Beitragsseiten

กิพฺพิธานกปฺป

ปฐมปริจฺเฉท

 

อิทานิ ตาว กมฺมกตฺตุกรณสาธนสหิตํ กิพฺพิธานกปฺปมารภนฺโต ตสฺส พหุวิสยตฺตา ปุนตฺตโน สตฺถุโน ปณามํ ทสฺเสนฺโต วกฺขมานสฺส กิพฺพิธานกปฺปสฺส คุณวิเสสญฺจ นิทสฺสนตฺถํ พุทฺธนฺติอาทินา คาถา วตฺตุกาโม อาห. ตตฺถ พุทฺธนฺติ วตฺถุนิทฺเทโส. ญาณสมุทฺทนฺติ อนปฺปกฏฺเฐน ทุราวคฺคาหฏฺเฐน จ. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๕๒๔] ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ

 

  กิมตฺถมิทมุจฺจเต. “กมฺโมปปเท ธาตุยา ปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ธาตุยาติ เอกํ ปทํ, กมฺมาทิมฺหีติ เอกํ, โณติ เอกนฺติ ติปทมิทํ สุตฺตํ. เอตฺถ จ ธาตุยาติภูวาทโย ธาตโวติ ลทฺธธาตุสญฺญา ธาตุโย สงฺคณฺหาติ. เต จ ปน อตฺถํ ธาเรนฺตีติ ธาตุโยติ วุจฺจนฺติ. กมฺมเมว อาทิ กมฺมาทิ. ตสฺมึ. “กมฺมสฺมึ อาทิมฺหิ สติ ธาตุยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ.

 

กมฺมกาโรตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. เตสุ ปน กมฺมกาโรติ กมฺมสทฺทูป-ปทสฺส กร=กรเณอิจฺเจตสฺสภูวาทโย ธาตโวติ ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสธาตุสฺสนฺโต โลโปเนกสรสฺสาติ ลุตฺตานุพนฺธสฺสกมฺมํ กโรตีติ อตฺเถธาตุลิงฺเคหิ ปรา ปจฺจยาตฺยธิกิจฺจ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ ธาตฺวาทิมฺหิ การสฺส วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติอยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธีติ การสฺส อาการํ กตฺวาธาตุปจฺจยวิภตฺติวชฺชิตมตฺถวํ ลิงฺคนฺติ วุตฺตตฺตา ลิงฺคาภาวาลิงฺคตฺเถ ปถมาติ สฺยาทิมฺหิ อสมฺปตฺเตตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ นามมิว กตฺวาชินวจนยุตฺตํ หิ, ลิงฺคญฺจ นิปฺผชฺชเต”-ตฺยธิกิจฺจตโต จ วิภตฺติโยติ สฺยาทฺยุปฺปตฺตึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติวตฺติจฺฉานุปุพฺพิกา สทฺทปฺปฏิปตฺตีติ กตฺวาลิงฺคตฺเถ ปถมาติ ปถมํ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติ วตฺติจฺฉา ฯเปฯ กตฺวาเอกมฺหิ วตฺตพฺเพ เอก-วจนนฺติ เอกวจนสิวิภตฺตึ กตฺวาอโต เนนาตฺยธิกิจฺจโสติ สิสฺสการํ กตฺวาสรโลโปมาเทสปจฺจยาทิมฺหิ สรโลเป ตุ ปกตีติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวาสรา สเร โลปํ, วา ปโร อสรูปาติ อธิกิจฺจกฺวจาสวณฺณํ ลุตฺเตติ ปรสฺสาสวณฺเณ สมฺปตฺเต เตเนว ปกติภาวญฺจ กตฺวา เนตพฺเพ ปรกฺขรํ นีเต รูปํ. กุมฺภ-การาทีสุปิ เอเสว นโย.

 

ปตฺตคาโหตีทํ ปน ปตฺตสทฺทูปปทสฺส คห=อุปาทาเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสปตฺตํ คณฺหาตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตนฺตวาโยตีทํ ปน ตนฺตสทฺทูปปทสฺส เว=ตนฺตสนฺตาเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสตนฺตํ วายตีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต เอการสฺสโอ อว สเร, เอ อยาตฺยธิกิจฺจเต อาวายา การิเตติ อายาเทเส กเต รูปํ.

 

ธญฺญมาโยตีทํ ปน ธญฺญสทฺทูปทสฺส มา=มาเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญา-ทิสฺสธญฺญํ มินาตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเตณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสูตฺยธิกิจฺจอาการนฺตานมาโยติ อายาเทเส จ กเต รูปํ. ธมฺม-กาโมตีทํ ปน ธมฺมสทฺทูปปทสฺส กมุ=กนฺติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสธมฺมํ กามยตีติ อตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ธมฺมจาโรตีทํ ปน ธมฺมสทฺทูปปทสฺส จร=จรเณ, จร=คติภกฺขเนสูติ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสธมฺมํ จรตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๕๒๕] สญฺญายม นุ (สญฺญายมนุ)

 

  กิมตฺถมิทํ. “กมฺโมปปเท ธาตุยา สญฺญายํ คมฺยมานาย ปจฺจโย โหติ, อุปปทนฺเต นุการาคโม จ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตโต ธาตุคฺ-คหณสฺส จ กมฺมาทิคฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตกมฺมสฺมึ อาทิมฺหิ สติ ธาตุยา สญฺญายํ คมฺยมานาย ปจฺจโย จ โหติ, อุปปทนฺเต นุการาคโม จ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ สญฺญายติ อตฺโถ เอตายาติ สญฺญา. เตสุ เตสุ ทพฺเพสุ อาโรปิตโวหารสฺเสตมธิวจนํ. ตสฺสํ สญฺญายํ.กมฺมกรณนิมิตฺตตฺเถสุ สตฺตมีตฺย-ธิกิจฺจกาลภาเวสุ เจติ สตฺตมี. สทฺท-นุสทฺเทหิ สิวิภตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ ตสฺส โลปํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นุ จาติ ทฺวนฺทสมาสํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ.

 

เอตฺถจธาตุยาปจฺจโยติ วตฺวา กิญฺจาปิ นุการาคมสฺส ฐานนิยมมกตํ, ตถาปิ ตสฺมึ รูเป ยุตฺตฏฺฐาเน โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปนิปฺผาทนตฺถํ หิ ลกฺขโณ-ปเทโสติ. เตนาหนามมฺหิ จ นุการาคโม โหตีติ. เอตฺถ จ นุการาคมสฺส อุกาเรน นิทฺเทโสนุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเตติ เอตฺถ นุคฺคหณตฺถํ. ตตฺถ จ นูติ วจนํ ภินฺนปฏธโรตฺยาทีสุภิทาทิโต อินฺนอนฺนอีณา วาติ สมฺภูตานํ อินฺน-อนฺนปจฺจยานํ การสฺส วิวชฺชนตฺถํ.

 

อรินฺทโมติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อรินฺทโมติ อริสทฺทูปปทสฺส ทมุ=ทมเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอรึ ทเมตีตฺยตฺเถ อนนฺตรสุตฺตม-ธิกิจฺจีมินา ปจฺจยํ กตฺวา อริสทฺทนฺเต จ นุการาคมํ กตฺวานุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเตติ ตสฺส นิคฺคหิตํ กตฺวาอํ พฺยญฺชเน นิคฺคหิตนฺติ อธิกิจฺจวคฺคนฺตํ วา วคฺเคติ วคฺคนฺตญฺจ กตฺวา อรินฺทมสทฺทโต เหฏฺฐา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

เวสฺสนฺตโรติ อิทํ ปน เวสฺสสทฺทูปปทสฺส ตร=ตรเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสเวสฺสํ ตรตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ตณฺหงฺ-กโรตีทํ ปน ตณฺหาสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสตณฺหํ กโรตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. เมธงฺกโรตีทํ ปน เมธา-สทฺทูปปทสฺส กร=กรเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสเมธํ กโรตีตฺยตฺเถ วุตฺต-นเยน ปจฺจยาทึ กตฺวา เมธาสทฺเท อาการสฺสกฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ รสฺเส กเต รูปํ. สรณงฺกโรตีทํ ปน สรณสทฺทูปปทสฺส ตสฺเสว ธาตุสฺสสรณํ กโรตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ทีปงฺกโรตีทํ ปน ทีปสทฺทูปปทสฺส ตสฺเสว ธาตุสฺสทีปํ กโรตีตฺยตฺเถ ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

  [๕๒๖] ปุเร ททา อึ

 

  กิมตฺถมิทํ. “ปุรสทฺทูปปเท ททอิจฺเจตาย ธาตุยา ปจฺจโย โหติ, ปุร-สทฺเท การสฺส อึ จ โหตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. ธาตุคฺคหณสฺส จ อาทิคฺคหณสฺส จ คฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตปุรสทฺเท อาทิมฺหิ สติ ทท-อิจฺเจตาย ธาตุยา ปจฺจโย โหติ, ปุรสทฺเท การสฺส อึ จ โหตีติ อตฺโถ. คฺคหณํ ทุติยตฺถสมฺปิณฺฑนตฺถํ. เอตฺถ อึอิติ กิญฺจาปิ อนิยมวเสน วุตฺตํ, ตถาปิ อาเทโส อิตฺยวคนฺตพฺพํ. เอวํ หิ สติ รูปสฺส สิชฺฌนโต จ ตทตฺถญฺจ สุตฺตารมฺภกรณโต.

 

ปุรินฺทโทติ อุทาหรณํ. ตํ ปน ปุรสทฺทูปปทสฺส ทท=ทาเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสณาทโย เตกาลิกาติ วุตฺตตฺตา อตีตกาลาเปกฺขํ กตฺวาปุเร ทานํ อทาสีตฺยตฺเถ อนนฺตรสุตฺตทฺวยมธิกิจฺจีมินา ปจฺจยํ กตฺวา ปุรสทฺเท การสฺส อึ จ กตฺวา วุตฺตนเยน นิคฺคหิตสฺส วคฺคนฺตํ กตฺวา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

  [๕๒๗] สพฺพโตณฺวุตฺวาวี วา

 

  กิมตฺถมิทํ. “สพฺพธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา การ-ณฺวุ-ตุ-อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. ธาตุคฺคหณสฺส จ กมฺมาทิคฺคหณสฺส จ คฺคหณสฺส จานุวตฺตนโตวาคฺคหเณน กมฺมาทิมฺหีติมสฺส วิกปฺปนโต จสพฺพธาตุโต กมฺมาทิมฺหิ วา อกมฺมาทิมฺหิ วา การ-ณฺวุ-ตุ-อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ.

 

ตกฺกโรตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ตกฺกโรติ สทฺทูปปทสฺส กร= กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสตํ กโรตีตฺยตฺเถธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณ, สญฺญายม นูตฺยธิกิจฺจีมินา การปจฺจยํ กตฺวา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทึ กตฺวาปรเทฺวภาโว ฐาเนติ การสฺส ทฺวิภาเว กเต รูปํ. หิตกโรติ เอตฺถาปิ ทฺวิภาวํ ถเปตฺวา เอเสว นโย.

 

วินโยตีทํ ปน วิปุพฺพสฺส นี=นเย, นี=ปาปุณเนติ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสวิเนติ เอตฺถาติ อธิกรณการเก วาวิเนติ เอเตนาติ กรณการเก วา อิมินา ปจฺจยํอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วตฺตมาเนอญฺเญสุ จาติ วุทฺธึ กตฺวา ตสฺสาปฺยนิยมปฺปสงฺเค สติอยุวณฺณานญฺจาโย วุทฺธีติ วุตฺตตฺตา อีการสฺส เอการวุทฺธึ กตฺวาโอ อว สเรตฺยธิกิจฺจเอ อยาติ อยาเทสํ กตฺวา นามมิว กตฺวา วินยสทฺทา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

นิสฺสโยตีทํ ปน นิปุพฺพสฺส สิ=เสวายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสนิสฺสาย นนฺตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยํ กตฺวา วุทฺธฺยาเทเส จ สฺยาทฺยุปฺ-ปตฺตาทิญฺจ กตฺวาปรเทฺวภาโว ฐาเนติ การสฺส เทฺวภาเว กเต รูปํ. รถ-การโกตีทํ ปน รถสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสรถํ กโรตีตฺยตฺเถ อิมินา ณฺวุปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ กาเร การสฺส วุทฺธึ กตฺวาอนกา ยุณฺวูนนฺติ ณฺวุโน อกาเทสํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

อนฺนทายโกตีทํ ปน อนฺนสทฺทูปปทสฺส ทา=ทาเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสอนฺนํ ททาตีตฺยตฺเถ วุตฺตนเยน ณฺวุปจฺจยํ กตฺวา โลปญฺจ วุทฺธิญฺจ กตฺวาณมฺหิ โช รนฺชสฺส ภาวกรเณสูตฺยธิกิจฺจอาการนฺตานมาโยติ ธาตฺวนฺตสฺส อายาเทสํ กตฺวา การาเทสญฺจ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. วินายโกตีทํ ปนวินโยติ เอตฺถ วุตฺตานํ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺสสตฺเต วิเนตีตฺยตฺเถ อิมินา ณฺวุปจฺจยํ กตฺวา การิตมิว กตฺวา มฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน วุทฺธึ กตฺวาโอ อว สเร, เอ อยาตฺยธิกิจฺจเต อาวายา การิเตติ อายาเทสํ กตฺวา อกาเทสสฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. การโกตฺยาทีนิ ตีณิ อกมฺมาทิมฺหิ รูปานิ. เตสมุปฺปตฺติ เหฏฺฐา วุตฺตนยาว.

 

ตกฺกตฺตาตีทํ ปน สทฺทูปปทสฺส กร=กรเณอิจฺเจตสฺสตํ กโรตีตฺยตฺเถ อิมินา ตุปจฺจยํ กตฺวานมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหีตฺยธิกิจฺจกรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมินฺติ ธาตฺวนฺตสฺส การํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺ-ปตฺตาทิญฺจ กตฺวาสตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจติ อุการสฺสการํ กตฺวา สิโลปญฺจ กตฺวา การสฺส ทฺวิภาเว กเต รูปํ. ทาตาตีทํ ปน ทา=ทาเนอิจฺเจตสฺส ตุปจฺจยนฺตสฺส สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. กตฺตาทีนิ อกมฺมาทิมฺหิ รูปานิ.

 

ตตฺถจสริตาตีทํ ปน สร=จินฺตายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส อิมินา ตุปจฺจเย กเตหิยฺยตฺตนิสตฺตมิปญฺจมิวตฺตมานา สพฺพธาตุกนฺติ วุตฺตตฺตาน สพฺพธาตุกา อสพฺพธาตุกาติ ตุปจฺจยสฺส อสพฺพธาตุกตฺตมาคมฺมอิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหีติ ธาตุมฺหา อิการาคมํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา กตฺตุสทฺทสฺส วุตฺตนเยน สริตุสทฺทา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

ภยทสฺสาวีตีทํ ปน ภยสทฺทูปปทสฺส ทิส=เปกฺขเนอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสภยํ ปสฺสตีติ อตฺเถ อิมินา อาวีปจฺจยํ กตฺวา กาเร อิการสฺสโลปญฺจ ตตฺรากาโรติ วากฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ อธิกิจฺจเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ วากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตาเทสโลปาคมา เจติ วาปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตีติ วา การํ กตฺวาปรเทฺวภาโว ฐาเนติ การสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา ภยทสฺสาวี-สทฺทโต วุตฺตนเยน สิวิภตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. วุตฺติยมาทิสทฺเทน ทินกร-ทิวากร-ภากร-ปภากร-ทีปกร-ยสกร-เจตาจรกาวี-อาทีนิ สงฺคณฺหาติ.

  

[๕๒๘] วิสรุชปทาทิโต

 

  กิมตฺถมิทํ. “วิส-รุช-ปทอิจฺเจวมาทิโต ปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. “วิส-รุช-ปทอิจฺเจวมาทีหิ ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. วิโส จ รุโช จ ปโท จ วิสรุชปทา. วิสรุชปทา อาทโย ยสฺส ธาตุคณสฺส โส วิสรุชปทาทิ. ทฺวนฺทคพฺโภ พหุพฺพีหิ. ตโตทูรนฺติกทฺธกาลนิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยควิภตฺตารปฺ-ปโยคสุทฺธปฺปโมจนเหตุวิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยคพนฺธนคุณวจนปฃฺหกถนโถกากตฺตูสุ เจติ ทิสาโยเค ปญฺจมิยา สมฺปตฺเตกฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถติ ตทตฺเถ โต-ปจฺจโย โหติ. อิมสฺส ปนธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณติ อิมสฺสานนฺตรมวจนํ อกมฺมาทิมฺหิ วิสาทิโต ปจฺจยตฺถํ. อญฺญถา อิธ คฺคหณมกตฺวา ตตฺเถว ปฅิตพฺพํ ภเวยฺย.

 

ปเวโสตีทํ ปน ปุพฺพสฺส วิส=ปเวสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสปวิสตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน วุทฺธิมฺหิ กเต นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

โรโคตีทํ ปน รุช=โรเคตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสรุชตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน โลปาทิมฺหิ กเตนมกรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหี”-ตฺยธิกิจฺจกคา จชานนฺติ วาสจชานํ กคา ณานุพนฺเธติ วา การสฺส การํ กตฺวา โรคสทฺทา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

อุปฺปาโทตีทํ ปน อุปุพฺพสฺส ปท=คติมฺหิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอุปฺปชฺชตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน โลปวุทฺธิสฺยาทฺยุปฺ-ปตฺตาทิมฺหิ กเต การสฺส ทฺวิภาเว กเต รูปํ.

 

ผสฺโสตีทํ ปน ผุส=ผุสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสผุสตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา โลปาทิมฺหิ กเตอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วุทฺธิมฺหิ สมฺปตฺเตฆฏาทีนํ วาติ เอตฺถ วาคฺคหเณน อิมสฺส อาคติคณตฺตา ฆฏาทีสุ ปกฺขิปิตฺวา วุทฺธิมฺหา กเตภยทสฺสาวีติ เอตฺถ กาเร อิการสฺส วุตฺตนเยน อิธ อุการสฺส การํ กตฺวา การสฺส จ ทฺวิภาวํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

โอโกตีทํ ปน อุจ=วิยตฺติยํ วาจายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอุจตี”-ตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา โลปาทิมฺหิ กเตโรโคติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อิธ การสฺส การํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

ภาโวตีทํ ปน ภู,หู=สตฺตายมิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภวตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา โลปาทิมฺหิ กเต  นายโกติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อิ-การสฺส อาวาเทสํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อาโยตีทํ ปน อย,วย, ปย,หย=คติมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอยตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. สํโพโธตีทํ ปน สํปุพฺพสฺส พุธ=อวคมเน, พุธ=ญาเณ, พุธ=โพธเนติ ติณฺณมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสมฺมา พุชฺฌตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. วิหาโรตีทํ ปน วิปุพฺพสฺส หร=หรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสวิหรตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

  

[๕๒๙] ภาเว

 

กิมตฺถมิทํ. “ภาวการเกปิ สพฺพธาตูหิ ปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อนนฺตรสุตฺตโต คฺคหณสฺสานุวตฺตนโต นิยมาภาวา ธาตฺวาธิการตฺตา จสพฺพธาตูหิ ภาวตฺเถ คมฺยมาเน ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. คฺคหณํ คฺคหณานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. “นนุ นิยมาภาวา อนนฺตรสุตฺเตเนว ภาวตฺเถ ปจฺจโย ลพฺภเตเวติ. น ลพฺภติ. กสฺมา. “เต กิจฺจาติ ปฏิลทฺธกิจฺจสญฺเญ ตพฺพานีย-ณฺย-เตยฺย-ริจฺจปจฺจเย ถเปตฺวาอญฺเญ กิตฺติ เตหิ อญฺเญสํ กิตสญฺญาย วุตฺตตฺตา จกตฺตริ กิตฺอิติ ปฏิลทฺธกิตสญฺญานํ กตฺตริ การเก วุตฺตตฺตา จ อสติ อิมสฺมึ อนนฺตรสุตฺเตน กตฺตริเยว ปจฺจยสฺสูปลพฺภนโต จ. ตสฺมาเวทํ สุตฺตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

 

ปาโกติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ ปาโกติ ปจ=ปาเกตีมสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสปจฺจเต, ปจนนฺติ วา อตฺเถ อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจีมินา ปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน โลปาทิมฺหิ กเตโรโคติ เอตฺถ วุตฺตนเยน อิธ การสฺส การํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. จาโคตีทํ ปน จช=หานิมฺหิอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสจชเต, จชนนฺติ วา อตฺเถ วุตฺตนเยน ปจฺจยาทึ กตฺวา การสฺส การํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

ยาโค, โยโคตีมานิ ยช=เทวปูชาสงฺคหกรณทานธมฺเมสุ, ยุช=โยเคติ ทฺวินฺนํ ลทฺธธาตุสญฺญาทีนํยชนํ, ยุชฺชนนฺติ วา อตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา โลป-วุทฺธิการสฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต ยถานุกฺกมโต รูปานิ. ภาโคติ ภช=ปุถกฺ-กรเณ, ภช=เสวายมิจฺเจเตสํ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภชนนฺติ อตฺเถ ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปริทาโหติ ปริปุพฺพสฺส ทห=ภสฺมีกรเณ-อิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสปริทหณนฺติ อตฺเถ ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

  

[๕๓๐] กฺวิ

 

  กิมตฺถมิทํ. “สพฺพธาตูหิ กฺวิปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ สุตฺตํ. “ธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณติ อิโต ธาตุคฺคหณสฺสานุวตฺตนโตสพฺพธาตูหิ กฺวิ-ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. คฺคหณํ ปน ยถา ภาวการเกภาเว เจติ อนิยเมตฺวา วุตฺตตฺตา สพฺพธาตูหิ ปจฺจโย โหติ, เอวํ กฺวิปจฺจโยปีติ สมฺปิณฺเฑติ. วจน-สิลิฏฺฐตาย วา วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนว ปโยเคปิ วจนสิลิฏฺฐตฺถํ นิปาโต-ปสคฺคา โยเชตพฺพาติ ทสฺเสติ.

 

สมฺภูตีทํ ปน สํปุพฺพสฺส ภู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสมฺภวตี”-ตฺยตฺเถธาตุยา กมฺมาทิมฺหิ โณตฺยธิกิจฺจีมินา กฺวิปจฺจยํ กตฺวากฺวิโลโป เจติ กฺวิโลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. เอวํ วิภูติ. อุปสคฺโคว วิเสโส.

 

ภุชโคตีทํ ปน ภุชสทฺทูปปทสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญา-ทิสฺสภุเชน คจฺฉตีตฺยตฺเถ อิมินา กฺวิปจฺจยํ กตฺวาธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหีติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน กฺวิโลปํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. สงฺโขตีทํ ปน สํปุพฺพสฺส ขนุ=อวธารเณตีมสฺสีมินา กฺวิปจฺจยํ กตฺวาธาตฺวนฺตสฺส โลโป กฺวิมฺหีติ ธาตฺวนฺตสฺส โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน กฺวิโลปํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

  

[๕๓๑] ธราทีหิ รมฺโม

 

  กิมตฺถมิทํ. “ธรอิจฺเจวมาทีหิ รมฺมปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ธโร อาทิ เยสนฺเต ธราทโย. เตหิ ธราทีหิ. อาคติคโณยํ. ปญฺจมี วุตฺตนยาว. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

 

ธมฺโมตีทํ ปน ธร=ธารเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสธรติ เตนาติ อตฺเถ อิมินา รมฺมปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ. กมฺมนฺตีทํ ปน กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสกรียตีตฺยตฺเถ อิมินา รมฺมปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ.

  

[๕๓๒] ตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี

 

  กิมตฺถมิทํ. “ตสฺสีล-ตทฺธมฺม-ตสฺสาธุการิจฺเจเตสฺวตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ณี-ตุ-อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. “ตสฺสีลาทีสุ อตฺเถสุ สพฺพธาตูหิ ณี-ตุ-อาวีอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ อตฺโถ. ตสฺสีลํ อาทิ เยสนฺเต ตสฺสีลาทโย. เก เต. ตทฺธมฺม-ตสฺสาธุการิโน. เตสุ ตสฺสีลาทีสุ. คมฺยมาเนสูติ สมฺพนฺโธ. คฺคหณํ ปจฺจเย สมฺปิณฺเฑติ.

 

ปิยปสํสีติ อิทํ ปน ปิยสทฺทูปปทสฺส ปุพฺพสฺส สํส=ปสํสเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสฺญญาทิสฺสปิยํ ปสํสิตุ๊ สีลํ ยสฺสาติ วา อตฺเถ, “ปิยปสํสนสีโล, ปิยปสํสนธมฺโม, ปิยปสํสเน สาธุการีติ วา อตฺเถ อิมินา ณีปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวา สํโยคนฺตตฺตาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วุทฺธิมฺหากเต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

 

พฺรหฺมจารีตีทํ ปน พฺรหฺมสทฺทูปปทสฺส จร=จรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสพฺรหฺมํ จริตุ๊ สีลํ ยสฺสาติ วา อตฺเถพฺรหฺมจรณสีโล, พฺรหฺมจรณธมฺโม, พฺรหฺมจรเณ สาธุการีติ วา อตฺเถ อิมินา ณีปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิธ ปนาสํโยคนฺตตฺตา วุทฺธิ โหติเอว.

 

ปสยฺหปวตฺตาตีทํ ปน ปสยฺหสทฺทูปปทสฺส ปุพฺพสฺส วตุ=วตฺตเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสปสยฺห ปวตฺติตุ๊ สีลํ ยสฺสาติ วา, “ปสยฺหปวตฺตนสีโล, ปสยฺหปวตฺตนธมฺโม, ปสยฺหปวตฺตเน สาธุการีติ วา อตฺเถ อิมินา ตุปจฺจยํ กตฺวา ปสยฺหปวตฺตุสทฺทา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเตสตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจติ อุการสฺสการาเทสํ กตฺวา สิโลเป จ กเต รูปํ.

 

ภยทสฺสาวีตีทํ ปน ภยสทฺทูปปทสฺส ทิส=เปกฺขเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญา-ทิสฺสภยํ ปสฺสิตุ๊ สีลํ ยสฺสาติ วาภยทสฺสนสีโล, ภยทสฺสนธมฺโม, ภย-ทสฺสเน สาธุการีติ วา อตฺเถ อิมินา อาวีปจฺจยํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. ยเมตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

  

[๕๓๓] สทฺทกุธจลมณฺฑตฺถรุจาทีหิ ยุ

 

  กิมตฺถมิทํ. “สทฺทตฺถ-กุธตฺถ-จลตฺถ-มณฺฑตฺเถหิ จ รุจาทีหิ จ ตสฺสีลาทีสฺ-วตฺเถสุ ยุปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. สทฺโท จ กุโธ จ จโล จ มณฺโฑ จ สทฺทกุธจลมณฺฑา. เตสํ อตฺโถ สทฺทกุธจลมณฺฑตฺโถ. สทฺทกุธ-จลมณฺฑตฺโถ อตฺโถ เยสนฺเต สทฺทกุธจลมณฺฑตฺถตฺถา. “พฺรหฺมสฺสโรติอาทีสุ วิยสรูปานเมกเสสฺวสกินฺติ เอกสฺส อตฺถสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา อิธ สทฺทกุธจล-มณฺฑตฺถาติ วุตฺตํ. รุโจ อาทิ เยสนฺเต รุจาทโย. สทฺทกุธจลมณฺฑตฺถา จ รุจาทโย จ สทฺทกุธจลมณฺฑตฺถรุจาทโย. เตหิ สทฺทกุธจลมณฺฑตฺถรุจาทีหิ.

 

เอตฺถจสทฺทตฺถา นาม สป=อกฺโกเสตีมสฺสตฺถวาจกา ฆุส=สทฺเท, ภาส= วิยตฺติยํ วาจายํ, ภณ=ภณเนติเอวมาทโย. กุธตฺถา นาม กุธ=โกเปตีมสฺสตฺถ-วาจกา รุส=โรเส, ทุส=โทเส, กุป=โกเป, ทุส=อปฺปีติมฺหีติเอวมาทโย. จลตฺถา นาม จล=กมฺปเนตีมสฺสตฺถวาจกา ผทิ=กิญฺจิจลเน, ภมุ=สญฺจลเน, ภมุ=อนวฏฺฐาเน, ธุ=กมฺปเน, กปิ=จลเนติเอวมาทโย.

 

มณฺฑตฺถา นาม มฑิ=ภูสายํ, ภูส=อลงฺกาเรติเอวมาทโย. รุจาทโย นาม รุจ=ทิตฺติมฺหีติเอวมาทึ กตฺวา วุตฺตา วา ตปฺปการา วา ชุต=โชตเน, ภาส= ทิตฺติมฺหิ, ทีป=ทิตฺติมฺหีติเอวมาทโย. เตนสทฺทกุธจลมณฺฑตฺถรุจาทีหิ ตสฺสีลา-ทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ.

 

โฆสโนตีทํ ปน ฆุส=สทฺเทตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสโฆสนสีโล, โฆสนธมฺโม, โฆสเน สาธุการีตฺยตฺเถ อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจีมินา ยุปจฺจยํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วตฺตมาเนอญฺเญสุ จาติ วุทฺธึ กตฺวาอนกา ยุณฺวูนนฺติ ยุปจฺจยสฺส อนาเทสํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. ภาสโนตีทํ ปน ภาส=วิยตฺติยํ วาจายมิตีมสฺสภาสนสีโลติอาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

โกธโนตีทํ ปน กุธ=โกเปตีมสฺสกุชฺฌนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. โรสโนตีทํ ปน รุส=โรสเนตีมสฺสโรสนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยา-ทิมฺหิ กเต รูปํ. โทสโนตีทํ ปน ทุส=โทสเนตีมสฺสโทสนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

จลโนตีทํ ปน จล=กมฺปเนตีมสฺสจลนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. กมฺปโนตีทํ ปน กปิ=จลเนตีมสฺสกมฺปนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยา-ทิมฺหิ กเตมทา สเร, ยวมทนตรลา จาคมา, กฺวจิ โอ พฺยญฺชเนติ วตฺตมาเนนิคฺคหิตญฺเจติ นิคฺคหิตาคมํ กตฺวาวคฺคนฺตํ วา วคฺเคติ ตสฺส วคฺคนฺเต กเต รูปํ. ผนฺทโนตีทํ ปน ผทิ=กิญฺจิจลเนตีมสฺสผนฺทนสีโลตฺยาทีสฺวตเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

มณฺฑโนตีทํ ปน มฑิ=ภูสายมิตีมสฺสมณฺฑนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุ-ปจฺจยานาเทสนิคฺคหิตาคมวคฺคนฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. วิภูสโนตีทํ ปน วิปุพฺพสฺส ภูส=อลงฺกาเรตีมสฺสวิภูสนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. โรจโนตีทํ ปน รุจ=ทิตฺติมฺหีตีมสฺสโรจนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. โชตโนตีทํ ปน ชุต=โชตเนตีมสฺสโชตนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. วฑฺฒโนตีทํ ปน วฑฺฒ=วฑฺฒเนตีมสฺส รูปํ.

 

[๕๓๔] ปาราทิคมิมฺหา รู

 

  กิมตฺถมิทํ. “ปารสทฺทาทิมฺหิ คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺมา ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ รู-ปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ปารสทฺโท อาทิ ยสฺส โส ปาราทิ. ปาราทิ จ โส คมิ จาติ ปาราทิคมิ. ตสฺมา ปาราทิคมิมฺหา. “ปาราทิมฺหา คมุ,สปฺป=คติมฺหิจฺเจตมฺหา ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ รูปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ.

 

ภวปารคูตีทํ ปน ภวปารสทฺทูปปทสฺส คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสภวปารํ คนฺตุ๊ สีลํ ยสฺสาติ วาภวปารํ คมนสีโล, ภวปารํ คมนธมฺโม, ภวปารํ คมเน สาธุการีติ วา อตฺเถตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี เจติ อธิกิจฺจ อิมินา รูปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาเสสโต โลปํ คสิปีติ สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ.

 

ปารงฺคโตตีทํ ปน ปารสทฺทูปปทสฺส ตสฺเสว ธาตุสฺสปารํ คโตติ อตฺเถ สติปิ ปาราทิคมิมฺหิ ตสฺสีลาทฺยตฺถาภาวา อิมินา รูปจฺจยมกตฺวาภาว-กมฺเมสุ ตอิตฺยธิกิจฺจพุธคมาทิตฺเถ กตฺตรีติ ปจฺจยํ กตฺวาสาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ จ, ภุชาทีนมนฺโต โน ทฺวิ จ, ชนาทีนมา ติมฺหิ เจตฺยธิกิจฺจคมขนหน-รมาทีนมนฺโตติ ธาตฺวนฺตมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

อนุคามีตีทํ ปน อนุปุพฺพสฺส ตสฺเสว ธาตุสฺสอนุคมนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ สติปิ ตสฺสีลาทฺยตฺเถ อาทิมฺหิ ปารสทฺทาภาวา อิมินา รูปจฺจยมกตฺวาตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี เจติ ณีปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

อนฺตคู, เวทคูติอาทีนิปิปารคมิมฺหา รูติ วตฺตพฺเพ อาทิคฺคหโณปาตตฺตา สิชฺฌนฺตีติ ทฏฺฐพฺพานิ. อาทิคฺคหณํ หิ อุภยสมาสตฺถํ. อยเมตฺถ หิ สมาโสปารสทฺโท อาทิ เยสํ เต ปาราทโย, ปาราทีหิ คมิ ปาราทิคมิ, ตสฺมา ปาราทิคมิมฺหาติ.

 

  [๕๓๕] ภิกฺขาทิโต

 

  กิมตฺถมิทํ. “ภิกฺข=ยาจเนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ รูปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ภิกฺขํ อาทิ ยสฺส โส ภิกฺขาทิ. ตสฺมา ภิกฺขาทิโต. คฺคหณํ รูปจฺจยานุกฑฺฒนตฺถํ. ตตฺถ ปโยชนํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

 

ภิกฺขูตีทํ ปน ภิกฺข=ยาจเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภิกฺขนสีโล”-ตฺยาทีสฺวตฺเถสุตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี จ, ปาราทิคมิมฺหา รูตฺยธิกิจฺจีมินา รูปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเตกฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ รสฺเส กเต รูปํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

วิญฺญูตีทํ ปน วิปุพฺพสฺส ญา=อวโพธเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสวิชานนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุ วุตฺตนเยน รูปจฺจยํ กตฺวา าทิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

  

[๕๓๖] หนตฺยาทีนํ ณุโก

 

  กิมตฺถมิทํ. “หน=หึสาคติมฺหิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ตสฺสีลาทีสฺวตฺเถสุ ณุก-ปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. หนติ อาทิ เยสนฺเต หนตฺยาทโย. เตสํ หนตฺยาทีนํ. ปญฺจมิฏฺฐาเน ฉฏฺฅี. อนฺเตติ วา สมฺพนฺโธ. เอตฺถ จ หนตีติ ธาตุ๊ นิทสฺเสติ. ทุวิโธ หิ ธาตุนิทฺเทโส ตฺยนฺตวเสนิการนฺตวเสน จ. ตสฺสีลาทิคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

 

อาฆาตุโกตีทํ ปน อาปุพฺพสฺส หน=หึสาคตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอาหนนสีโลตฺยาทีสฺวตฺเถสุตสฺสีลาทีสุ ณีตฺวาวี เจติ อธิกิจฺจีมินา ณุกปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวาณมฺหิ รนฺชสฺส โช ภาวกรเณสูตฺยธิกิจฺจหนสฺส ฆาโตติ ฆาตาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

การุโกตีทํ ปน กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสกรณสีโลตฺยาทีสฺ-วตฺเถสุ อิมินา ณุกปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน โลปาทิมฺหิ กเตอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ วุทฺธาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๕๓๗] นุ นิคฺคหิตํ ปทนฺเต

 

  กิมตฺถมิทํ. “ปทนฺเต นุการาคโม นิคฺคหิตมาปชฺชเตติ ญาปนตฺถํ. ติปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ปทสฺส อนฺโต ปทนฺโต. ตสฺมึ ปทนฺเต.

 

อรินฺทโมติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว.

 

  [๕๓๘] สํหนญฺญาย วา โร โฆ

 

  กิมตฺถมิทํ. “สํปุพฺพาย หนอิจฺเจตาย ธาตุยา อญฺญาย วา ธาตุยา ปจฺจโย โหติ, หนสฺส โฆอาเทโส จ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ปญฺจปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จ โฆติ กิญฺจาปิ อนิยมวเสน วุตฺตํ, ตถาปิ หนการสฺส โฆ โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ หิ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ.

 

สํโฆตีทํ ปน สํปุพฺพสฺส หน=หึสาคตีสูตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสมคฺคํ กมฺมํ สมุปคจฺฉตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา หนสฺส าเทสญฺจ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ. ปริกฺขาตีทํ ปน ปริปุพฺพสฺส ขนุ=อวธารเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสมนฺตโต นครสฺส พาหิเร ขญฺญตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยา-ทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ. อนฺตโกตีทํ ปน อนฺตสทฺทูปปทสฺส กร=กรเณ-ตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสอนฺตํ กโรตีตฺยตฺเถ อิมินา ปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

อุปฆาโตติ กิมุทาหรณํ. ตํ ปน อุปปุพฺพสฺส หน=หึสาคตีสูตีมสฺส สติปิ หนสฺมึ อสํปุพฺพตฺตา อิมินา ปจฺจยมกตฺวาอุปหนตีตฺยตฺเถวิสรุชปทาทิโต ณอิตฺยธิกิจฺจภาเว เจติ ปจฺจยํ กตฺวาการิตํ วิย ณานุพนฺโธติ การิตมิว กตฺวาการิตานํ โณ โลปนฺติ โลปาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

นนฺวญฺญายาติ วุตฺตตฺตา ภวิตพฺพนฺติ. น ภวิตพฺพํ, เตน สิทฺเธ สติปิ สํหนาตฺยารมฺโภ นิยมาย โหติ, หนอิจฺเจตสฺมา สเจ ปจฺจโย โหติ สํปุพฺพสฺมา วาติ. เตน วุตฺตํมิติ กิมตฺถํ, อุปหนนํ อุปฆาโตติ.

 

[๕๓๙] รมฺหิ รนฺโต ราทิ โน

 

  กิมตฺถมิทํ. “มฺหิ ปจฺจเย ปเร การานุพนฺโธ สพฺโพ ธาตฺวนฺโต การาทิ โน โหตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. เอตฺถ จ รมฺหีติ การานุพนฺธปจฺจยํ สงฺคณฺหาติ, “กาโร อสฺส อตฺถีติ อตฺเถตทสฺสตฺถีติ วี เจตฺยธิกิจฺจสทฺธาทิโต ณอิติ ปจฺจยํ กตฺวาเตสํ โณ โลปนฺติ โลปํ กตฺวา ตโต วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สตฺตมฺเยกวจนํ กตฺวาสฺมาหิสฺมึนํ มฺหาภิมฺหิ วาติ ตสฺส มฺหิอาเทสํ กตฺวา รมฺหีติ วุตฺตตฺตา. กาโร อาทิ มริยาโท ยสฺส โส ราทิ. โนติ โลปมาห. เตนการานุพนฺเธ ปจฺจเย ปเร าทิ ธาตฺวนฺโต โลโป โหตีตฺยตฺโถ. อนฺตโก, ปารคูตฺยาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ อนฺตโก, ปารคูติ วุตฺตนยาเนว.

 

สตฺถาตีทํ ปน สาส=อนุสิฏฺฅิมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสสเทวเก โลเก สาสตีตฺยตฺเถสาสาทีหิ รตฺถูติ รตฺถุปจฺจยํ กตฺวา อิมินา าทิโน โลปํ กตฺวา วุตฺตนเยน นามมิว กตฺวา สฺยุปฺปตฺติญฺจ กตฺวาสตฺถุปิตาทีนมา สิสฺมึ สิโลโป เจติ อุการสฺสการํ กตฺวา สิมฺหิ ลุตฺเต รูปํ. ทิฏฺโฐตีทํ ปน ทิส=เปกฺขเนตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภาวกมฺเมสุ ตอิติ ปจฺจยํ กตฺวาสาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ เจติ การสฺส ริฏฺฐาเทสํ กตฺวา อิมินา าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ จ กเต รูปํ.

  

[๕๔๐] ภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียา

 

  กิมตฺถมิทํ. “ภาวกมฺมการเกสุ สพฺพธาตูหิ ตพฺพ-อนียอิจฺเจเต ปจฺจยา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ภาโว จ กมฺมญฺจ ภาว-กมฺมานิ. เตสุ ภาวกมฺเมสุ. ตพฺโพ จ อนีโย จ ตพฺพานียา. เอตฺถ จ ภาโว นามปจนํ ภวนํ ลวนนฺติอาทีหิ วุจฺจมาโน เกวโล ธาตฺวตฺโถ. กมฺมํ นามยํ กโรติ ตํ กมฺมนฺติ วุตฺตํ.

 

นนฺวิหาสติปิ ภาวกมฺมคฺคหเณเต กิจฺจาติ ตพฺพาทีนํ ริจฺจปจฺจย-ปริยนฺตานํ กิจฺจสญฺญาย วิหิตตฺตา จภาวกมฺเมสุ กิจฺจกฺตกฺขตฺถาติ กิจฺจานํ ภาวกมฺเมสุ นิยมิตตฺตา จาธิปฺเปตตฺโถ สิชฺฌเตวาติ. สิชฺฌติ. เอวํ สนฺเตปินนฺทาทีหิ ยูติ วุตฺตํ ยุปจฺจยมธิกิจฺจตฺตา กตฺตริ สิยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ. เอวํ สนฺเต กสฺมาว ตตฺถ น วุตฺตนฺติ. อิธาปิ กิญฺจิมตฺตตฺถสมฺภวโต อิธ วุตฺโต. อิธ วุตฺโต หิ กิจฺจปจฺจยานํ สภาวญฺจ ทีเปติ, อุตฺตรตฺร วตฺติตฺวา ยถาธิปฺ-เปตตฺถญฺจ สาเธตีติ.

 

ภวิตพฺพนฺตีทํ ปน ภู,หู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภวนํตฺยตฺเถ อิมินา ตพฺพปจฺจยํ กตฺวาหิยฺยตฺตนิสตฺตมิปญฺจมิวตฺตมานา สพฺพธาตุกนฺติ วุตฺตตฺตาน สพฺพธาตุกา อสพฺพธาตุกาติ อสพฺพธาตุกตฺตมาคมฺมอิการาคโม อสพฺพธาตุกมฺหีติ อิการาคมํ กตฺวาอสํโยคนฺตสฺส วุทฺธิ การิเตติ อธิกิจฺจอญฺเญสุ จาติ วุทฺธึ กตฺวาโอ อว สเรติ อวาเทสํ กตฺวา ภวิตพฺพสทฺทโต กิจฺจตฺตาตทฺธิตสมาสกิตกา นามํวาตเวตุนาทีสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน นามมิว กตฺวา วุตฺตนเยน สฺยุปฺปตฺตึ กตฺวาโยนํ นิ นปุ๊สเกหิ, อโต นิจฺจนฺติ อธิกิจฺจสินฺติ สิสฺส อํอาเทสํ กตฺวา สรโลปปฺปกติภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ภวนียนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิการาคมาภาโวว วิเสโส.

 

อาสิตพฺพนฺตีทํ ปน อาส=อุปเวสเนตีมสฺสอาสนียนฺติ อตฺเถ ตพฺพาทิมฺหิ กเต รูปํ. อาสนียนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิการาคมาภาโวว วิเสโส.

 

ปชฺชิตพฺพนฺตีทํ ปน ปท=คติมฺหีตีมสฺสปชฺชนียนฺติ อตฺเถ อิมินา ตพฺพปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน อิการาคมํ กตฺวาภาวกมฺเมสุ โยติ ปจฺจยํ กตฺวาตสฺส จวคฺคยการวการตฺตํ สธาตฺวนฺตสฺสาติ ธาตฺวนฺเตน สห การสฺส วคฺคํ กตฺวาปรเทฺวภาโว ฐาเนติ ทฺวิภาวาทิมฺหิ กเต รูปํ. ปชฺชนียนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อิการาคมาภาโวว วิเสโส.

 

กตฺตพฺพนฺตีทํ ปน กร=กรเณตีมสฺส อิมินา ตพฺพปจฺจยํ กตฺวานม-กรานมนฺตานํ นิยุตฺตตมฺหิ, กรสฺส จ ตตฺตํ ตุสฺมึตฺยธิกิจฺจตุ๊ตุนตพฺเพสุ วาติ ธาตฺวนฺตสฺส ตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. กรณียนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตฺตา-ภาโว จรหาทิโต ณอิติ การสฺส ตฺตญฺจ วิเสโส.

 

คนฺตพฺพนฺตีทํ ปน คมุ,สปฺป=คติมฺหีตีมสฺสคมนียนฺติ อตฺเถ อิมินา ตพฺพปจฺจยาทิมฺหิ กเตคมขนหนาทีนํ ตุ๊ตพฺพาทีสุ นอิติ ธาตฺวนฺตสฺส ตฺตา-ทิมฺหิ กเต รูปํ. คมนียนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตฺตาภาโวว วิเสโส.

 

[๕๔๑] โณฺย

 

  กิมตฺถมิทํ. “สพฺเพหิ ธาตูหิ ภาวกมฺเมสุ ณฺยปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ภาวกมฺมคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. คฺคหเณน ปเนตฺถ เตยฺยปจฺจโย โหติ. เตนญาเตยฺยํ, ทฏฺเฐยฺยํ, ปตฺเตยฺยํตฺยาทีนิ สิชฺฌนฺติ. เตสํ ปน ญา=อวโพธเน, ทิส=เปกฺขเน, ปท=คติมฺหีตีเมสํ ลทฺธธาตุ-สญฺญาทีนํ อิมินา เตยฺยปจฺจยํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

 

ตตฺถจทฏฺเฐยฺยนฺติ เอตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน กาเร อิการสฺส การํ กตฺวา การสฺสกฺวจาทิมชฺฌุตฺตรานํ ทีฆรสฺสา ปจฺจเยสุ จาติ อธิกิจฺจเตสุ วุทฺธิโลปาคมวิการวิปรีตาเทสา เจติ วากฺวจิ ธาตุวิภตฺติปจฺจยานํ ทีฆวิปรีตา-เทสโลปาคมา เจติ วาปจฺจยาทนิฏฺฐา นิปาตนา สิชฺฌนฺตีติ วาโท ธสฺส เจติ เอตฺถ คฺคหเณน วา การํ กตฺวา การสฺส จ การํ กตฺวา ปรกฺขรูปคมํ วา กาตพฺพํ. “สาสทิสโต ตสฺส ริฏฺโฐ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน วา การสฺส รฏฺฐาเทสํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิโลปํ วา กาตพฺพํ.

 

การิยนฺติอาทีนิ อุทาหรณานิ. ตตฺถ จ การิยนฺติ กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธ-ธาตุสญฺญาทิสฺสกตฺตพฺพนฺติ อตฺเถ อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจีมินา ณฺยปจฺจยํ กตฺวา วุตฺตนเยน การิตมิว กตฺวา โลปวุทฺธิโย จ วุตฺตนเยน อสพฺพธาตุกตฺตมาคมฺม อิการาคมญฺจ กตฺวา นามมิว กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

เชยฺยนฺติ ชิ=ชเยอิจฺเจตสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสเชตพฺพนฺติ อตฺเถ อิมินา ณฺยปจฺจยํ กตฺวา การิตมิว กตฺวา โลปาทิมฺหิ กเตปรเทฺวภาโว ฐาเนติ การสฺส เทฺวภาวํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. เนยฺยนฺตีทํ ปน นี=นเย, นี=ปาปุเณตีเมสํ ทฺวินฺนมญฺญตรสฺส ลทฺธธาตุ-สญฺญาทิสฺสเนตพฺพนฺติ อตฺเถ อิมินา ณฺยปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๕๔๒] กรมฺหา ริจฺจ

 

  กิมตฺถมิทํ. “กรอิจฺเจตสฺมา ภาวกมฺเมสุ ริจฺจปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ภาวกมฺมคฺคหณญฺเจหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว.

 

กิจฺจนฺตีทํ ปน กร=กรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสกรณียนฺติ อตฺเถภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียาติ อธิกิจฺจ อิมินา ริจฺจปจฺจยํ กตฺวารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ าทิมฺหิ ลุตฺเต สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

  [๕๔๓] ภูโตพฺพ

 

  กิมตฺถมิทํ. “ภูอิจฺเจตสฺมา ณฺยปจฺจยสฺส อูการโต ปฏฺฐาย อพฺพาเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ณฺยคฺคหณํ ภาวกมฺมคฺคหณญฺเจหานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. ตตฺถ จ ภูโตติภุสฺส อูตฺยตฺเถนามานํ สมาโส ยุตฺตตฺโถ, อุเภ ตปฺปุริสาตฺยธิกิจฺจอมาทโย ปรปเทภีติ สมาสํ กตฺวาเตสํ วิภตฺติโย โลปา เจติ วิภตฺติมฺหิ ลุตฺเตสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวา เนตพฺเพ นีเต ภูสทฺทา สมาสตฺตา นามมิว กตฺวาทูรนฺติกทฺธกาล-นิมฺมานตฺวาโลปทิสาโยควิภตฺตารปฺปโยคสุทฺธปฺปโมจนเหตุวิวิตฺตปฺปมาณปุพฺพโยค-พนฺธนคุณวจนปฃฺหกถนโถกากตฺตูสุ เจติ เอตฺถ คฺคหเณน มริยาทตฺเถ ปญฺจมิยา สมฺปตฺเตกฺวจิ โต ปญฺจมฺยตฺเถติ ตทตฺเถ โตปจฺจเย กเต รูปํ. เตนภูอิจฺเจตสฺส อูการโต ปฏฺฐายาติ อตฺโถ ยุชฺชติ. เตนาหอูกาเรน สหาติ.

 

อถวาอนฺเตนอพฺพาอนฺตพฺพาติ วตฺตพฺเพ อนฺตสทฺทสฺส

 

  วณฺณาคโม วณฺณวิปริยาโย

  เทฺว จาปเร วณฺณวิการนาสา

  ธาตุสฺส อตฺถาติสเยน โยโค

  ตทุจฺจเต ปญฺจวิธํ นิรุตฺตีติ

 

วุตฺตตฺตาทฏฺเฐยฺยนฺติ เอตฺถ การสฺส การกรณตฺถํ วุตฺตนเยน อนฺตโลปํ กตฺวาสรา สเร โลปนฺติ ปุพฺพสรสฺส โลปํ กตฺวาภูโตพฺพาติ วุตฺตนฺติปิ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วารมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ อิโต อนฺตคฺคหณํ มณฺฑูกคติกวเสนอตฺถวสา วิภตฺติวิปริณาโมติ กตฺวา ตติเยกวจนนฺเตน สมฺพนฺโธ โหติ.

 

ภพฺโพตีทํ ปน ภู,หู=สตฺตายมิตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสภวิตพฺโพ”-ตฺยตฺเถภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียาตฺยธิกิจฺจโณฺย จาติ ณฺยปจฺจยํ กตฺวาโณฺย เจตฺยธิกิจฺจีมินา อูกาเรน สห ตสฺส อพฺพาเทสํ กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

 

[๕๔๔] วทมทคมุยุชครหาการาทีหิ ชฺชมฺมคฺคยฺเหยฺยา คาโร วา

 

  กิมตฺถมิทํ. “วท=วิยตฺติยํ วาจายํ, มท=อุมฺมาเท, คมุ,สปฺป=คติมฺหิ, ยุช= โยเค, ครห=นินฺทายนฺติอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ จ อาการนฺตาหิ ธาตูหิ จ ปรสฺส ณฺยปจฺจยสฺส ธาตฺวนฺเตน สห ยถาสงฺขฺยํ ชฺช-มฺม-คฺค-ยฺห-เอยฺยอิจฺเจเต อาเทสา โหนฺติ วิกปฺเปน ภาวกมฺเมสุ, ครหสทฺทสฺส จ คาราเทโส โหตีติ ญาปนตฺถํ. จตุปฺปทมิทํ. ภาวกมฺมคฺคหณญฺจ ณฺยคฺคหณญฺจ วตฺตเต. “รมฺหิ รนฺโต ราทิ โนติ อิโต อนฺตคฺคหณญฺจ. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. เอตฺถ จคาราเทโส กิญฺจาปิ อนิยมวเสน วุตฺโต, ตถาปิ ครหสฺเสว โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ จ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ.

 

ตตฺถจอาการนฺตา ธาตุโย นาม ทา=ทาเน, ปา=ปาเน, หา=จาเค-อิจฺเจวมาทโย. วชฺชนฺตฺยาทีนฺยุทาหรณานิ. เตสํ ปน เหฏฺฐา วุตฺเตหิ ลทฺธธาตุ-สญฺญาทีหิ สทฺเทหิวตฺตพฺพนฺตฺยาทีสฺวตฺเถสุภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียาตฺยธิกิจฺจโณฺย เจติ ณฺยปจฺจยํ กตฺวา ตเมว สุตฺตทฺวยมธิกิจฺจีมินา ธาตฺวนฺเตน สห ตสฺส ชฺชาทฺยาเทเส กตฺวา สฺยาทฺยุปฺปตฺตาทิญฺจ กตฺวา ครหสทฺทสฺส คาราเทสญฺจ กตฺวา รูปสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

 

[๕๔๕] เต กิจฺจา

 

  กิมตฺถมิทํ. “เหฏฺฐา วุตฺตา เย ตพฺพปจฺจยาทโย ริจฺจปจฺจยนฺตา ปจฺจยา, เต กิจฺจสญฺญาติ เวทิตพฺพาติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว. อิทํ ปนภาวกมฺเมสุ กิจฺจกฺตกฺขตฺถาติ เอตฺถ อิเมสํ คหณตฺถํ.

 

[๕๔๖] อญฺเญ กิตฺ

 

  กิมตฺถมิทํ. “เตหิ อญฺเญ ปจฺจยา กิตฺสญฺญา โหนฺตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. อิทํ ปนกตฺตริ กิตฺอิติ เอตฺถ เตสํ คหณตฺถํ.

 

[๕๔๗] นนฺทาทีหิ ยุ

 

  กิมตฺถมิทํ. “ภาวกมฺเมสุ นนฺท=สมิทฺธิมฺหิ, นนฺท=นนฺทเนอิจฺเจวมาทีหิ ธาตูหิ ยุปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. ภาวกมฺมคฺคหณมิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว.

 

นนฺทนนฺตีทํ ปน นนฺท=สมิทฺธิมฺหีตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺสนนฺทียเต, นนฺทิตพฺพนฺติ วา อตฺเถภาวกมฺเมสุ ตพฺพานียาตฺยธิกิจฺจีมินา ยุปจฺจยํ กตฺวาอนกา ยุณฺวูนนฺติ ตสฺสานาเทสํ กตฺวา สฺยุปฺปตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ. คหณนฺตีทํ ปน คห=อุปาทาเนตีมสฺสคหณียนฺติ อตฺเถ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. จรณนฺตีทํ ปน จร=จรเณตีมสฺสจริตพฺพนฺติ อตฺเถ ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ. อิเมสํ ปน ทฺวินฺนํรหาทิโต ณอิติ การสฺส การกรณเมว วิเสโส.

  

[๕๔๘] กตฺตุกรณปเทเสสุ

 

กิมตฺถมิทํ. “กตฺตุกรณาธิกรณการเกสุ สพฺพธาตูหิ ยุปจฺจโย โหตีติ ญาปนตฺถํ. เอตฺถ จ ปเทโสติ อธิกรณการกสฺเสตํ อธิวจนํ. ทฺวิปทมิทํ. ยุคฺคหณ-มิหานุวตฺตเต. อตฺโถ จ วิคฺคโห จ สุวิญฺเญยฺโยว. คฺคหณํกตฺตุกรณาธิกรณ-การเกสุปิ ยุปจฺจโย โหตีติ สมฺปิณฺเฑติ.

 

กตฺตริ ตาว รโชหรณนฺติ อุทาหรณํ. ตํ ปน รชสทฺทูปปทสฺส หร= หรเณตีมสฺสรชํ หรตีติ อตฺเถ อนนฺตรสุตฺตมธิกิจฺจีมินา ยุปจฺจยํ กตฺวา ตสฺสานาเทสตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

กรเณ ตาว กรณนฺตฺยุทาหรณํ. ตํ ปน กร=กรเณตีมสฺสกโรติ เตนาติ อตฺเถ ยุปจฺจยานาเทสตฺตาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

ปเทเส ตาว ฐานนฺตฺยุทาหรณํ. ตํ ปน ฐา=คตินิวตฺติมฺหีตีมสฺสติฏฺฐนฺติ เอตฺถาตฺยตฺเถ ยุปจฺจยานาเทสาทิมฺหิ กเต รูปํ.

 

[๕๔๙] รหาทิโต

 

กิมตฺถมิทํ. “การ-การนฺเตหิ อาเทสสฺส โ โหตีติ ญาปนตฺถํ. ทฺวิปทมิทํ. มณฺฑูกคติยา อนฺตอิตฺยานุวตฺตเต. อตฺโถ สุวิญฺเญยฺโยว วิคฺคโห จ. อาทิสทฺเทน การํ สงฺคณฺหาติ.

 

เตนวิญฺญาณนฺติอาทีสุ วิปุพฺพสฺส ญา=อวโพธเนตีมสฺสวิชานาตีติ อตฺเถนนฺทาทีหิ ยูติ อธิกิจฺจกตฺตุกรณปเทเสสุ เจติ กตฺตริ ยุปจฺจเย กเต วุตฺตนเยน ตสฺสานาเทเส กเต การสฺส กาโร โหติ. เอตฺถ ปนกิญฺจาปิอสุกสฺส กาโร โหตีติ น วุตฺตํ, ตถาปิ การสฺเสว กาโร โหตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวํ จ สติ ปโยคสิชฺฌนโต ปโยคสิทฺธิยา สุตฺโตปเทสโต จ. เอตฺถ หิการสฺสาติ วุตฺเตคหณียํ, กรณียํตฺยาทีสุ นีการสฺส น สิยา. นีการสฺสาติ วุตฺเตกรณํ, คหณนฺติอาทีสุ การสฺส น สิยาติ สพฺพสาธารณวเสเนวํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อิธ ปนานนฺตรสุตฺตทฺวเยน ยุปจฺจยสฺส วุตฺตตฺตา ตสฺส จอนกา ยุณฺวูนมิติ อนาเทสสฺส วุตฺตตฺตากาเก วารย ตณฺฑุลาติอาทีนิ วิย ปจฺจาสนฺนวเสน วาขทิรวนนฺตฺยาทีนิ วิย เยภุยฺยวเสน วาอนาเทสสฺสาติ อาหาติ ทฏฺฐพฺพํ. อุทาหรณานิ สุวิญฺเญยฺยาเนว. ตตฺถ จ ปูรณนฺติ ปูร= ปูรเณตีมสฺส ลทฺธธาตุสญฺญาทิสฺส ยุปจฺจยาทิมฺหิ กเต รูปํ.

  

สมตฺโต มุขมตฺตทีปนิยํ กิพฺพิธานกปฺเป

ปฐโม ปริจฺเฉโท

-------------------------