุ-นํ-หิสูติ อตฺโถ. ปญฺจสทฺโท อาทิ เยสํ เต ปญฺจาทโย. เตสํ ปญฺจาทีนํ. อนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฅี. อิห ปน ปญฺจาทีนนฺติ กิญฺจาปฺยนิยมวเสน วุตฺตํ, ตถาปิ อนฺตาเปกฺขา ฉฏฺฅีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ หิ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ. 

 

นนุ ปญฺจาทโย จ การนฺตา, อถ กสฺมา ตฺตมธีตนฺติ. ปโยชนนฺตร-สมฺภวโต. อสติ หิ อิมสฺมึ อนนฺตรสุตฺเตน ทีโฆ วา สิยาสุหิสฺวกาโร เอติ เอตฺตํ วา. ตสฺมา ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. “นนฺวิมสฺสาปฺยการตฺตา ภวิตพฺพเมวาติ. น ภวิตพฺพํ. กสฺมา. สุตฺโตปเทสสฺส นิรตฺถกภาวาปชฺชนโต. ยทิ หิ สิยุํ, อิมินา ตฺตํ กตฺวา เอตฺตาทิกรณสฺสากตฺวาว กรณํ สุนฺทรนฺติ อิทเมวานชฺฌนียํ ภเวยฺย. อธีตญฺเจตํ. เตน ญายติ น เอตฺตาทโย โหนฺตีติ. 

 

ปญฺจสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปญฺจสูติ ปญฺจสทฺทโต สุวิภตฺติมฺหิ กเต การสฺส เอตฺตาทิมฺหิ สมฺปตฺเต ตํ นิวาเรตฺวาสุนํหิสุ เจติ อธิกิจฺจ อิมินา ตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. “ปญฺจาทีนมาติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ, อตฺตนฺติ ภาวนิทฺเทโสสทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ กตฺวา อตฺถนฺตร-วิญฺญาปนตฺถํ. เตนาหตฺตมิติ ภาวนิทฺเทโส อุภยาคมนตฺถนฺติอาทิ. 

 

ตตฺถจจตสฺสนฺนนฺติ จตุสทฺทโต นํมฺหิ กเต อิมินา การทฺวเย อุการสฺส ตฺเต จ กเต รูปํ. อิตรํ ปน อุภยาคมวเสน วุตฺตํ.

 

[๙๑] ปติสฺสินีมฺหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. ปติสทฺทสฺสนฺโต อินีมฺหิ ปเร ตฺตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต อตฺตคฺคหณมิหานุวตฺตเต. เตนปติสทฺทนฺตสฺส อินีมฺหิ ปเร ตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. 

 

คหปตานีตฺยุทาหรณํ. ตํ ปน คหปติสทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อธิกิจฺจปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินีติ อินีปจฺจยํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา ปติสทฺทนฺตสฺส ตฺตํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ อธิกิจฺจวา ปโร อสรูปาติ ปรสรสฺส โลปํ กตฺวาสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปา, กฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเต, ทีฆนฺติ อธิกิจฺจปุพฺโพ เจติ ปุพฺพสรสฺส ทีฆํ กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๙๒] นฺตุสฺสนฺโต โยสุ  

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “นฺตุสฺสนฺโต สุ-นํ-หิ-โยสุ วิภตฺตีสุ ตฺตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. สุ-นํ-หิคฺคหณสฺส จ อตฺตคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตนฺตุสฺสนฺโต สุ-นํ-หิ-โยอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ ปรภูเตสุ ตฺตมาปชฺชเตติ อตฺโถ. อนฺตคฺคหณผลญฺจ คฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. “อสติปิ อนฺตคฺคหเณปญฺจา-ทีนมตฺตนฺติ เอตฺถ วิย อิหาปิ สิชฺฌตีติ นิรตฺถกมิหนฺตคฺคหณนฺติ. สจฺจํ, ตถาปิ ปญฺจาทีนมนฺตสฺเสว โหติ, นฺตุสฺส ตุ กทาจิ อนฺตสฺส กทาจิ สพฺพสฺส วา โหตีติ ญาปนตฺถํ อุตฺตรสุตฺตตฺถญฺจ อนฺตคฺคหณํ กตํ. 

 

คุณวนฺเตสูตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ คุณวนฺเตสูติ คุณสทฺทโตคุโณ อสฺส อตฺถีติ อตฺเถตทสฺสตฺถีติ วี เจติ อธิกิจฺจคุณาทิโต วนฺตูติ วนฺตุปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สุวิภตฺตึ กตฺวาสุนํหิสุ จ, ปญฺจาทีนมตฺตํตฺยธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺตํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ ตสฺส เอตฺเต กเต รูปํ. 

 

คุณวนฺตานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตฺเต กเตโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ อธิกิจฺจสุนํหิสุ เจติ ทีฆเมว วิเสโส. คุณวนฺเตหีติ อิทํ ปน วุตฺตนยเมว. คุณวนฺตาติ วุตฺตนเยน คุณวนฺตุสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา โยวจนํ กตฺวา อิมินา ตฺตํ กตฺวาอโต เนน, โส วาตฺยธิกิจฺจสพฺพโยนีนมาเอติ โยวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อิสีนนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คุณวาติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต สิมฺหิ กเต สุ-นํ-หิ-โยนมภาวา อิมินา ตฺตมกตฺวาอมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโตตฺยธิกิจฺจอา สิมฺหีติ นฺตุสฺส สวิภตฺติสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

คุณวนฺตสฺมึ, คุณวนฺเตนาติ อิมานิ คฺคหณผลานิ. ปจฺฉิมสฺมึ นาวจนสฺสอโต เนนาติ เอนาเทโส โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คุณวนฺตีติ อนฺตคฺคหณผลํ. ตํ ปน คุณวนฺตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา อนฺตคฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺตํ กตฺวา โยวจนสฺส อิการญฺจ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๙๓] สพฺพสฺส วา อํเสสุ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพสฺส นฺตุปจฺจยสฺส ตฺตํ โหติ อํ-อิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส นฺตุคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตสพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส ตฺตํ โหติ วิกปฺเปน อํ-อิจฺเจเตสุ ปเรสูติ อตฺโถ. 

 

สติมนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สติมนฺติ สติสทฺทโตสติ อสฺส อตฺถีติ อตฺเถตทสฺสตฺถีติ วี เจติ อธิกิจฺจสตฺยาทีหิ มนฺตูติ มนฺตุปจฺจยํ กตฺวา ตทฺธิตตฺตา นามมิว กตฺวา สติมนฺตุสทฺทโต อํวจนํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จาติ อธิกิจฺจ อิมินา สพฺพสฺเสว นฺตุปจฺจยสฺส ตฺตํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ ปน วาคฺคหเณน ตฺตมกตฺวา อนนฺตร-สุตฺเต คฺคหเณน นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺเต กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

พนฺธุมสฺสาติ วุตฺตนเยน พนฺธุมนฺตุสทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต วิภตฺตึ กตฺวา วุตฺตนเยน สพฺพสฺส นฺตุสฺสตฺตํ กตฺวาสาคโม เสติ การาคมํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต รูปํ. อิตรํ ปน วาคฺคหเณน ตฺตมกตฺวาอมฺหสฺส มมํ สวิภตฺติสฺส เส, นฺตุสฺส นฺโต, นฺตสฺส เส วาตฺยธิกิจฺจโตติตา สสฺมึนาสูติ สวิภตฺติสฺส นฺตุสฺส โตอาเทเส กเต รูปํ. 

 

สติมา, พนฺธุมาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สติมนฺตุ-พนฺธุมนฺตุสทฺเทหิ สิวิภตฺตึ กตฺวา อํ-านมภาวา อิมินา ตฺตมกตฺวาคุณวาติ เอตฺถ วุตฺตนเยน วิภตฺติยา สห นฺตุสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

[๙๔] สิมฺหิ วา 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺตํ โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส จ นฺตุสฺสคฺคหณสฺส จ อนฺตคฺ-คหณสฺส จานุวตฺตนโต สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺตํ โหติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. อนนฺตรสุตฺเต สติปิ วาคฺคหเณ อิธ วาคฺคหณกรณํ ตโต วาคฺคหเณ วตฺตมาเน สพฺพคฺคหณํปิ วตฺตติ, อิติ สงฺกา สิยา. ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. 

 

หิมวนฺโตติ อุทาหรณํ. ตํ ปนหิโม อสฺส อตฺถีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน วนฺตุปจฺจยาทึ กตฺวา สิมฺหิ กเตปญฺจาทีนมตฺตํ, นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จาติ อธิกิจฺจ อิมินา นฺตุสฺสนฺตสฺส ตฺตํ กตฺวาอโต เนนาติ อธิกิจฺจโสติ สิสฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. หิมวาติ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๙๕] อคฺคิสฺสินิ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อคฺคิสทฺทนฺตสฺส สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ อินิอาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “นฺตุสฺสนฺโต โยสุ จาติ อิโต อนฺตคฺ-คหณสฺส จ อนนฺตรสุตฺตโต สิมฺหิคฺคหณสฺส จ วาคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตอคฺคิสฺสนฺตสฺส อินิ โหติ สิมฺหิ วิภตฺติมฺหิ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. ตฺตปฺปกรเณ อิมสฺสุจฺจารณํ สิมฺหิคฺคหณานุวตฺตนตฺถํ. 

 

อคฺคินีติ อุทาหรณํ. ตํ ปน อคฺคิสทฺทโต สิวิภตฺตึ กตฺวานฺตุสฺสนฺโต โยสุ จ, สิมฺหิ วาติ อธิกิจฺจ อิมินา อคฺคิสทฺทนฺตสฺส อินึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๙๖] โยสฺวกตรสฺโส โฌ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โยสุ วิภตฺตีสุ อกตรสฺโส โฌ ตฺตมาปชฺชเตติ ญาป-นตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตโยสุ อกตรสฺโส โฌ ตฺต-มาปชฺชเตติ อตฺโถ. กโต รสฺโส ยสฺส โส กตรสฺโส. น กตรสฺโส อกตรสฺโส. 

 

อคฺคโย, มุนโย, อิสโยติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อคฺคิ-มุนิ-อิสิสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ อธิกิจฺจอิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อิวณฺณสฺส สญฺญํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตนฺติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺส ตฺเต กเต รูปานิ. อคฺคีสูติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

ทณฺฑิโนติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน ทณฺฑีสทฺทโต โยวิภตฺตึ กตฺวา วุตฺต-นเยน สญฺญํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ รสฺสํ กตฺวา สติปิ สฺมึ โยวิภตฺติมฺหิ จ กตรสฺสตฺตา อิมินา ตฺตมกตฺวานํ ฌโต กตรสฺสาติ อธิกิจฺจโยนํ โนติ โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

รตฺติโยติ รตฺติสทฺทโต โยวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุ-วณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ สญฺญํ กตฺวา สติปิ อกตรสฺสสฺมึ โยมฺหิ สฺสาภาวา ตฺตมฺหา กเต รูปํ.

 

[๙๗] เวโวสุ โล  

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “เว-โวอิจฺเจเตสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โล ตฺตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺตคฺคหณสฺส อกตรสฺสคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตเว-โวอิจฺเจเตสุ ปเรสุ อกตรสฺโส โล ตฺตมาปชฺชเตติ อตฺโถ. คฺคหณํ อตฺตคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. 

 

ภิกฺขเวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขเว, ภิกฺขโวติ อิมานิ ภิกฺขุ-สทฺทโตลิงฺคตฺเถ ปถมาติ อธิกิจฺจอาลปเน เจติ โยหิ กเต วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาอกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโวติ โยวจนสฺส เว-โวอาเทสํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺส ตฺเต กเต รูปานิ. 

 

เหตเว, เหตโวติ อิมานิ หิ=คติมฺหีตีมสฺสภูวาทโย ธาตโวติ ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺสหนาทีหิ ณุนุตโวติ ตุปจฺจยํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ อธิกิจฺจอญฺเญสุ จาติ วุทฺธึ กตฺวา กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน โยวจนํ กตฺวา เว-โวอาเทสาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

สยมฺภุโวติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน สยมฺภู-เวสฺสภู-ปราภิภู-สทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ รสฺสํ กตฺวาฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจลโต โวกาโร เจติ โยวจนสฺส โวการํ กตฺวา สติปิ สฺมึ โวกาเร จ อกตรสฺสตฺตาภาวา อิมินา ตฺตมฺหา กเต รูปานิ. เหตุนา, เกตุนา, เสตุนาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๙๘] มาตุลาทีนมานตฺตมีกาเร

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “มาตุลาทีนมนฺโต อานตฺตมาปชฺชเต อีกาเร ปเรติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. มาตุลสทฺโท อาทิ เยสนฺเต มาตุลาทโย. เตสํ มาตุลาทีนํ. ปการตฺโถ เจตฺถ อาทิสทฺโท. 

 

มาตุลานีติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน มาตุล-อยฺยก-วรุณสทฺเทหิอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อธิกิจฺจนทาทิโต วา อีติ อีปจฺจยํ กตฺวา สร-โลปปฺปกติภาเว สมฺปตฺเต อิมินา มาตุลาทีนมนฺตสฺสานตฺตํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

ภิกฺขุนี, ชาลินี, คหปตานีติ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อาทิมฺหิ เทฺว ภิกฺขุ-ชาลิสทฺเทหิอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อธิกิจฺจปติภิกฺขุราชีการนฺเตหิ อินีติ อินีปจฺจยํ กตฺวา มาตุลปฺปการตฺเต สติปิ อีการสฺสาภาวา อิมินา อานตฺตมกตฺวาสรา สเร โลปนฺติ อธิกิจฺจวา ปโร อสรูปาติ ปุพฺพรูเป ปรสรสฺส โลปํ กตฺวา อิตรสฺมึสรา สเร โลปนฺติ โลปํ กตฺวา เนตพฺพํ เนตฺวา สฺยุปฺ-ปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรํ เหฏฺฐา วุตฺตํ. 

 

นชฺโชติอาทีนิ อานตฺตคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ นชฺโชติ วุตฺตนเยน นที-สทฺทมภินิปฺผาเทตฺวา ตโต โยวิภตฺตึ กตฺวา วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส อานตฺตคฺคหเณนสทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ กตฺวา ชฺโชอาเทเส กเต รูปํ. นชฺชาติ นทีสทฺทโต นาวจนํ กตฺวา วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส ชฺชา-อาเทเส กเต รูปํ. อิตรํ ปน ตโต ตีราเปกฺขํ กตฺวา ฉฏฺเฐกวจนํ กตฺวา นเยน วิภตฺติยา สห ปรสฺส ทีการสฺส ชฺชาเทเส กเต รูปํ.

 

[๙๙] สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สฺมา-หิ-สฺมึอิจฺเจเตสํ วิภตฺตีนํ ปฏิปาฏิยา มฺหา-ภิ-มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สฺมา จ หิ จ สฺมึ จ สฺมาหิสฺมึโย. เตสํ สฺมาหิสฺมึนํ.หิสฺมา-สฺมึนนฺติ วตฺตพฺเพ ปฏิปาฏิยา อวตฺวา เอวํ วจนํ, สฺมาคหณํ อุตฺตรตฺราปิ วตฺตตีติ ญาปนตฺถํ. ปกติ เหสาจริยานํ เยน เกนจิ อากาเรน อธิปฺปายวิญฺญาปนํ. 

 

ปุริสมฺหาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน ปุริสสทฺทโต สฺมา-หิ-สฺมึ-วิภตฺติโย กตฺวา อิมินา มฺหา-ภิ-มฺหิอาเทเส กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณ-ผลานิ. วณฺณวนฺตนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน วณฺณวนฺตุ-อคนฺธก-มหนฺต-ฉตฺตสทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา สฺมาทีนมภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ.

 

[๑๐๐] ติเมหิ กตากาเรหิ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “-อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิ-อิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. สฺมา-สฺมึคหณสฺส มฺหา-มฺหิคฺคหณสฺส จ อนุวตฺตนโต-อิมอิจฺเจเตหิ กตากาเรหิ สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอิจฺเจเต อาเทสา น โหนฺตีติ อตฺโถ. หิสฺมึ ตฺตสฺเสวาภาวา ตฺตโตปิ หิ-ภิคฺคหณํ นานุวตฺตเต. โต จ อิโม จ ติมา. เตหิ ติเมหิ. กโต กาโร เยสํ เต กตาการา. เตหิ กตากาเรหิ. 

 

อสฺมา, อสฺมึติ อิมานิ อุทาหรณานิ. สทฺทโต สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวาสพฺพนามการเต ปถโม, ตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถาติ อธิกิจฺจสสฺมาสฺมึสํสา-สฺวตฺตนฺติ สทฺทสฺส ตฺตํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺเตน อาเทเส สมฺปตฺเต กตาการตฺตา อิมินา สฺมา-สฺมึนํ มฺหา-มฺหิอาเทเส อกเต รูปานิ. อปรานิ อสฺมา, อสฺมึติ อิมสทฺทโต สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวาตสฺส วา นตฺตํ สพฺพตฺถํ, สสฺมา-สฺมึสํสาสฺวตฺตนฺติ อธิกิจฺจอิมสทฺทสฺส เจติ อิมสทฺทสฺส ตฺตํ กตฺวา วุตฺตนเยน อาเทเส สมฺปตฺเต อิมินา ตสฺมึ อกเต รูปานิ. ตมฺหาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

[๑๐๑] สุหิสฺวกาโร เอ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สุ-หิอิจฺเจเตสุ วิภตฺตีสุ กาโร เอตฺตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. สพฺเพสูติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ สพฺเพสูติ สพฺพสทฺทโต สุวิภตฺตึ กตฺวา อิมินา สพฺพสทฺทนฺตสฺส เอตฺเต กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยานิ. ตตฺถ จ กึสทฺทสฺสกิสฺส ก เว เจติ เอตฺถ คฺคหเณน าเทโส โหติ.

 

[๑๐๒] สพฺพนามานํ นํมฺหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺเพสํ สพฺพนามานํ กาโร เอตฺตมาปชฺชเต นํมฺหิ วิภตฺติมฺหีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺตโต อการคฺคหณสฺส เอการคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตสพฺพนามานํ กาโร นํมฺหิ วิภตฺติมฺหิ เอตฺต-มาปชฺชเตติ อตฺโถ. คฺคหณการคฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. 

 

สพฺเพสนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺเพสนฺติ สพฺพสทฺทโต นํวจนํ กตฺวาสุหิสฺวกาโร เอติ อธิกิจฺจ อิมินา การสฺส เอตฺตํ กตฺวาสพฺพนามการเต ปถโมติ อธิกิจฺจสพฺพโต นํ สํสานนฺติ นํวจนสฺส สํอาเทเส กเต รูปํ. เยสนฺติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. สพฺเพสานนฺติอาทีสุสพฺพโต นํ สํสานนฺติ สานํอาเทโสว วิเสโส. 

 

อมูสํ อมูสานนฺติ กิมุทาหรณานิ. เตสํ ปน อมุสทฺทโต นํวจนํ กตฺวา สติปิ สพฺพนามตฺเต อนการนฺตตฺตา อิมินา เอตฺตมกตฺวาโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ อธิกิจฺจสุนํหิสุ เจติ ทีฆํ กตฺวา วุตฺตนเยน นํวจนสฺส สํ-สานํอาเทเส กเต รูปานิ.

 

[๑๐๓] อโต เนน

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การนฺตโต นาวจนสฺส เอนาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิปิ สุวิญฺเญยฺยานิ. 

 

ตตฺถจอเนนาติ อิมสทฺทโต นาวจนํ กตฺวาสพฺพสฺสิมสฺเส วาติ อธิกิจฺจอนิมิ นามฺหิ เจติ อิมสทฺทสฺส อนาเทสํ กตฺวา อิมินา นาวจนสฺส เอนาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. มุนินา, อมุนา, ภิกฺขุนาติ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตสฺมาติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๑๐๔] โส

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การนฺตสทฺทโต อุตฺตรสฺส สิวจนสฺส โอการาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. อนนฺตรสุตฺตโต อโตอิตฺยนุวตฺตนโตสิสฺส โอติ อตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาติ อธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ สมาสํ กตฺวา เตเนว ตปฺปุริสสญฺญํ กตฺวานามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถติ สมาส-สญฺญํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเตสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสเร ลุตฺเต เนตพฺเพ นีเต สมาสตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเตโสติ รูปตฺตา จ การนฺตโต ปรสฺส สิวจนสฺส โออิตฺยยมาเทโส โหตีติ อตฺโถ. 

 

สพฺโพติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ สพฺโพติ สพฺพสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สิวจนสฺส โอการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ปุริสานนฺติ กิมุทาหรณํ. ตํปิ สุวิญฺเญยฺยํ. 

 

สยมฺภูติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน สยํสทฺทูปปทสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺสกฺวิ เจติ กฺวิปจฺจยํ กตฺวากฺวิโลโป เจติ กฺวิมฺหิ ลุตฺเต กิตกตฺตา นามมิว กตฺวา ตโต สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา สติปิ สิสฺมึ อนการนฺตตฺตา อิมินา สิวจนสฺส โอการมกตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

 

[๑๐๕] โส วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การนฺตโต ปรสฺส นาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “อโต เนนาติ อิโต อโตคหณญฺจ นาคหณญฺจ วตฺตเต. “อโต เนนาติ อิมสฺส อนนฺตรํ อิมสฺสาวจนํโสติ อิมสฺส นิจฺจทีปนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. 

 

อตฺถโสติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถโสติ อตฺถสทฺทโต นาวจนํ กตฺวาอโต เนนาติ อธิกิจฺจ อิมินา นาวจนสฺส โสอาเทเส กเต รูปํ. สุตฺตโส-ติอาทีนิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ปาเทนาติอาทิ วาคฺคหณผลํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๑๐๖] ทีโฆเรหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “ทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. “สฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ อิโต สฺมาคหณสฺส มณฺฑูกคตฺยนุวตฺตนโตทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนสฺส โสอาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ อตฺโถ. 

 

ทีฆโส, โอรโสติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ทีฆ-โอรอิจฺเจเตหิ สฺมาวจนํ กตฺวาสฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วา, โส วาติ อธิกิจฺจ อิมินา สฺมาวจนสฺส โสอาเทเส กเต รูปานิ. ทีฆมฺหา, โอรมฺหาติ วาคฺคหณผลานิ. ตานิปิ อิตรานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๑๐๗] สพฺพโยนีนมาเอ 

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การโต สพฺเพสํ โย-นีนํ อา-เออาเทสา โหนฺติ ยถาสงฺขฺยํ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณมิหานุวตฺตเต วาคฺคหณญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. โย จ โย จ นิ จ นิ จ โยนิโย. สพฺเพ โยนิโย สพฺพโยนิโย. เตสํ สพฺพโยนีนํ.โยนีนนฺติ อวตฺวา สพฺพคฺ-คหณํ ทฺวินฺนญฺจ โยนํ ทฺวินฺนญฺจ นีนํ คหิตภาววิญฺญาปนตฺถํ. โยวจนํ หิ ทุวิธํ ปฐมาพหุวจนํ ทุติยาพหุวจนญฺจ. นิอาเทโสปิ ทุวิโธโยนํ นิ นปุํสเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ ทฺวินฺนํ โยนํ วุตฺตตฺตา, อิธ ปนโยนีนนฺติ วุตฺเต ปฐมาพหุวจนํ ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสํ วา, ทุติยาพหุวจนํ ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสํ วา คเหตฺวา โยนีนนฺติ พหุวจนํ กตฺวา วุตฺตนฺติปิ สงฺกา สิยา. ตํนิวตฺตนตฺถํ สพฺพคฺคหณํ กตํ. เตน สพฺพโยวจเน สพฺพนิอาเทเส จ สพฺพคฺคหเณน สงฺคณฺหาตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ จ ปฐมาพหุวจนสฺส ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสสฺส จ อาการาเทโส โหติ, ทุติยาพหุวจนสฺส ตปฺปฏิพทฺธนิอาเทสสฺส จ เอการาเทโส โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห วุตฺติยํยถาสงฺขฺยนฺติ. 

 

ปุริสาตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปุริสาติ ปุริสสทฺทโต ปฐมาโย-วจนํ กตฺวาอโต เนน, โส วาติ อธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส อาการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปุริเสติ ตสฺมาว ทุติยาโยวจนํ กตฺวา ตสฺสีมินา เอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

รูปาติ รูปสทฺทโต ปฐมาโยวจนํ กตฺวาโยนํ นิ นปุํสเกหีติ อธิกิจฺจอโต นิจฺจนฺติ ตสฺส นิอาเทสํ กตฺวา ตสฺสีมินา อาการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. รูเปติ ตสฺมาว ทุติยาโยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน นฺยาเทสํ กตฺวา ตสฺสีมินา เอการาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ. 

 

อคฺคโย, มุนโย, อิสโยติ วาคฺคหณผลานิ. เตสํ ปน อคฺคิ-มุนิ-อิสิสทฺเทหิ โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตนฺติ อธิกิจฺจโยสฺวกตรสฺโส โฌติ สฺส ตฺตํ กตฺวา เหฏฺฐา วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถ-ทีปนญฺจ กตฺวา สติปิ การโต ปรสฺมึ โยมฺหิ วาคฺคหเณน อิมินา อาเทเส อกเต รูปานิ. ปุริสสฺส รูปสฺสาติปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

ทณฺฑิโน, อคฺคี, มุนีติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑิโนติ ทณฺฑี-สทฺทโต โยวจนํ กตฺวา สติปิ โยมฺหิ อนการนฺตตฺตา อิมินาเทสมกตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ รสฺสํ กตฺวานํ ฌโต กตรสฺสาติ อธิกิจฺจโยนํ โนติ โนอาเทเส กเต รูปํ. 

 

อคฺคีติ อคฺคิสทฺทโต โยมฺหิ กเต วุตฺตนเยน อาเทสมกตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ อธิกิจฺจฆปโต จ โยนํ โลโปติ โยมฺหิ ลุตฺเตโยสุ กตนิการ-โลเปสุ ทีฆนฺติ ทีเฆ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๑๐๘] สฺมาสฺมึนํ วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การโต สฺมา-สฺมึนํ ยถาสงฺขฺยํ อา-เออาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณญฺจ อา-เอคหณญฺจานุวตฺตเต. วาคฺคหณํ อา-เอคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. เตนานุกฑฺฒิตมฺปิ คฺคหณานุกฑฺฒิตํ วิย อุตฺตรตฺร นานุวตฺตเต. เหฏฺฐา วาคฺคหณสฺส กฺวจตฺถทีปนตฺถญฺจ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. 

 

ปุริสา, ปุริเสติ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน ปุริสสทฺทา สฺมา-สฺมึวิภตฺติโย กตฺวาอโต เนน, สพฺพโยนีนมาเอติ อธิกิจฺจ อิมินา เตสํ ปฏิปาฏิยา อา-เออาเทเส กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. 

 

ทณฺฑินาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ทณฺฑินาติ ทณฺฑีสทฺทโต สฺมาวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน รสฺสํ กตฺวา อนการนฺตตฺตา อิธ วุตฺต-วิธานมกตฺวา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาสฺมา นาติ อธิกิจฺจฌลโต เจติ สฺมาวจสฺส นาอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๑๐๙] อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตุ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “การนฺตโต จตุตฺเถกวจนสฺส อายาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. อโตคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. จตุตฺถิยา เอกวจนํ จตุตฺเถกวจนํ. ตสฺส จตุตฺเถกวจนสฺส.อาย สสฺส ตูติ วตฺตพฺเพ จตุตฺถิวจนํ ฉฏฺฅิวิวชฺชนตฺถํ. “อาย จตุตฺถิยา ตูติ วตฺตพฺเพ เอกวจนคฺคหณํ จตุตฺถิพหุวจนวิวชฺชนตฺถํ. ตุคฺคหณผลํ สยเมว วกฺขติ. 

 

อตฺถายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถายาติ อตฺถสทฺทโต จตุตฺ-เถกวจนวิภตฺตึ กตฺวาอโต เนน, โส วาติ อธิกิจฺจ อิมินา ตสฺสายาเทเส กเต สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. อิสิสฺสาติ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

ปุริสสฺส มุขนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตมฺปิ สุวิญฺเญยฺยเมว. เอตฺถ จ มุข-สทฺทปฺปโยโค ฉฏฺฅฺยนฺตตฺตวิญฺญาปนตฺถํ. ปุริสานนฺติปิ กิมุทาหรณํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ททาตีติ อิทมฺปิ จตุตฺถิภาววิญฺญาปนตฺถํ. สมณสฺสาติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิปิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตตฺถ จ ทาตา โหตีติ กตฺวา จตุตฺถิ-ภาววิญฺญาปนตฺถํ. ตุคฺคหเณนสทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ อิทมฺปิ จตุตฺเถก-วจนสฺส ตฺถญฺจ โหติ. 

 

อตฺถตฺถนฺติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อตฺถตฺถนฺติ อตฺถสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ กตฺวา ตสฺส ตุคฺคหเณน ตฺถํอาเทเส กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

[๑๑๐] ตโย เนว สพฺพนาเมหิ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สพฺพนาเมหิ การนฺเตหิ สฺมา-สฺมึนํ เหฏฺฐา วุตฺตา ตโย อา-เอ-อายาเทสา เนว โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ สุตฺตํ. อโต-คหณมิหานุวตฺตเต. เอวคฺคหณํสพฺพทาปิ น โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ กตฺวา โย-นิคฺคหณนิวตฺตนตฺถํ วา. คฺคหณํ อโตคหณา-นุกฑฺฒนตฺถํ, ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. อนนฺตรสุตฺตทฺวยมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. กึสทฺทสฺส าเทโส เหฏฺฐา วุตฺตนโยว. 

 

ปาปาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปาปา, ปาเปติ อิมานิ เหฏฺฐา ปุริสา, ปุริเสติ เอตฺถ วุตฺตนเยน ญาตพฺพานิ. ปาปายาติ อิทํ ปน อตฺถายาติ อิมินาว สทิสํ. 

 

[๑๑๑] ฆโต นาทีนํ

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โต ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ อาย-เทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “อาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตูติ อิโต อายคฺคหณกวจนคฺคหณญฺจานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. 

 

กญฺญายาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ กญฺญายาติ กญฺญสทฺทโตอิตฺถิยมโต อาปจฺจโยติ อาปจฺจยํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเตตทฺธิต-สมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน นามมิว กตฺวา ตโต นาวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, เต อิตฺถิขฺยา โปติ อธิกิจฺจอา โฆติ สญฺญํ กตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตูติ อธิกิจฺจ อิมินา นาวจนสฺ-ายาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

รตฺติยา, วธุยาติอาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ วธุยาติ วธูสทฺทโต นาวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญ, อิวณฺณุวณฺณา ฌลาติ อธิกิจฺจเต อิตฺถิขฺยา โปติ สญฺญํ กตฺวา สติปิ นาทิมฺหิ สฺสาภาวา อิธ วุตฺตวิธานมกตฺวาอาย จตุตฺเถกวจนสฺส ตูติ อธิกิจฺจปโต ยาติ นาวจนสฺส ยาเทสํ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ อสฺส รสฺเส กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. 

 

กญฺญนฺติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน กญฺญา-วิชฺชา-วีณา-คงฺคา-สทฺเทหิ อํวิภตฺตึ กตฺวา โต นาทีนมภาวา อิมินา วุตฺตวิธิมกตฺวา สร-โลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. สพฺพาสูติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๑๑๒] ปโต ยา 

 

  กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โต ปเรสํ นาทีนเมกวจนานํ วิภตฺติคณานํ ยาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. เอกวจนคฺคหณญฺจ นาทิคฺคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. รตฺติยาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. 

 

รตฺตีตฺยาทีนิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺตีติ รตฺติสทฺทโต สิวจนํ กตฺวา เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. อิตรานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. 

 

กญฺญายาติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. รตฺตีนํ, อิตฺถีนนฺติปิ กิมุทาหรณานิ. ตตฺถ จ รตฺตีนนฺติ เอตฺถโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ อธิกิจฺจสุนํหิสุ จาติ ทีโฆ โหติ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๑๑๓] สขโต คสฺเส วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “สขโต สฺส การ-อาการ-อิการ-อีการ-เอการาเทสา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. วาคฺคหณํ คฺคหณสฺส นิวตฺตนตฺถํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอคหณสฺส ปน คหิตากาโรสรา สเร โลปนฺติ เอตฺเถว วุตฺโต. 

 

โภ สขาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน สขสทฺทโต ชินวจนาธิการ-มธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ วิภตฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาสิ-โย-อํ-โย-นา-หิ--นํ-สฺมา-หิ--นํ-สฺมึ-สูติ ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาลิงฺคตฺเถ ปถมาติ อธิกิจฺจอาลปเน เจติ ปถเมกวจนํ กตฺวาอาลปเน สิ คสญฺโญติ ตสฺส สญฺญํ กตฺวา อิมินา สฺส อาเทเส กตฺวา สรโลปปฺ-ปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. ตตฺถ จ โภติ อาลปนตฺถนิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

 

[๑๑๔] ฆเต

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โต ปรสฺส สฺส เอการาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. อนนฺตรสุตฺเต สติปิ เอคหเณ อิห เอคหณกรณํ เสสนิวตฺตนตฺถํ. คสฺสคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. คฺคหณํ ปนอโฆ รสฺสเมก-วจนโยสฺวปิ เจติ เอตฺถ วิย อวธารณตฺถํ. 

 

โภติ อยฺเยติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ ปน อยฺย-กญฺญ-ขราติยสทฺเทหิ วุตฺตนเยน อาปจฺจยาทึ กตฺวา สญฺญํ กตฺวา อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ สญฺญํ กตฺวา อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจ อิมินา สฺสการาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติ-ภาวาทิมฺหิ กเต รูปานิ. 

 

[๑๑๕] อมฺมาทิโต

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อมฺมาทิโต สฺส เอการาเทโส น โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. คสฺสคฺคหณมคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อมฺมา-ติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสํ ปน อมฺม-อนฺน-อมฺพ-ตาตสทฺเทหิ วุตฺตนเยน อา-ปจฺจยาทึ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวา อาลปเนกวจนํ กตฺวา ตสฺส จ สญฺญํ กตฺวาสขโต คสฺเส วาติ อธิกิจฺจฆเต เจติ สฺสการาเทเส สมฺปตฺเต ตเมว สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจ อิมินา ปฏิเสธํ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ มฺหิ ลุตฺเต รูปานิ. กิมุทาหรณํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๑๑๖] อกตรสฺสา ลโต ยฺวาลปนสฺส เวโว

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “อกตรสฺสา โต โยอาลปนสฺส เว-โวอาเทสา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. กโต รสฺโส ยสฺส โส กตรสฺโส. น กตรสฺโส อกตรสฺโส. ตสฺมา อกตรสฺสา. ลโตติ อิมินา ตุลฺยา-ธิกรณํ. โย จ โส อาลปโน จาติ ยฺวาลปโน. ตสฺส ยฺวาลปนสฺส. 

 

ภิกฺขเวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตาเนว. สยมฺภุโวติ กิมุทาหรณํ. ตํปิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. นาคิโยติอาทีนิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ ปน นาคี-เธนุ-ยาคุสทฺเทหิ อาลปนโยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวา สติปิ ยฺวาลปเน สฺสาภาวา อิมินา อาเทสสฺมิมกเต รูปานิ. 

 

เต เหตโว, เต ภิกฺขโวติ อิมานิปิ กิมุทาหรณานิ. ตานิ เหตุ-ภิกฺขุ-สทฺเทหิลิงฺคตฺเถ ปฐมาติ ปฐมาโยวจนํ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวา สติปิ อกตรสฺเส สฺมึ ยฺวาลปนสฺสาภาวา อิมินา อาเทสมกตฺวาฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจลโต โวกาโร เจติ โยวจนสฺส โวการาเทสํ กตฺวาปญฺจา-ทีนมตฺตํ, โยสฺวกตรสฺโส โฌติ อธิกิจฺจเวโวสุ โล เจติ ตฺเต กเต รูปานิ.

 

[๑๑๗] ฌลโต สสฺส โน วา

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “-โต สฺส วิภตฺติสฺส โนอาเทโส โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. อคฺคิโนติ-อาทีนิ อุทาหรณานิ. สพฺพานิปิ ตานิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สุวิญฺเญยฺยานิ. 

 

สขิโน, สขิสฺสาติ เอตฺถ สขสทฺทโต จตุตฺเถกวจนํ วา ฉฏฺเฐกวจนํ วา วิภตฺตึ กตฺวาสขนฺตสฺสิ โนนานํเสสูติ สขสทฺทนฺตสฺส อิการาเทสกรณเมว วิเสโส. กิมุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

[๑๑๘] ฆปโต โยนํ โลโป

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “---อิจฺเจเตหิ โยนํ โลโป โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ สุตฺตํ. -คฺคหณญฺจ วาคฺคหณญฺจ วตฺตเต. โย จ โย จ โย. เตสํ โยนํ.สรูปานเมกเสสฺวสกินฺติ เอกเสสํ กตฺวา คหิตํ. เตเนว พหุวจนํ กตํ. คฺคหณํ -คฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. 

 

กญฺญาติอาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสุ ปุพฺเพ วุตฺตานิ มูโลทาหรณานิ. อิตรานิ วาคฺคหณผลานิ. ตตฺถ จ โยมฺหิ ลุตฺเตโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ ทีโฆ โหติ. “อคฺคโย, ภิกฺขโวติ เอตฺถ ตฺตญฺจ โวการาเทโส จ. อฏฺฅีนีติ เอตฺถ นิอาเทโส จ วุตฺตนโยว. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

 

[๑๑๙] ลโต โวกาโร

 

กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “โต โยนํ โวกาโร โหติ วิกปฺเปนาติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ สุตฺตํ. วาคฺคหณญฺจ โยคหณญฺจ วตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. “ลโต โวติ วุตฺเตเยว สิทฺเธ การคฺคหณํ อตฺถนฺตรวิญฺญาปนตฺถํ. “สทฺทาธิกา อตฺถาธิโก โหตีติ กตฺวา การคฺคหณผลญฺจ คฺคหณผลญฺจ สยเมว วกฺขติ. 

 

ภิกฺขโวติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ภิกฺขโวติ ภิกฺขุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา วุตฺตนเยน สญฺญํ กตฺวาฌลโต สสฺส โน วา, ฆปโต จ โยนํ โลโปติ อธิกิจฺจ อิมินา โยวจนสฺส โวการํ กตฺวาปญฺจาทีนมตฺตํ, โยสฺวกต-รสฺโส โฌติ อธิกิจฺจเวโวสุ โล เจติ สฺส ตฺเต กเต รูปํ. อิตรํ วาคฺคหณผลํ. 

 

สยมฺภุโวติ สยมฺภูสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวาอโฆ รสฺสเมกวจนโยสฺวปิ เจติ รสฺสํ กตฺวา อิมินา โยวจนสฺส โวการาเทเส กเต รูปํ. ชนฺตุโนติ การคฺคหณผลํ. ตํ ปน ชนฺตุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา การคฺ-คหเณน โยวจนสฺส โนอาเทเส กเต รูปํ. นิปาตานํ อเนกตฺถตฺตา คฺคหณสฺส จ นิปาตตฺตา ตปฺผลํ ทสฺเสนฺโตคฺคหณมวธารณตฺถนฺติอาทิมาห. ตตฺถ จ อวธารณํ นามสุนํหิสุ เจติ เอตฺถ วิย กตฺถจิ นิวตฺตนํ. 

 

อมูติ อมุสทฺทโต โยวจนํ กตฺวา สญฺญญฺจ กตฺวา สติปิ สฺมา โยมฺหิ คฺคหเณน โยวจนสฺส โวการาเทสมกตฺวาฌลโต สสฺส โน วาติ อธิกิจฺจฆปโต จ โยนํ โลโปติ โยวจนสฺส โลปํ กตฺวาโยสุ กตนิการโลเปสุ ทีฆนฺติ ทีเฆ กเต รูปํ. 

 

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ นามกปฺเป 

ปฐโม ปริจฺเฉโท

-------------------------